Казанскі кітаб
| Казанскі кітаб | |
|---|---|
| Аўтар | Габдулвахаб Муса ібн Мустафа (перапісчык), Хадына (перакладчык) |
| Жанр | Кітаб |
| Мова арыгінала | беларуская (арабскім пісьмом), цюркская |
| Выдавецтва | рукапіс |
| Выпуск | 1645 |
| Старонак | 76 аркушаў (захаваная пранумараваная частка) |
Каза́нскі кіта́б (у навуковай літаратуры таксама пазначаецца шыфрам КУ-1446) — адзін з найстарэйшых датаваных рукапісных помнікаў (кітабаў) беларуска-літоўскіх татар, створаны ў 1645 годзе. Напісаны арабскім пісьмом на цюркскай і беларускай мовах. З’яўляецца ўнікальнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай мовы, у прыватнасці, гаворак Палесся, а таксама ранняга этапу развіцця беларуска-татарскага пісьменства. Захоўваецца ў фондзе ўсходніх рукапісаў навуковай бібліятэкі Казанскага ўніверсітэта[1].
Гісторыя стварэння і бытавання
[правіць | правіць зыходнік]Казанскі кітаб з’яўляецца адным з нямногіх татарскіх рукапісаў, які мае дакладную дату стварэння. У тэксце пазначана, што ён быў напісаны ў 1055 годзе паводле мусульманскага летазлічэння (Хіджра), што адпавядае 1645 году. Перапісчыкам зборніка выступіў Габдулвахаб Муса ібн Мустафа. Гісторыка-лінгвістычны аналіз паказвае, што помнік быў створаны на тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Беларусі. Мова беларускіх тэкстаў кітаба адлюстроўвае асаблівасці слуцка-мазырскай групы гаворак, у прыватнасці, тых, што распаўсюджаны на стыку Мазырскага, Капаткевіцкага і Калінкавіцкага раёнаў[2][3].
У пачатку XX стагоддзя рукапіс пакінуў тэрыторыю Беларусі. Згодна з запісамі, у 1916 годзе ён быў завезены з «Заходняга краю» мулой Сафаравым у Татарскую слабаду пад Кастрамой. Там з ім азнаёміўся вядомы татарскі пісьменнік і паэт Міргазіз Укмасы. У 1923 годзе Укмасы пакінуў на першым аркушы дарчы надпіс, плануючы перадаць кнігу ў Цэнтральную Казанскую бібліятэку, што і зрабіў у 1925 годзе[4].
Далейшы лёс рукапісу быў складаным: нейкім чынам ён трапіў да мусульманскага рэлігійнага дзеяча Кадыра Расулева, які, паводле яго ўласных слоў, знайшоў кнігу ў 1942 годзе ў адной з мячэцяў. У 1959 годзе Расулеў перадаў кітаб у бібліятэку Казанскага ўніверсітэта. Там у 1962 годзе на яго звярнуў увагу супрацоўнік бібліятэкі Альберт Фатхіеў, пасля чаго помнік трапіў у поле зроку філолага Антона Антановіча, які зрабіў яго дэталёвае навуковае апісанне[1].
Палеаграфічнае апісанне
[правіць | правіць зыходнік]Рукапіс напісаны на паперы, датаванне якой пацвярджаецца вадзянымі знакамі. На аркушах выразна прагледжваецца філігрань у выглядзе двухгаловага арла з каронай, на грудзях якога размешчаны сэрцападобны шчыт з напісанай на ім літарай «G». Гэты вадзяны знак цалкам супадае са знакамі на дакументах 1629—1630 гадоў, што пацвярджае ўзнікненне кнігі менавіта ў першай палове XVII стагоддзя[5].
Тэкст размешчаны ў дзве калонкі. Нумарацыя аркушаў (да 76-га) была зроблена пазней чырвоным алоўкам. Цэласнасць кнігі парушана: адсутнічае канец, а шосты сшытак (аркушы 35—42) страціў свой 42-і аркуш, прычым гэта адбылося яшчэ да правядзення нумарацыі[6].
Змест і аўтарства тэкстаў
[правіць | правіць зыходнік]Паводле моўнага крытэрыю Казанскі кітаб выразна дзеліцца на дзве часткі. Аркушы з 1-га па 40-ы ўтрымліваюць тэксты на цюркскай мове. Пачынаючы з аркуша 41-га і да канца (аркуш 76) ідуць тэксты, напісаныя на беларускай мове[6].
Сярод беларускамоўных тэкстаў вылучаюцца два асноўныя блокі. Першы — гэта апакрыфічны дыялог прарока Мухамада з шайтанам, які абрываецца на сярэдзіне сказа і, відавочна, з’яўляецца копіяй з больш ранняга арыгінала. Падобны тэкст сустракаецца і ў Кітабе Івана Луцкевіча[7].
Другі, вельмі адметны тэкст (аркушы 40—55) — гэта «Аракул» (варажбітная кніга). У гэтым раздзеле прама пазначана імя перакладчыка: чалавек па імені Хадына (ці Хадзя). У тэксце ён паведамляе: «Я Хадыйна сую кнігу іс фарсійского і с турэцкого йазіка на рускій йезік пералажыў для неўмілых». Гэта рэдкі выпадак у гісторыі беларуска-татарскага пісьменства, калі дакладна вядома імя перакладчыка свецкага (або калясвецкага) твора з персідскай і турэцкай моў на старабеларускую. Тэкст «Аракула» змяшчае інструкцыі па варажбе, маральна-этычныя павучанні, прытчы пра ўсемагутнасць Бога і размову Мусы (Майсея) з Богам[8].
Графіка і моўныя асаблівасці
[правіць | правіць зыходнік]Казанскі кітаб мае выключную каштоўнасць дзякуючы сваёй архаічнай графіцы. Паколькі гэта адзін з самых ранніх помнікаў, у ім яшчэ не да канца сфарміраваўся фанетычны прынцып пісьма, уласцівы пазнейшым татарскім рукапісам.
У прыватнасці, аканне ў ім адлюстравана значна слабей, чым у тэкстах XVIII—XIX стагоддзяў, і перапісчык часта захоўвае этымалагічнае «о» ў ненаціскных складах. Яшчэ адной архаічнай рысай з’яўляецца адсутнасць спецыяльна створанай літары для беларускай афрыкаты [дз’]. Калі ў пазнейшых помніках для яе выкарыстоўвалася літара даль з трыма кропкамі ўнізе (ࢮ), то ў Казанскім кітабе мяккі [дз’] перадаецца звычайнымі арабскімі літарамі даль (د) або заль (ذ). Гэта сведчыць пра тое, што спецыфічныя літары беларускай арабіцы былі вынайдзены татарамі пазней, у працэсе ўдасканалення свайго пісьменства[9][3]. Таксама ў рукапісе зафіксавана ўнікальная для ўсёй кітабістыкі з’ява — выкарыстанне знака гамза з кясрай для пазначэння галоснага гуку [і] на пачатку слова[10].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- 1 2 Антонович 1968, с. 120—121.
- ↑ Антонович 1968, с. 123—124.
- 1 2 Антонович 1968, с. 209.
- ↑ Антонович 1968, с. 40—41.
- ↑ Антонович 1968, с. 123.
- 1 2 Антонович 1968, с. 121.
- ↑ Антонович 1968, с. 54—55.
- ↑ Антонович 1968, с. 124—125.
- ↑ Антонович 1968, с. 126—129.
- ↑ Сынкова 2024, с. 138.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — 418 с.
- Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац / навук. рэд.: І. А. Сынкова, М. У. Тарэлка. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — 205 с. — ISBN 978-985-08-3174-3.