Захір-шах

Захір-шах
перс.: محمد ظاهرشاه
Monarch of Afghanistan[d] 8 лістапада 1933 — 17 ліпеня 1973
Папярэднік	Mohammed Nadir Shah[d]
Пераемнік	Мухамед Дауд
Нараджэнне	15 кастрычніка 1914(1914-10-15)[…] Кабул, Эмірат Афганістан[d]
Смерць	23 ліпеня 2007(2007-07-23)[…] (92 гады) Кабул, Ісламская Рэспубліка Афганістан
Месца пахавання	Кабул
Род	Barakzai dynasty[d]
Бацька	Mohammed Nadir Shah[d]
Маці	Mah Parwar Begum[d]
Жонка	Humaira Begum[d]
Дзеці	Princess Bilqis Begum of Afghanistan[d], Muhammad Akbar Khan, Crown Prince of Afghanistan[d], Ahmad Shah Khan, Crown Prince of Afghanistan[d], Princess Maryam Begum of Afghanistan[d], Prince Muhammad Nadir Khan of Afghanistan[d], Prince Shah Mahmud Khan of Afghanistan[d], Prince Muhammad Daoud Pashtunyar Khan of Afghanistan[d] і Prince Mirwais Khan of Afghanistan[d]
Грамадзянства	Афганістан
Веравызнанне	суніты
Адукацыя	ліцэй Жансон-дэ-Саі Military College Jhelum[d] Habibia High School[d] lycée Michelet[d]
Аўтограф
Узнагароды
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Махамед Захір-шах (перс.: محمد ظاهرشاه; 15 кастрычніка 1914(1914-10-15)^[…], Кабул, Эмірат Афганістан^[d] — 23 ліпеня 2007(2007-07-23)^[…], Кабул, Ісламская Рэспубліка Афганістан) — апошні кароль Афганістана (1933—1973).

Біяграфія

Нарадзіўся ў Кабуле ў сям’і Мусахібан, якая належала да роду Ях’я Хель клана Махамадзай з пуштунскіх плямёнаў Дурані. Быў адзіным сынам Мухамеда Надыра-шаха, вядомага як героя трэцяй англа-афганскай вайны. Кіруючы Амунула-шах, які баяўся папулярнасці Надыра, накіраваў яго ў Францыю.

У замежжы Мухамед Захір вучыўся ў ліцэі Жансон-дэ-Саі, а затым у Манпелье. У 1930 годзе разам з бацькам вярнуўся ў Афганістан, дзе Надыр прыйшоў да ўлады, і паступіў у Ваенную акадэмію. У 1932 годзе прызначаны міністрам абароны, а затым на кароткі перыяд – міністрам адукацыі. Паралельна заснаваў Кабульскі ўніверсітэт. Пасля забойства Надыра ў 1933 годзе Захір стаў каралём. Атрымаўшы адукацыю ў Еўропе, малады васпан і яго дзядзькі працавалі над мадэрнізацыяй краіны, у тым ліку пры падтрымцы замежных спецыялістаў — немцаў, французаў, рускіх.

У 1953 годзе, пад уплывам свайго стрыечнага брата і зяця Мухамеда Дауда, пачаў збліжэнне з СССР, пры тым захоўваў нейтральны статус дзяржавы на сусветнай арэне ў часы як Другой сусветнай, так і Халоднай вайны. Праведзена мадэрнізацыя арміі, адменена абвязковае нашэнне хіджаба для жанчын, актыўна прыцягваўся савецкі і амерыканскі капітал.

Захір-шах абапіраўся на буйных землеўладальнікаў і ў 1964 годзе прыняў Канстытуцыю, якая зрабіла яго аднаасобным уладальнікам улады. Паводле яе, кароль прызначаў прэм’ер-міністраў, кантраляваў знешнюю палітыку і армію, а таксама прызначаў траціну прадстаўнікоў у верхняй палаце парламента і ўсіх членаў Вярхоўнага суда. Васпан меў права распускаць парламент, прызначаць новыя выбары і накладваць вета на любыя заканадаўчыя акты.

У пачатку 1970-х гадоў краіна пакутавала ад засухі і голаду, што шкодзіла ўладзе. У ліпені 1973 года ў выніку дзяржперавароту Захір-шах быў зрынуты, да ўлады прыйшоў Махамед Дауд. Афганістан з каралеўства стаў рэспублікай. Былы васпан адправіўся ў выгнанне ў Італію.

У 2002 годзе пасля амерыканскага ўварвання ён вярнуўся ў Афганістан. Пры тым Захір-шах публічна выступіў супраць аднаўлення манархіі і адмовіўся балатавацца ў прэзідэнты. Новым урадам экс-кароль быў удастоены ганаровага тытула Бацькі нацыі.

Літаратура

• Jean-Charles BLANC. ZAHER SHĀH MOHAMMAD (1914-2007) roi d'Afghanistan (1933-1973) // Encyclopædia Universalis France.