Канада

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Канада
Canada
Flag of Canada.svg Герб Канады
Сцяг Канады Герб Канады

Каардынаты: 56°00′00″ пн. ш. 109°00′00″ з. д. / 56° пн. ш. 109° з. д. (G) (O) (Я)

Canada (orthographic projection).svg
Дэвіз: «лац.: A mari usque ad mare
Ад мора да мора»
Гімн: «O Canada!»
Дата незалежнасці 1 ліпеня 1867 (Акт аб Брытанскай Паўночнай Амерыцы)
11 снежня 1931 (Вэстмінстэрскі статут, 1931)
17 красавіка 1982 (Акт аб Канадзе 1982) (ад Злучанага каралеўства)
Афіцыйныя мовы англійская і французская
Сталіца Атава 45°24′ пн. ш. 75°40′ з. д. / 45.4° пн. ш. 75.666667° з. д. (G) (O) (Я)
Найбуйнейшыя гарады Таронта, Манрэаль, Ванкувер, Калгары
Форма кіравання Канстытуцыйная манархія, парламенцкая дэмакратыя
Каралева
Генерал-губернатар
Прэм'ер-міністр
Елізавета II
Дэвід Лойд Джонстан
Стывен Харпер
(Кансерватыўная партыя)
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
2-я ў свеце
9 984 670 км²
8,62 %
Насельніцтва
• Ацэнка (2010)
Шчыльнасць

34 213 000[1] чал. (36-я)
3,4 чал./км²
ВУП
  • Разам (2008)
  • На душу насельніцтва

$1510 млрд[2]  (11-ы)
$47 066[2]
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2008)

$1303 млрд  (14-ы)
ІРЧП (2010) 0,888 (высокі) (8-ы)
Этнахаронім Канадзец, канадка, канадцы
Валюта Канадскі долар
(CAD, код 124)
Інтэрнэт-дамен .ca
Тэлефонны код +1
Часавы пояс −3:30 — −8

Канада (англ.: Canada, ІРА: /ˈkænədə/; фр.: Canada, ІРА: /kanaˈda/) — дзяржава ў Паўночнай Амерыцы, займае другое месца ў свеце па плошчы пасля Расіі. Абмываецца Атлантычным, Ціхім і Паўночным Ледавітым акіянамі, мяжуе з ЗША на поўдні і на паўночным захадзе, таксама мае марскія межы з Даніяй (Грэнландыя) на паўночным усходзе і Францыяй (Сен-П'ер і Мікелон) на ўсходзе. Мяжа Канады і ЗША з'яўляецца самай працяглай агульнай мяжой у свеце.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Слова «Канада» паходзіць з вялікай доляй верагоднасці ад індзейскага «каната» — вёска ці паселішча[3]. Вядома, што так называлі свае землі індзейцы сучаснага Квебека, з якімі сутыкнуліся першыя французскія заваёўнікі. У перыяд французскага каланіяльнага валадарства ў 16-17 ст. назва Канада ўжывалася нараўне з афіцыйнай — Новая Францыя. З 1791 так іменаваліся англійскія калоніі ў раёне сучасных правінцый Квебек і Антарыа, а з 1867 найменне было перанесена на ўсю краіну.

Дзяржаўны лад[правіць | правіць зыходнік]

Канада — федэратыўная парламенцкая дзяржава; канстытуцыйная манархія. Уваходзіць у склад Садружнасці. Ролю канстытуцыі выконваюць Закон аб канстытуцыі 1982 года, палажэнні Акта аб Брытанскай Паўночнай Амерыцы (1867), а таксамы нормы звычаёвага права. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, прадстаўлены генерал-губернатарам (у правінцыях — намеснікамі губернатара), якога фармальна прызначае манарх, а фактычна — прэм'ер-міністр Канады. Губернатар падпарадкоўваецца рашэнням Тайнай рады, у склад якой пажыццёва ўваходзяць асобы, прызначаныя губернатарам па прапанове прэм'ер-міністра Канады (у тым ліку ўсе былыя міністры, старшыня Вярхоўнага суда, прэм'еры правінцый, спікеры палаты абшчын і сената). Тайная рада не збіраецца ў поўным складзе, а рашэнні ад яе імя прымае ўрад Канады. Губернатар ад імя брытанскага манарха падпісвае ўсе законы, прынятыя парламентам. Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму федэральнаму парламенту, што складаецца з сената і палаты абшчын. У сенаце 104 члены, якіх прызначае губернатар на нявызначаны тэрмін (да дасягнення 75 гадовага ўзросту); кожную правінцыю прадстаўляе вызначаная колькасць сенатараў. Палата абшчын складаецца з 295 дэпутатаў, якія выбіраюцца ў правінцыях на 5 гадоў. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэм'ер-міністрам, якога назначае губернатар. Правінцыі карыстаюцца пэўнай аўтаноміяй і маюць свае заканадаўчыя і выканаўчыя органы.

