Канада

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Канада
Canada
Flag of Canada.svg Герб Канады
Сцяг Канады Герб Канады
Canada (orthographic projection).svg
Дэвіз: «лац.: A mari usque ad mare
Ад мора да мора»
Гімн: «O Canada!»
Дата незалежнасці 1 ліпеня 1867 (Акт аб Брытанскай Паўночнай Амерыцы)
11 снежня 1931 (Вэстмінстэрскі статут, 1931)
17 красавіка 1982 (Акт аб Канадзе 1982) (ад Злучанага каралеўства)
Афіцыйныя мовы англійская і французская
Сталіца Атава 45°24′ пн. ш. 75°40′ з. д.HGЯO
Найбуйнейшыя гарады Таронта, Манрэаль, Ванкувер, Калгары
Форма кіравання Канстытуцыйная манархія, парламенцкая дэмакратыя
Каралева
Генерал-губернатар
Прэм'ер-міністр
Елізавета II
Жулі Пает
Джасцін Трудо
(Ліберальная партыя)
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
2-я ў свеце
9 984 670 км²
8,62 %
Насельніцтва
• Ацэнка (2018)
Шчыльнасць

37 242 571[1] чал. (38-я)
3,9 чал./км²
ВУП
  • Разам (2018)
  • На душу насельніцтва

$1798 млрд[2]  (11-ы)
$48 446
ВУП (ППЗ)
  • Разам (2018)

$1847 млрд[3]  (15-ы)
ІРЧП (2017) 0,926 (вельмі высокі)[4] (12-ы)
Этнахаронім Канадзец, канадка, канадцы
Валюта Канадскі долар
(CAD, код 124)
Інтэрнэт-дамен .ca
Тэлефонны код +1
Часавыя паясы −3:30 — −8

Канада (англ.: Canada, ІРА: /ˈkænədə/; фр.: Canada, ІРА: /kanaˈda/) — дзяржава ў Паўночнай Амерыцы, займае другое месца ў свеце па плошчы пасля Расіі. Абмываецца Атлантычным, Ціхім і Паўночным Ледавітым акіянамі, мяжуе з ЗША на поўдні і на паўночным захадзе, таксама мае марскія межы з Даніяй (Грэнландыя) на паўночным усходзе і Францыяй (Сен-П'ер і Мікелон) на ўсходзе. Мяжа Канады і ЗША з'яўляецца самай працяглай агульнай мяжой у свеце. Сталіца Канады — Атава.

Рэльеф Канады змяняецца ад высозных Кардыльераў на захадзе да апрацаванага ледавікамі Лаўрэнційскага ўзвышша ў цэнтры і на ўсходзе. Багаццем мінеральных рэсурсаў Канада вылучаецца нават сярод краін свайго памеру. Хоць клімат Канады і разнастайны, большая яе частка ляжыць у халоднай зоне з працяглай зімой. Канада багатая воднымі рэсурсамі — шырокімі рэкамі і чысцюткімі азёрамі. Большая частка тэрыторыі Канады занята арктычнымі пустынямі, тундрай і тайгой. Канадская тайга шырокай паласой цягнецца ад Ціхага да Атлантычнага акіяна.

За тысячы гадоў да прыбыцця еўрапейцаў тая зямля, якая цяпер завецца Канадай, была заселена першабытнымі людзьмі, што пазней сталі знаёмыя нам пад імёнамі эскімосаў і паўночнаамерыканскіх індзейцаў. У XVI-XVII ст. англійскія і французскія мараплаўцы даследвалі ўзбярэжжа Канады, падарожнікі і траперы пранікалі ў яе ўнутраныя раёны, а каланісты стваралі пасяленні. У сярэдзіне XVIIІ ст. Францыя страціла ўсе свае паўночнаамерыканскія калоніі і Брытанія стала адзінаўладным гаспадаром. У 1867 годзе Канада ў складзе 4-х правінцый стала брытанскім дамініёнам. У 1931 Вэстмінстэрскі статут значна пашырыў яе аўтаномію. У 1982 Акт аб Канадзе дэнансаваў апошнія лёскі залежнасці.

