Еўрапейскія каштоўнасці

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Еўрапейскія каштоўнасці[правіць | правіць зыходнік]

Еўрапейскія каштоўнасцісукупнасць і/або сістэма каштоўнасцяў у Еўропе, асноўных прынцыпаў уладкавання сям'і, грамадства і дзяржавы, палітыка-эканамічных, прававых, культурных, этычных і іншых нормаў, якая аб’ядноўвае значную большасць жыхароў Еўропы (і, шырэй, «заходняга свету»), якая служыць асновай іх ідэнтычнасці[2].

Нягледзячы на тое, што наяўнасць еўрапейскіх каштоўнасцяў лічыцца[3] фундаментальнай базай Еўрапейскага Саюза (ЕС) і падставай для еўрапейскай інтэграцыі, не ўсе[4][5][6] эксперты падзяляюць такую канцэпцыю.

Пералік[правіць | правіць зыходнік]

Адзінага кананічнага, то бок прызнанага экспертнай супольнасцю, спісу еўрапейскіх каштоўнасцяў няма[7], хоць яны і замацаваны[3] як сутнасць у прынятай Саветам Еўропы Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод. Саветнік генеральнага сакратара Савета Еўропы Аляксандр Гесэль, тым не менш, перакананы, што, калі заходзіць гаворка аб еўрапейскіх каштоўнасцях, усе разумеюць адзін аднаго, хоць кожны і ўкладвае сваё бачанне прадмета[7].

Кіраўнік Еўрапейскай акадэміі (Берлін) прафесар Эхарт Штратэншультэ (ням. бел.)падкрэслівае, што ЕС з’яўляецца супольнасцю еўрапейскіх каштоўнасцяў[3]. У артыкуле 2 Дагавора аб Еўрасаюзе пасля ўнясення змяненняў, прадугледжаных Лісабонскім дагаворам, гэта сфармулявана наступным чынам[8]:

Артыкул 2. Каштоўнасці Саюза.

Каштоўнасцямі, на якіх заснаваны Саюз, з’яўляюцца павага чалавечай годнасці, свабоды, дэмакратыі, роўнасці, вяршэнства закона і павага правоў чалавека, уключаючы правы асоб, якія належаць да меншасцяў. Гэтыя каштоўнасці з’яўляюцца агульнымі для сукупнасці дзяржаў-членаў, якія характарызуюцца плюралізмам, недыскрымінацыяй, памяркоўнасцю, справядлівасцю, салідарнасцю і роўнасцю паміж жанчынамі і мужчынамі.

У прэамбуле Хартыі Еўрасаюза па правах чалавека гэтыя каштоўнасці-прынцыпы[9] выкладзены так: прынцып павагі да чалавечай годнасці, прынцып забеспячэння правоў і свабод чалавека і грамадзяніна, прынцып роўнасці, прынцып салідарнасці, прынцып дэмакратыі і прынцып прававой дзяржавы. Падкрэсліваецца, што яны заснаваныя на духоўнай, маральнай і гістарычнай спадчыне народаў Еўропы[9][10].

Большасць прыхільнікаў канцэпцыі еўрапейскіх каштоўнасцяў у цяперашні час адносяць да іх наступнае: [2][3][11]

  • агульнасць гістарычнага лёсу і спадчыны народаў Еўропы і, шырэй, Захаду;
  • парламентарызм, дэмакратычнае уладкаванне дзяржавы і грамадства, якое ўключае асаблівую ўвагу да захавання правоў меншасцяў, іх падтрымка;
  • вяршэнства права, прававую культуру;
  • прыярытэт правоў чалавека, суверэнітэту асобы над дзяржаўным суверэнітэтам, ліберальны індывідуалізм;
  • свецкасць грамадства і культуры, шмат у чым заснаваную, аднак, на хрысціянскай спадчыне;
  • талерантнасць і шматкультурнасць.