Геаграфія[правіць | правіць зыходнік]

Канада займае вялікую частку мацерыка Паўночная Амерыка і шматлікія астравы, што прымыкаюць да яе. На захадзе абмываецца Ціхім акіянам і мяжуе з штатам Аляска (ЗША), на ўсходзе абмываецца Атлантычным, на поўначы — Паўночным Ледавітым акіянам, на поўдні мяжуе з ЗША. Геаграфічныя каардынаты: на поўдні — 41°41' з.ш., на ўсходзе — 52°40' з.д., на захадзе — 141° з.д. Асноўная мацерыковая частка Канады працягнулася на 5400 км ад Ціхага да Атлантычнага акіяна. Ля ўсходняга ўзбярэжжа і ў заліве Св. Лаўрэнція знаходзяцца востраў Ньюфаўндленд, Кейп-Брэтан, Антыкосці, Прынца Эдуарда і інш. На поўначы працягнуліся Бафінава Зямля, астравы Гудзонава заліва і шматлікія астравы Палярнага архіпелага, падзеленыя вузкімі і плыткімі пралівамі. Ціхаакіянскае ўзбярэжжа моцна парэзана вузкімі і доўгімі залівамі з стромкімі схіламі. Недалёка ад заходняга берага ляжыць буйны востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш. Буйныя азёры: Вялікае Мядзвежае возера, возера Нетылінг.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Рэльеф[правіць | правіць зыходнік]

Большая частка Канады — узгорыстая раўніна, абмежаваная з усходу і захаду горнымі ўзняццямі ўздоўж узбярэжжы Ціхага і Атлантычнага акіянаў. На захадзе краіны ўздоўж Ціхаакіянскага ўзбярэжжа цягнецца горная краіна Кардыльераў (шырыня горнага пояса каля 600 км.). Канадскія Кардыльеры пачынаюцца ад горных хрыбтоў на мяжы з Аляскай, якія дасягаюць вышыні ў 2000—2700 м. З басейна р. Ліярд у паўднёвым кірунку ідуць Скалістыя горы, якія далінамі рэк дзеляцца на два мерыдыянальна размешчаныя хрыбты; іх заходнія схілы пакрытыя хвойнымі лясамі, усходнія аголеныя і скалістыя; асобныя вяршыні пераўзыходзяць па вышыні 4000 м. Заходні хрыбет завецца ў паўночнай частцы Карыбу, на поўдні ён падзяляецца на асобныя галіны. На захад ад Скалістых гор ляжыць вулканічнае плато рэк Фрэйзер і Калумбія. Ціхаакіянскія Берагавыя горы таксама складаюцца з двух субмерыдыянальных хрыбтоў, падзеленых падоўжнай далінай, у паўднёвай частцы затопленай морам. Найбольш высокія ўчасткі заходняга пояса гор на поўдні — прыбярэжныя востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш., а на поўначы, на мяжы з Аляскай, заканчваюцца шырокімі масівамі гор Св. Ільі і Логан (5959 м, вышэйшы пункт Канады), пакрытых магутнымі ледавікамі, якія спускаюцца да мора.

Уздоўж Атлантычнага ўзбярэжжа цягнуцца невысокія горныя хрыбты, якія працягваюць горы Апалачы ЗША. Сюды адносяцца ўзвышшы на ўсход ад Квебека. Паверхня вострава Ньюфаўндленд узвышаная (вышыня да 805 м.).

