Жыгманд Батары

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Жыгманд Батары
Zsigmond Báthory
Жыгманд Батары
сцяг
Князь Трансільваніі
1581 — 1599
Папярэднік: Крыштаф Батары
Пераемнік: Андраш Батары
Князь Трансільваніі
1601 — 1602
Папярэднік: Міхай Храбры
Пераемнік: намеснік Рудольфа II
 
Нараджэнне: 20 сакавіка 1572(1572-03-20)
Трансільванія
Смерць: 27 сакавіка 1613(1613-03-27) (41 год)
Прага
Пахаванне: Сабор Святога Віта
Род: Батары Батары
Бацька: Крыштаф Батары
Маці: Эржэбет Бочкаі
Жонка: Марыя Крысціна

Жы́гманд Ба́тары, або Сігізмунд Баторый (венг.: Báthory Zsigmond, рум.: Sigismund Bathory, польск.: Zygmunt Batory; 20 сакавіка 1572 — 27 сакавіка 1613) — князь Трансільваніі, сын Крыштафа Батары і Эржэбет Бочкаі, пляменнік караля польскага і вялікага князя літоўскага Стафана Баторыя[1].

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Жыгманд нарадзіўся ў 1572 годзе ў сям'і Крыштафа Батары, князя Трансільваніі, які належаў да ўплывовага трансільванскага роду Батары, і Эржэбеты Бочкаі, дачкі Дзьёрдзя Бочкаі і Кісмаржы[2]. Усяго ў сям'і Крыштафа і Эржэбеты было чацвёра[2] ці пяцёра дзяцей[3]. Крыштаф аказваў падтрымку езуітам і даручыў ім выхаванне свайго сына, які ўжо пры жыцці бацькі быў прызначаны пераемнікам княжацкага трона[4]. Калі 27 мая 1581 года Крыштаф Батары памёр (Эржэбет памерла ў лютым таго ж года), князем Трансільваніі стаў Жыгманд, але з-за таго, што ён быў яшчэ занадта маладым, быў прызначаны рэгент.

У 1588 годзе Жыгманд дасягнуў паўналецця і амаль адразу ж выявіў жаданне ўступіць у саюз з хрысціянскімі кіраўнікамі супраць туркаў, нягледзячы на тое, што Трансільванія з'яўлялася васалам Асманскай імперыі[5]. Такая рэзкая змена курсу выклікала незадаволенасць і трансільванскі сейм у Турдзе нават запатрабаваў, каб Жыгманд паўторна прысягнуўся на княжацкі трон. Батары адмовіўся і, нягледзячы на пагрозы і сутычкі, здушыў паўстанне, пакараўшы смерцю ўсіх, хто патрапіў да яго ў рукі[6].

У 1594 годзе Жыгманд заключыў саюз з Міхаем Храбрым, гаспадаром і кіраўніком Валахіі, і Аранам Тыранам, гаспадаром і кіраўніком Малдаўскага княства, супраць Асманскай імперыі. На той момант усе тры княствы з'яўляліся васаламі турак[5], але збіраліся выступіць на баку Габсбургаў. У 1595 годзе Жыгманд запрасіў Міхая і Арана ў Алба-Юлію для заключэння дагавора, паводле якога Валахія і Малдаўскае княства стануць васаламі Трансільваніі ў абмен на ваенную дапамогу. Аран адмовіўся ехаць, таму Жыгманд падгаварыў аднаго з малдаўскіх военачальнікаў, гетмана Стэфана Развана, арганізаваць пераварот. У выніку паўстання Аран быў запалонены ў маі 1595 года (пазней адпраўлены ў крэпасць Вінц і атручаны ў 1597 годзе). Пасольства ж Міхая, перавысіўшы свае паўнамоцтвы, падпісала гэта пагадненне 20 мая 1595 года[7]. 3 чэрвеня гэты дагавор быў падпісаны пасламі новага князя Малдавіі Стэфана VIII Развана[7].

Немалаважную ролю ў гэтай кампаніі адыгралі секеі. Паабяцаўшы ім перагледзець іх правы (на той момант секеі складалі венгерскую нацыянальную меншасць), Жыгманд дамогся таго, што каля 23 тысяч секейскіх воінаў уступілі ў Трансільванскую армію. Аднак ужо праз год Жыгманд адмовіўся ад сваіх абяцанняў і жорстка здушыў паўстанне, якое ўспыхнула пасля гэтага (лічыцца, што менавіта таму ў кастрычніку 1598 года секеі выступілі супраць Трансільваніі на баку Міхая Храбрага)[8].