Існуюць і «аўтаномныя» сістэмы поглядаў на прадмет. Так, старэйшы даследчык Цэнтра еўрапейскіх палітычных даследаванняў (Брусель), былы амбасадар Еўрапейскай камісіі ў Расіі, прафесар Майкл Эмерсан прызнае, што ў афіцыйных дакументах Еўрасаюза і Савета Еўропы каштоўнасці вызначаны толькі часткова, і прапануе кіравацца уласным спісам «дзесяці еўрапейскіх запаведзяў»[12]:

  • Дэмакратыя і правы чалавека;
  • Чатыры свабоды — агульны рынак, свабоднае перамяшчэнне, пражыванне і занятасць грамадзян;
  • Сацыяльнае партнёрства;
  • Свецкі мультыкультуралізм;
  • Антытаталітарызм і антымілітарызм, але без пацыфізма;
  • Шматвектарнасць знешняй і ўнутранай палітыкі;
  • Трохяруснае кіраванне — наднацыянальны, нацыянальны і рэгіянальны ўзроўні;
  • Адкрытасць для ўсіх еўрапейскіх дэмакратый;

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Фарміраванне агульнай сістэмы еўрапейскіх каштоўнасцяў прайшло ў сваім развіцці некалькі важных этапаў. Як адзначае доктар гістарычных навук, прафесар Факультэта сусветнай эканомікі і сусветнай палітыкі ВШЭ Юрый Рубінскі, гэтая сістэма «нагадвае не маналітны абеліск, а, хутчэй, піраміду, складзеную стагоддзямі з розных будаўнічых матэрыялаў»[2].

Вытокі еўрапейскіх каштоўнасцяў эксперты адсочваюць з антычных часоў — перш за ўсё афінскай дэмакратыі і Старажытнага Рыма[13]. Вызначальнымі вехамі ў іх гістарычнай эвалюцыі сталі эпохі Рэнесансу, Асветніцтва i Рэфармацыі[2]. Сённяшняя сістэма еўрапейскіх каштоўнасцяў грунтуецца на ўпершыню сфармуляваных Вялікай французскай рэвалюцыяй 1789 года прынцыпах — «свабода, роўнасць, братэрства» (цяпер бы сказалі «салідарнасць»[3]). У прыватнасці, гэта мела на ўвазе асабістыя і грамадзянскія свабоды, дэмакратыю, роўнасць грамадзян перад законам, роўнае падаткаабкладанне, прывязку дзяржавы да канстытуцыі[3].

Як следства далейшага паступальнага развіцця сістэмы еўрапейскіх каштоўнасцяў, на рубяжы XX ст. еўрапейская цывілізацыя дасягнула апагею свайго росквіту і магутнасці, сутыкнуўшыся, аднак, з новымі выклікамі ў асобе сацыялізму і нацыяналізму, што дайшлі да сваёй крайняй формы — фашызму. Дзве сусветныя вайны сталі крыніцамі міжцывілізацыйных расколаў і стварылі глебу з’яўлення і панавання ў Еўропе таталітарызму, несумяшчальнага з традыцыйнай сістэмай еўрапейскіх каштоўнасцяў[2].

Лёс кантынента і ўсяго астатняга свету быў выратаваны двума аўтаномнымі галінамі еўрапейскай цывілізацыі — Савецкім Саюзам і ЗША. Еўропа апынулася расколатая на грамадскія сістэмы якія супрацьстаяць несумяшчальным сістэмам каштоўнасцяў, свет стаў біпалярных. Як следства, пасляваенная Еўропа вымушана асэнсавала значэнне сваёй геапалітычнай ролі, якое знізілася, адчуўшы патрэбу спачатку ў эканамічным, а затым і ў палітычным аб’яднанні[2] шляхам крушэння «жалезнай заслоны».

Ідэолагамі гэтага аб’яднання было асэнсавана, што аднаго толькі эканамічнага і геапалітычнага адзінства інтарэсаў для рашэння задачы недастаткова — для трываласці супольнасці народаў Еўропы патрабуецца адзіная сістэма каштоўнасцяў. На ёй і быў заснаваны Еўрасаюз[3].