На поўнач ад ракі Св. Лаўрэнція і да берагоў Паўночнага Ледавітага акіяна распасціраецца шырокая вобласць Канадскага шчыта — невысокая краіна, складзеная цвёрдымі крышталічнымі пародамі (гранітамі, гнейсамі і сланцамі). Яе сучасная паверхня носіць сляды геалагічна нядаўняга зледзянення — апрацаваныя лёдам кучаравыя скалы («барановыя ілбы»), шматлікія азёры, хуткія парожыстыя рэкі, тонкі глебавы пласт. Для паўвострава Лабрадор характэрныя голыя каменныя груды і скалы. Па паўднёвым і заходнім узбярэжжы Гудзонава заліва вышыня мясцовасці не перавышае 200 м. Паласа нізіны цягнецца і ўздоўж паўночнага ўзбярэжжа Канады, далёка ўдаючыся ў глыб мацерыка па даліне р. Макензі.

На захад ад Канадскага шчыта да пояса Скалістых гор размяшчаецца раўніна, шырокая на поўдні і звужаная да басейна р. Макензі. Па кірунку да гор яна падымаецца шэрагам прыступак. Блізу паўднёвай мяжы Канады ляжаць невысокія Лясістыя і Кіпарысавыя горы вышынёй у 1000—1100 м.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

З прычыны вялікай шыротнай працягласці і асаблівасцей рэльефу, клімат Канады надзвычай разнастайны. Можна вылучыць шэраг кліматычных абласцей ад халоднай на поўначы да мякка-ўмеранай на ціхаакіянскім узбярэжжы. Галоўная асаблівасць клімату — яго кантынентальнасць, рэзкія пераходы паміж крайнімі тыпамі надвор'я: гарачым улетку і халодным зімой.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Канада з'яўляецца адной з самых багатых краін свету з высокім даходам на душу насельніцтва і з'яўляецца членам Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР) і Вялікай васьмёркі. У мінулым стагоддзі рост вытворчасці, горназдабываючай прамысловасці і сектара паслуг ператварыў краіну з пераважна сельскагаспадарчай ў прамысловую і гарадскую. Як і ў іншых развітых краінах, у канадскай эканоміцы пераважае сфера паслуг, дзе занята амаль тры чвэрці канадцаў[4]. Канада з'яўляецца незвычайнай сярод развітых краін з-за важнасці свайго сыравіннага сектара, у якім лесанарыхтоўка і нафтавая прамысловасць з'яўляюцца самымі важнымі галінамі[5].

Канада мае змяшаную эканоміку; па індэксе Heritage Foundation яна мае меншую ступень эканамічнай свабоды, чым ЗША, але больш высокую, чым большасць заходнееўрапейскіх краін[6]. Эканамічная інтэграцыя з ЗША значна ўзрасла пасля Другой сусветнай вайны. Гэта прыцягнула ўвагу канадскіх нацыяналістаў, якія непакояцца аб культурнай і эканамічнай аўтаноміі ў эпоху глабалізацыі, у той час як амерыканскія тавары і прадукцыя амерыканскіх сродкаў масавай інфармацыі сталі паўсюднымі[7]. Пагадненне аб гандлі прадукцыяй аўтамабільнай прамысловасці ад 1965 года адкрыла межы для гандлю аўтамабілямі і спадарожнымі таварамі. У 1970-х занепакоенасць з нагоды энергетычнай самадастатковасці і замежнага капіталу ў апрацоўчых сектарах заахвоціла ліберальны ўрад прэм'ер-міністр П'ера Трудо да прыняцця Нацыянальнай энергетычнай праграмы і установе Агенцтва па наглядзе за замежнымі інвестыцыямі[8]. У 1980 годзе прэм'ер-міністр Браян Малруні адмяніў Нацыянальную энергетычную праграму і змяніў назву агенцтва па наглядзе за замежнымі інвестыцыямі на «Інвестмент Канада» з мэтай заахвочвання замежных інвестыцый[9]. Канадска-амерыканскае пагадненне аб свабодным гандлі 1988 года ліквідавала тарыфы паміж дзвюма краінамі, а Паўночнаамерыканскае пагадненне аб свабодным гандлі (НАФТА) пашырыла зону свабоднага гандлю, уключыўшы Мексіку ў 1990-х гадах. У сярэдзіне 1990-х гадоў ліберальны ўрад на чале з Жанам Крэцьенам пачаў адкладаць штогадовыя бюджэтныя лішкі і стабільна выплаціў дзяржаўны доўг[10].