Канада — федэратыўная, дэ-юрэ парламенцкая канстытуцыйная манархія. Глава дзяржавы — каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая генерал-губернатарам. Фактычная ўлада належыць парламенту і ўраду на чале з прэм'ер-міністрам. Адміністрацыйна Канада падзяляецца на дзесяць правінцый і тры тэрыторыі, якія маюць свае парламенты і ўрады і карыстаюцца значнай самастойнасцю.

Насельніцва пераважна эмігранцкага паходжання. Перасяленцы з усяго свету згуртаваныя тут у стракатую мульцікультурную супольнасць. Пры гэтым Канада — класічная двухмоўная краіна (каля 40 % насельніцва — англаканадцы, 26 % — франкаканадцы) з дзвюма дзяржаўнымі мовамі на ўсіх узроўнях. Найбуйнейшымі гарадамі з'яўляюцца Таронта, Манрэаль і Ванкувер. Для Канады характэрны адзін з самых нізкіх у свеце паказчыкаў шчыльнасці насельнітва (3,9 чал/кв.км.). Большасць канадцаў жыве ўздоўж мяжы з ЗША.

Канада — развітая краіна, член Вялікай сямёркі і Вялікай двадцаткі. Разам з Мексікай і ЗША — сваім галоўным гандлёвым партнёрам — уваходзіць у зону свабоднага гандлю НАФТА. Таксама Канада з'яўляецца актыўным удзельнікам Садружнасці нацый і Франкафоніі. Канада адрозніваецца найвышэйшымі пазіцыямі ў свеце па ІЧР (12 месца), якасці жыцця, грамадзянскіх правах, эканамічнай свабодзе, ўзроўню адукацыі. Нягледзячы на постіндустрыяльны характар эканомікі, гаспадарка Канады мае выразны сыравінны твар і абапіраецца на мінеральныя, гідраэнергетычныя, лясныя, рыбныя і інш. рэсурсы.

Этымалогія[правіць | правіць зыходнік]

Слова «Канада» паходзіць з вялікай доляй імавернасці ад індзейскага «каната» — вёска ці паселішча[5]. Вядома, што так называлі свае землі індзейцы сучаснага Квебека, з якімі сутыкнуліся першыя французскія заваёўнікі.

Жак Карцье ўжываў слова «Канада» дзеля пазначэння не толькі індзейскай вёскі, якую ён сустрэў, але і ўсёй вобласці пад кантролем мясцовага правадыра Данаконы. З 1545 года еўрапейскія кнігі і карты пазначалі гэты рэгіён і ўсе берагі ракі Св. Лаўрэнція словам «Канада».

У перыяд французскага каланіяльнага валадарства ў XVI-XVII ст. назва Канада ўжывалася нароўні з афіцыйнай — Новая Францыя. Пазней гэтая назва перайшла на большасць суседніх тэрыторый у Паўночнай Амерыцы, якімі кіравала Брытанская імперыя. З 1791 так іменаваліся англійскія калоніі ў раёне сучасных правінцый Квебек і Антарыа, а з 1867 найменне было перанесена на ўсю краіну.

Словы, якія фанетыка-семантычна падобныя на лаўрэнційска-іракезскае «kanata», існуюць і ў мовах далёкіх ад паўночнаамерыканскіх: старажытнаанглійскае '«cynedom» («каралеўства»), англійскае «country» («зямля», «краіна»), «county» («акруга»), «hundred» («сотня»), «kindred» («клан», «род»), валійскае «cantref» («акруга»), «genedl» («клан», «род»), старажытнагрэчаскае «κέντρον» («цэнтр»), ірландскае «ceantar» («акруга»), італьянскае «contado» («вёска»), лацінскае «condo» («абжываць», «насяляць»), «continuus» («прылеглы»), пярсідскае «кäнд» («вёска», «паселішча»), старажытнарускае «коньць» (частка горада)[6], рускае «кондавы» («спрадвечны») і г.д.