Дырэктар Інстытута палітычнай сацыялогіі, член палітрады партыі «Правое дело» Вячаслаў Смірноў датуе ўзнікненне еўрапейскіх каштоўнасцяў як цэласнай канцэпцыі сярэдзінай 1960-х гадоў. «Раней не было ніякіх „еўрапейскіх каштоўнасцяў“. Былі хрысціянскія каталіцкія і хрысціянскія рэфарматарскія і пратэстанцкія каштоўнасці», — распавёў ён на радыё «Свабода»[5]. Філолаг, журналіст Сяргей Дарэнка, зрэшты, дадае, што па стане на пачатак XX стагоддзя сярод еўрапейскіх каштоўнасцяў былі, напрыклад, васьмігадзінны працоўны дзень, выбарчае права для жанчын, метрычная сістэма мер, грыгарыянскі каляндар — менавіта гэта прынесла ў Расію Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года[14].

Прэтэнзіі царквы[правіць | правіць зыходнік]

У ходзе падрыхтоўкі асноватворных дакумэнтаў Еўрасаюзу ў пачатку XXI стагоддзя выявілася істотная розніца ў поглядах на еўрапейскія каштоўнасці, а менавіта —ці лічыць адной з іх хрысціянскай спадчынай Еўропы і ці фіксаваць значнасць апошняга аўна, альбо абысціся без гэтага, праявіўшы талерантнасць у інтарэсах прадстаўнікоў іншых канфесій і атэістаў[15].

Чаканні[правіць | правіць зыходнік]

З першых пасляваенных гадоў хрысціянства — і перш за ўсё каталіцтва (РКЦ) — гуляла вялікую ролю ў працэсе распачатай еўраінтэграцыі, разглядаючы яе ў кантэксце халоднай вайны як спосаб абмежаванні экспансіі з Усходу. Ватыкан абапіраўся ў сваёй антыкамуністычнай барацьбе за еўрапейскае адзінства на хрысціянска-дэмакратычныя партыі Заходняй Еўропы — а апошнія былі перакананыя, што заходняя цывілізацыя цесна ўзаемазлучаная з хрысціянскімі каштоўнасцямі, мае патрэбу ў абароне ад спакусаў сучаснага ладу жыцця, а таксама ад камуністычнай небяспекі[15].

Папа Пій XII падтрымаў стварэнне Еўрапейскай супольнасці як «гістарычную місію хрысціянскай Еўропы»[15]. Першы федэральны прэзідэнт ФРГ Тэадор Хойс заяўляў, што Еўропа спачывае на трох пагорках — на Акропалі, які даў ёй каштоўнасці свабоды, філасофіі і дэмакратыі, на Капітоліі, які даў рымскае права і грамадскае уладкаванне, і на Галгофе, то бок на хрысціянстве[16]. Ды і самі бацькі-заснавальнікі Еўрасаюзу былі глыбока веруючымі людзьмі — такімі былі, напрыклад, міністр замежных спраў Францыі Рабэр Шуман, канцлер ФРГ Конрад Адэнаўэр, міністр замежных спраў Італіі Альчыда дэ Гаспары[15].

Таму з пункту гледжання хрысціянскіх цэркваў Еўропы было натуральным, не пасягаючы на свецкі характар улады аб’яднанай Еўропы, чакаць фіксацыі ў яе асноватворных дакументах ролі хрысціянства як адной з еўрапейскіх каштоўнасцяў, прызнання асаблівага статусу цэркваў і фармалізацыі свайго будучага ўзаемадзеяння з ЕС[15].