Канада з'яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных пастаўшчыкоў сельскагаспадарчай прадукцыі; канадскія прэрыі з'яўляюцца аднымі з самых буйных вытворцаў пшаніцы, рапсу і іншых збожжавых[6], прычым экспартная палітыка ў гэтай сферы вызначаецца Канадскай збожжавай камісіяй. Канада з'яўляецца найбуйнейшым вытворцам цынку і ўрану, а таксама з'яўляецца крыніцай многіх іншых прыродных рэсурсаў, такіх як золата, нікель, алюміній і свінец. Многія гарады на поўначы Канады, дзе сельская гаспадарка з'яўляецца складанай, існуюць дзякуючы найбліжэйшым шахтам або крыніцам драўніны. У Канадзе таксама развіта і апрацоўчая прамысловасць, галіны якой сканцэнтраваны на поўдні Антарыа (аўтамабільная прамысловасць, прадстаўленая амерыканскімі і японскімі заводамі) і Квебека (нацыянальная аэракасмічная прамысловасць)[11].

Канада — адна з дзесяці самых гандлюючых у свеце краін[12]. Найбуйнейшымі імпарцёрамі з'яўляюцца Злучаныя Штаты, Вялікабрытанія і Японія[13]. У 2008 годзе Канада імпартавала тавараў на суму больш за $ 442,9 млрд, з якіх на $ 280,8 былі са Злучаных Штатаў, на 11,7 млрд амерыканскіх долараў з Японіі і на 11,3 млрд амерыканскіх долараў са Злучанага Каралеўства[13]. У 2009 годзе гандлёвы дэфіцыт краіны склаў 4,8 млрд канадскіх долараў — у параўнанні з C $ 46,9 млрд прафіцыту ў 2008 годзе[14]. Канада з'яўляецца адной з нямногіх прамыслова развітых краін, якія з'яўляюцца чыстымі экспарцёрамі энерганосьбітаў[15]. Атлантычнае ўзбярэжжа Канады валодае велізарнымі марскімі радовішчамі прыроднага газу, а правінцыя Альберта — буйнымі нафтавымі і газавымі рэсурсамі: велізарныя запасы бітумінозных пяскоў ў раёне Атабаска робяць Канаду другой па велічыні ў свеце краінай па запасах нафты пасля Саудаўскай Аравіі[16].

Па стане на кастрычнік 2009 года агульнанацыянальны ўзровень беспрацоўя ў Канадзе быў 8,6%. Правінцыйныя долі беспрацоўя вар'іруюцца ад нізкага ўзроўню ў 5,8% у Манітобы да ўзроўню ў 17% у правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор[17]. Глабальны эканамічны крызіс 2008 года выклікаў эканамічны спад, які можа павысіць ўзровень беспрацоўя ў краіне да 10%[18]. Федэральны доўг Канады ацэньваецца ў 566,7 млрд ам. дол. у 2010-11 гадах у параўнанні з $ 463,7 млрд у 2008-09 гадах[19]. Чысты знешні доўг Канады вырас з $ 40,6 млрд до $ 193,8 млрд у першым квартале 2010 года[20] Камбінаваны федэральны і правінцыйны дэфіцыт у 2009-10 фінансавым годзе можа дасягнуць $ 100 млрд[21] Дэфіцыт федэральнага бюджэту прагназуецца на ўзроўні C $ 49,2 млрд у 2010-11 гадах[22].

Канада — адзін з вядучых сусветных вытворцаў Hi-Fi і Hi-End кампанентаў, і акустычных сістэм.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Насельніцтва Канады на пачатак 2010 года складае 34 мільёны чалавек. Перапіс 2006 зафіксаваў 5,4% прырост у параўнанні з 2001 годам[23].

Нягледзячы на вялікую плошчу, прыблізна ¾ насельніцтва Канады пражывае ў межах 160 км ад мяжы з ЗША[24]. Такая ж прапорцыя існуе і ў гарадскіх зонах, якія сканцэнтраваны ў калідоры Квебек-Віндзар (у прыватнасці гарадскія агламерацыі Таронта-Гамільтан, Манрэаль і Атава-Гатына), на кантынентальных раўнінах Брытанскай Калумбіі (ад ваколіц Ванкувера да канца даліны ракі Фрэйзер) і ў калідоры Калгары-Эдмантан ў Альберце[25]. Перапіс 2001 зарэгістраваў 30.007.094 канадцаў. Згодна з Канадскай статыстычнай службай, насельніцтва краіны на сакавік 2009 года складала каля 33,5 мільёна чал., 8 млн з якіх франкамоўныя. У асноўным прырост насельніцтва адбываецца за кошт іміграцыі.