Палітыка Габсбургаў[правіць | правіць зыходнік]

Сярэбраны талер Жыгманда Батары, 1594 год

У 1595 годзе, у знак саюзных адносін паміж Трансільваніяй і імперыяй Габсбургаў, Рудольф II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі і кароль Венгрыі, падпісаў дагавор, паводле якога дамінія Мукачаўскага замка (Паланак), камітаты Берэг, Угача і Марамараш былі перададзены пад уладу Трансільваніі[9]. Каб замацаваць гэты альянс, Жыгманд ажаніўся з Марыяй Крысцінай Аўстрыйскай (1574 — 1621), дачкой эрцгерцага Аўстрыі Карла II і Марыі Ганны Баварскай[10]. Аднак, усяго праз чатыры гады, Жыгманд публічна запатрабаваў скасавання шлюбу.

Тым часам валашскі гаспадар Міхай Храбры паставіў сваёй мэтай вызваліць ад турэцкага панавання Малдавію і Трансільванію і ў далейшым аб'яднаць іх пад сваёй уладай[5]. Калі Міхай вызваліў ад туркаў родную Валахію, турэцкі ўрад, асцерагаючыся, што гэта можа выклікаць выступленні іншых васалаў, пайшоў на заключэнне міру з Міхаем Храбрым, прызнаўшы яго валашскім гаспадаром. Нягледзячы на заключаны з Асманскай імперыяй мір, Міхай працягнуў барацьбу за вызваленне ад турэцкай залежнасці. У інтарэсах гэтай барацьбы ён нават быў вымушаны пагадзіцца на сюзерэнітэт аўстрыйскага імператара Рудольфа II[11], і ў перыяд паміж 1598 і 1599 гадамі падпарадкаваў пад сваёй уладай Малдавію і Трансільванію, дзякуючы чаму некаторы час з 1600 года Міхай называўся «гаспадаром Валахіі, Трансільваніі і ўсёй Малдаўскай зямлі»[12][13].

23 снежня 1597 года Жыгманд Батары, які апынуўся заціснутым паміж туркамі і Габсбургамі, якія імкнуліся падпарадкаваць сабе Трансільванію, заключыў з Рудольфам II новы дагавор, паводле якога Жыгманд адракаўся ад княства Трансільванскага на карысць Рудольфа ў абмен (у якасці кампенсацыі) на Апольскае княства (герцагства) у Сілезіі. Пры гэтым Батары, як герцаг Аполе, станавіўся прынцам Свяшчэннай Рымскай імперыі). 10 красавіка 1598 года Жыгманд перадаў уладу прадстаўнікам імператара, аднак Рудольф не выканаў сваю частку дагавора. 20 жніўня 1598 года Жыгманд тайна вярнуўся, выгнаў прадстаўнікоў Габсбургаў, і паспяхова вытрымаў шэраг турэцкіх аблог[6].

29 сакавіка 1599 года Жыгманд перадаў уладу свайму стрыечнаму брату Андрашу Батары, сыну Анджэя VII, венгерскаму кардыналу, князю-біскупу вармінскаму і гранд-майстру Ордэна Дракона. Тое што Андраш стаў князем Трансільваніі было ўхвалена і прынята як Рэччу Паспалітай, так і Асманскай імперыяй, але выклікала незадаволенасць у шэрагах антытурэцкай кааліцыі, у выніку чаго Габсбургамі і Міхаем Храбрым быў прадпрынята сумесны напад на Трансільванію. Іх аб'яднаныя войскі пад камандаваннем генерала Джорджыа Басты атрымалі разгромную перамогу над арміяй Андраша 28 кастрычніка 1599 года. Сам Андраш быў забіты 3 лістапада, падчас адступлення ў раёне Сандаміка, на секейскай зямлі ў раёне жудзеца Харгіта. Такім чынам, князем Трансільваніі стаў Міхай Храбры[14].

У 1600 годзе Жыгманд Батары на чале арміі палякаў і казакоў паспрабаваў вярнуць сабе трон, але быў разгромлены пад Сучавай. У той жа час кіраванне Міхая пачало выклікаць адкрытую незадаволенасць сярод трансільванскіх феадалаў, якія асцерагаліся, што аб'яднанне пад вяршэнствам Валахіі прывядзе да ўзмацнення ўлады валашскага баярства і да памяншэння іх уласнага ўплыву. Пры падтрымцы знаці Малдаўскага княства быў арганізаваны пераварот, трансільванская знаць выгнала прадстаўнікоў Міхая[13] і 4 лютага 1601 года князем ізноў быў выбраны Жыгманд Батары, які дагэтуль збіраў новае войска пад Колажварам[6].