Барацьба[правіць | правіць зыходнік]

Так, у 2002 годзе ў сумесным лісце прэзідэнту Канвента (працоўнага органа па распрацоўцы канстытуцыі ЕС) Валеры Жыскар д Эстену ад Камісіі біскупскіх канферэнцый еўрапейскіх супольнасцяў (КОМЕТ (бел.)англ.) і шэрагу іншых царкоўных арганізацый, падкрэслівалася, што выключэнне з канстытуцыі спасылак на рэлігію, царквы або рэлігійныя супольнасці «створыць сітуацыю спустошанасці, прымаючы пад увагу іх [цэркваў] велізарную значнасць як для грамадства ў цэлым, так і для каштоўнасцяў і ідэнтычнасцяў, на якіх грамадства грунтуецца, а таксама для ўзаемаадносін Саюза і яго грамадзян»[15].

У верасні 2003 года восем краін (Італія, Іспанія, Ірландыя, Мальта, Польшча, Партугалія, Славакія і Чэхія) зрабілі сумесную заяву аб неабходнасці прысутнасці хрысціянства ў тэксце канстытуцыі. Гэтая ініцыятыва была падтрымана 82 членамі Еўрапарламента, а таксама петыцыяй, падпісанай 400 тысячамі простых еўрапейцаў. Акрамя таго Чэхія прапанавала ўключыць у праект спасылкі на старажытнагрэцкую філасофію, рымскае права, юдэйскія і хрысціянскія карані[15].

Аднак прадстаўнікам цэркваў і грамадскасці ўдалося дамагчыся ўключэння ў прэамбулу канстытуцыі толькі спасылкі на «культурную, рэлігійную і гуманістычную спадчыну» Еўропы, але не на Бога і хрысціянства. У жорсткай апазіцыі апынуліся Бельгія і Францыя, якія ўбачылі ў прапанаваным пагрозу прынцыпу свецкасці дзяржавы і пагражалі заблакаваць ўвесь працэс[15]. Акрамя таго частка праціўнікаў угледзела ў згадванні хрысціянства абмежаванне права на крытыку рэлігіі. Так, генеральны сакратар Рады Еўропы, старшыня Нарвежскага нобелеўскага камітэта Турб’ерн Ягланд быў упэўнены, што свабода слова «складае сутнасць еўрапейскай ідэнтычнасці» і «калі мы дапусцім кампрамісы ў пытаннях свабоды выказвання меркаванняў, будзе пастаўлена на карту сам лёс нашай дэмакратыі»[18].

Выніковы тэкст канстытуцыі без прысутнасці слова «хрысціянства» усё ж атрымаў умеранае адабрэнне хрысціян. КОМЕТЕ заявіла, што, згадваючы аб рэлігійнай спадчыне Еўропы, «канстытуцыйны дагавор няяўна прызнае пераважны ўклад хрысціянства ў станаўленне сучаснай Еўропы», а «адназначнае выкарыстанне хрысціянскага тэрміна „царква“» і павага яе асаблівага ўкладу, паказваюць, што «Саюз дэманструе ўсведамленне хрысціянскай спадчыны Еўропы»[15]. Папа Ян Павел II таксама выказаўся стрымана[19]:

Адзінства еўрапейскіх народаў, калі яму наканавана быць даўгавечным, не можа быць толькі эканамічным і палітычным… Еўрапейская ідэнтычнасць была б незразумелай без хрысціянства. Толькі Еўропа, якая не хавае, а, наадварот, зноў адкрывае свае хрысціянскія карані, зможа быць на вышыні вялікіх выклікаў трэцяга тысячагоддзя.

Так ці інакш, ратыфікацыя канстытуцыі ЕС краінамі-членамі ў далейшым правалілася[20], што прывяло ў 2007 годзе да падпісання замест яе Лісабонскай дамовы. Яго палажэнні, якія тычацца рэлігіі, зрэшты, апынуліся практычна ідэнтычныя артыкулам узгодненай раней канстытуцыі. У прыватнасці, там згадваецца «рэлігійная спадчына» Еўропы, дэкларуецца павага да асаблівага статусу цэркваў і абяцанне весці з імі рэгулярны дыялог — хоць для гэтага ў ЕС не прадугледжана ніякіх структур і фармальных абавязацельстваў[15].