Па перапісу 2006 года ў Канадзе жывуць 43 этнічныя групы, якія складаюцца як мінімум з 100 000 чал. Самая вялікая этнічная група называе сябе канадцамі (30,9%). Далей ідуць англічане, французы, шатландцы, ірландцы, немцы, італьянцы, кітайцы, індзейцы, украінцы, галандцы, палякі, індыйцы, беларусы (10505 чалавек)[26].

Беларуска-канадскія адносіны[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Канадай ўзведзена 15 красавіка 1992 года. З красавіка 1997 года ў Атаве пачатак працу Пасольства Рэспублікі Беларусь.

Паводле звестак беларускай статыстыкі аб'ём двухбаковага гандлю паміж Беларуссю і Канадай склаў ў 2012 годзе 69,3 млн. долараў (рост на 29,2%).

Агульны беларускі экспарт у Канаду павялічыўся ў параўнанні з 2011 годам на 21,5 млн. долараў. Канада ў 2012 годзе паставіла ў Беларусь тавараў на 35,3 млн. долараў (зніжэнне ў параўнанні з 2011 годам на 14,3%).

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1998. — 604 с.: іл.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Canada's population clock. Statistics Canada. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011.
  2. 2,0 2,1 Міжнародны валютны фонд (красавік 2008)
  3. The Canadian Encyclopedia, Art. Canada von W. Kaye Lamb
  4. Employment by Industry. Statistics Canada (2009-01-08). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 19 кастрычніка 2009.
  5. Easterbrook, WT (March 1995). "Recent Contributions to Economic History: Canada". Journal of Economic History (Economic History Society) 19: 98. 
  6. 6,0 6,1 Index of Economic Freedom. The Heritage Foundation and the Wall Street Journal (2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 9 студзеня 2009.
  7. Granatstein, JL (1997). Yankee Go Home: Canadians and Anti-Americanism. Toronto: HarperCollins. ISBN 0-00-638541-9. 
  8. Morck, Randall; Tian, Gloria; Yeung, Bernard (2005). "Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada". in Lorraine Eden, Wendy Dobson. Governance, multinationals, and growth. Edward Elgar Publishing. p. 50. ISBN 1843769093. 
  9. Jenkins, Barbara L (1992). The paradox of continental production. Cornell University Press. p. 117. ISBN 0801426766. 
  10. Jean Chrétien , CBC (2009-07-13). Праверана 20 кастрычніка 2009.
  11. Leacy, FH (ed.) Vl-12. Statistics Canada (1983). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 студзеня 2010.
  12. Latest release. World Trade Organization (2008-04-17). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 3 ліпеня 2008.
  13. 13,0 13,1 Imports, exports and trade balance of goods on a balance-of-payments basis, by country or country grouping. Statistics Canada (2009-11-16). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 17 студзеня 2010.
  14. «Canada has first yearly trade deficit since 1975». The Globe and Mail. February 10, 2010.
  15. Brown, Charles E (2002). World energy resources. Springer. pp. 323, 378–389. ISBN 3540426345. 
  16. Clarke, Tony; Campbell, Bruce; Laxer, Gordon US oil addiction could make us sick. Parkland Institute (2006-03-10). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 мая 2006.
  17. Latest release from Labour Force Survey. Statistics Canada (2009-11-06). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 лістапада 2009.
  18. Sturgeon, Jamie Jobless rate to peak at 10%: TD. National Post (2009-03-13). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2010. Праверана 20 кастрычніка 2009.
  19. «Budget fights deficit with freeze on future spending». CTV News. March 4, 2010.
  20. «Canada’s foreign debt climbs $41-billion». Financial Post. June 17, 2010.
  21. «Why foreign investors can’t get enough of our debt». Financial Post. January 17, 2010.
  22. «Canada budget tackles deficit, averts election» // Reuters. March 4, 2010
  23. Beauchesne, Eric We are 31,612,897. National Post (2007-03-13). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 13 сакавіка 2007.
  24. Custred, Glynn (2008). "Security Threats on America's Borders". in Alexander Moens. Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States. Fraser Institute. p. 96. ISBN 0889752354. 
  25. Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions. Statistics Canada (2001). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 23 красавіка 2009.
  26. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories — 20 % sample data