Варожая пазіцыя Жыгманда ў адносінах да Габсбургаў, прымусіла Рудольфа II пайсці на саюз з Міхаем. Міхай , які атрымаў свежых наймітаў і корпус генерала Басты, нанёс чарговае паражэнне войску Жыгманда 3 жніўня 1601 года. Аднак нацешыцца перамогай Міхай Храбры не паспеў. Магчыма, з ухвалення імператара, Джорджыа Баста арганізаваў супраць Міхая змову, у выніку якой той быў забіты недалёка ад Турды 9 жніўня 1601 года[14], што дазволіла Жыгманду вярнуцца ў Трансільванію. 26 ліпеня 1602 года Жыгманд Батары назаўжды пакінуў Трансільванію, перадаўшы ўладу Басце, як прадстаўніку Габсбургаў. Жыгманд памёр у Празе 27 сакавіка 1613 года.

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

З 1595 года Жыгманд Батары быў жанаты з Марыяй Крысцінай (1574 — 1621), дачкой эрцгерцага Аўстрыі Карла II і Марыі Ганны Баварскай[10]. Аднак праз некаторы час Жыгманд публічна запатрабаваў развод[15]. Развод Жыгманд атрымаў толькі ў 1599 годзе[2], калі яго адносіны з Габсбургамі сапсаваліся канчаткова.

Існуе легенда, што вядомы разбойнік Кудэяр, які зарабляў на Волзе ў XVI стагоддзі, з'яўляўся прадстаўніком роду Батары[16], а менавіта сынам Жыгманда Батары і нейкай знатнай ліцвінкі (меркавана, дачкі Крыштафа Касінскага). Перад вяселлем з Марыяй Аўстрыйскай, Жыгманд адправіў сына да казакоў, на Украіну. Аднак, гэта легенда фактычна нічым не абгрунтавана[17][18].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Stephen Báthory (англ.) . — артыкул з Encyclopædia Britannica Online. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  2. 2,0 2,1 2,2 Шаблон:Кніга:Канавалаў Ю. В., Шафраў Г. М.: Генеалагічныя табліцы па гісторыі еўрапейскіх дзяржаў
  3. Kristyf, Vajda of Transylvania (1576-81) (чэшск.) . Báthori family. Genealogy.eu. Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  4. Батории // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
  5. 5,0 5,1 5,2 Глава XVI. Венгрия и балканские страны в борьбе против турецких завоевателей // {{{назва}}} — М: Издательство социально-экономической литературы, 1958. — Т. IV.
  6. 6,0 6,1 6,2 Joannes C. Decius Barovius, Péter Kulcsár Baranyai Decsi János magyar históriája: 1592—1598 — Budapest: Európa, 1982. — Vol. XVII. — 414 p. — (Magyar történelmi emlékek: Irók). — ISBN 9630728516.
  7. 7,0 7,1 Шурляков С. Летопись рода (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  8. Гісторыя секеяў (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 27 ліпеня 2010.
  9. Барацьба супраць татарскай і турэцкай агрэсіі (руск.) . Закарпацце ў XIV - XVI стагоддзях. ПроКК.net. Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  10. 10,0 10,1 Maria Christina (чэшск.) . Habsburg family. Genealogy. Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 27 ліпеня 2010.
  11. Асманская імперыя. Народныя рухі і ўлада султанаў (руск.) . Краіны: Асманская імперыя. Сусветная гісторыя. Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  12. Міхай Храбры — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
  13. 13,0 13,1 Kurt W. Treptow, Ioan Bolovan A History of Romania — Center for Romanian Studies, 1997. — 740 p. — ISBN 9739809103.
  14. 14,0 14,1 Michael (англ.) . — артыкул з Encyclopædia Britannica Online. Праверана 26 чэрвеня 2014.
  15. Николаев К. Кровавая графиня // Вампиры и оборотни. Энциклопедия загадочного и неведомого — АСТ, 1997. — ISBN 5739001471.
  16. Легенды (руск.) . Саратовская область. Страна.ру. Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 8 жніўня 2010.
  17. Кудеяр: Правда и вымысел (руск.) . Сетевая газета «Без купюр» (2009-03-19). Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 8 жніўня 2010.
  18. Золото Кудеяра (руск.) . Журнал «Вокруг света». Архівавана з першакрыніцы 4 мая 2012. Праверана 8 жніўня 2010.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Kurt W. Treptow, Ioan Bolovan A History of Romania — Center for Romanian Studies, 1997. — 740 p. — ISBN 9739809103.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]