Значэнне[правіць | правіць зыходнік]

Фіксуючы канчатковую пазіцыю Еўрасаюза па рэлігійных пытаннях, канцлер Германіі Ангела Меркель пры ўступленні ў пасаду старшыні ЕС у 2007 годзе адзначыла: [2]

Еўрапейскі Саюз заснаваны на каштоўнасцях, якія мы ўсе падзяляем — павазе да правоў чалавека, свабодзе, справядлівасці, дэмакратыі і панаванні закона — каштоўнасцях, паступова, распрацаваных на працягу стагоддзяў і шмат у чым абавязаных хрысціянскай традыцыі і Асвеце. Поспех еўрапейскай інтэграцыі будзе заўсёды сыходзіць сваімі каранямі ў гэтыя каштоўнасці.

Хоць Ватыкан і назваў Еўропу апантанай «ваяўнічым секулярызмам»[21][22], а папа Бэнэдыкт XVI выдаў булу, якая асуджае яе дэхрысціянізацыю[23], у наступныя гады клірыкі перасталі часта падымаць на публіцы пытанне аб больш адэкватным месцы хрысціянства сярод еўрапейскіх каштоўнасцяў. Блізкія ж да РКЦ каментатары, па сведчанні The Times, схільныя казаць аб «вялікім расчараванні царкоўнай іерархіі» у еўрапейскім праекце як такім[24].

Кардынал Курт Кох, доктар тэалогіі, старшыня Папскага савета па садзейнічанні хрысціянскаму адзінству, азначае: «Калі мы выганяем з жыцця Бога, вельмі хутка пачынаюць таптаць людзей». Кох вылучае некалькі этапаў вымывання хрысціянскіх каштоўнасцяў у пасляваенны час, бачачы яго вытокі ў левых студэнцкіх пратэстах 1968 года, калі кантынент накрыла «хваля марыю», а новая палітычная эліта адвярнулася ад хрысціянства. Другі этап — канец 1980-х гадоў, калі месца камунізму занялі «антыўтопіі рэлятывізму і нігілізму». Цяпер адбываецца трэці этап: еўрапейцы апынуліся «у жорнах секулярнага эксперыменту»[25].

Кіраўнік Цэнтра палітычнай кан’юнктуры Расіі Сяргей Міхееў заключае[26]:

''Еўропа апошнія пару сотняў гадоў паслядоўна ішла да поўнага адмовы ад сваіх хрысціянскіх каранёў, а пасля Другой сусветнай вайны гэты працэс набыў татальны характар. XX стагоддзе адзначыўся фактычна дэхрысціянізацыяй Еўропы, прычым цалкам свядомай і якая ўкараняецца як новая ідэалогія.

Выступаючы ў лістападзе 2014 года ў Страсбургу ў Еўрапарламенце, папа рымскі Францішак ахарактарызаваў Еўрасаюз як забюракратызаваную арганізацыю, няздатную генераваць новыя ідэі, а сам кантынент, які шмат стагоддзяў ішоў у авангардзе чалавецтва, — пераўтварыўшымся ў «стомленую бабулю»[27]. Еўропе варта зноў вярнуцца да хрысціянскіх каранёў сваёй ідэнтычнасці, звярнуў увагу пантыфік[28]. Кіраўнік Еўрапарламента Марцін Шульц у прамове ў адказ прызнаў[27]:

Вы — чалавек, які паказвае нам шлях у той момант, калі мы заблукалі.

Папярэдні выступ папы ў Еўрапарламенце адбываўся 26 гадоў таму, у 1988 годзе, калі ў Страсбургу з гэтай мэтай пабываў Ян Павел II. Яго тагачасная гаворка была прысвечана неабходнасці ўз’яднання расколатай Еўропы. Усе мінулыя з тых часоў гады святы пасад ігнараваў неаднаразовыя запрашэнні еўрапарламентарыяў[29].

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Kpdf bookish.svg У гэтым артыкуле не прастаўленыя тэматычныя катэгорыі.
Вы можаце дапамагчы Вікіпедыі, стварыць або знайсці катэгорыі і дадаць іх.