Геаграфічнае становішча[правіць | правіць зыходнік]

Map Canada political-geo-be-x-old

Канада займае значную частку мацерыка Паўночная Амерыка і шматлікія астравы, што прымыкаюць да яе. На захадзе абмываецца Ціхім акіянам і мяжуе з штатам Аляска (ЗША), на ўсходзе абмываецца Атлантычным, на поўначы — Паўночным Ледавітым акіянам, на поўдні мяжуе з ЗША. Асноўная мацерыковая частка Канады працягнулася на 5400 км ад Ціхага да Атлантычнага акіяна. Крайнія геаграфічныя каардынаты: на ўсходзе — 52°40' з.д., на захадзе — 141° з.д. З поўдня на поўнач прасціраецца на 4 500 км — ад 41°41' пн.ш. на мяжы з ЗША да паўночнай ускраіны (83°06' пн.ш.) вострава Элсмір у Канадскім Арктычным архіпелазе.

Ля ўсходняга ўзбярэжжа і ў заліве Св. Лаўрэнція знаходзяцца востраў Ньюфаўндленд, Кейп-Брэтан, Антыкосты, архіпелаг Мадлен, Прынца Эдуарда і інш. На поўначы працягнуліся Бафінава Зямля, астравы Гудзонава заліва і шматлікія астравы Канадскага Арктычнага архіпелага, падзеленыя вузкімі і плыткімі пралівамі. Ціхаакіянскае ўзбярэжжа моцна парэзана вузкімі і доўгімі залівамі з стромкімі схіламі. Недалёка ад заходняга берага ляжыць буйны востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш.

Прырода[правіць | правіць зыходнік]

Рэльеф і карысныя выкапні[правіць | правіць зыходнік]

Большая частка Канады — узгорыстая раўніна, абмежаваная з усходу і захаду горнымі падняццямі ўздоўж узбярэжжаў Ціхага і Атлантычнага акіянаў. На захадзе краіны ўздоўж Ціхаакіянскага ўзбярэжжа цягнецца горная краіна Кардыльераў шырынёй каля 600 км.. Усходняя вось Канадскіх Кардыльераў — Скалістыя горы. Іх заходнія схілы пакрытыя хвойнымі лясамі, усходнія аголеныя і скалістыя; асобныя вяршыні пераўзыходзяць па вышыні 4000 м. На захад ад Скалістых гор ляжыць вулканічнае плато рэк Фрэйзер і Калумбія. Ціхаакіянскія Берагавыя горы складаюцца з двух субмерыдыянальных хрыбтоў, падзеленых падоўжнай далінай, у паўднёвай частцы затопленай морам. Найбольш высокія ўчасткі заходняга пояса гор на поўдні — прыбярэжныя востраў Ванкувер, астравы Каралевы Шарлоты і інш., а на поўначы, на мяжы з Аляскай, заканчваюцца шырокімі масівамі гор Св. Ільі і Логан (5959 м, вышэйшы пункт Канады), пакрытых магутнымі ледавікамі, якія спускаюцца да мора.

Уздоўж Атлантычнага ўзбярэжжа цягнуцца невысокія горныя хрыбты, якія працягваюць горы Апалачы ЗША. Паверхня вострава Ньюфаўндленд узвышаная (вышыня да 805 м.). На поўнач ад ракі Св. Лаўрэнція і да берагоў Паўночнага Ледавітага акіяна распасціраецца шырокая вобласць Канадскага шчыта — невысокая, складзеная цвёрдымі крышталічнымі пародамі (гранітамі, гнейсамі і сланцамі) зямля. Яе сучасная паверхня носіць сляды геалагічна нядаўняга зледзянення — апрацаваныя лёдам кучаравыя скалы («барановыя ілбы»), шматлікія азёры, хуткія парожыстыя рэкі, тонкі глебавы пласт. Для паўвострава Лабрадор характэрныя крушні і скалы. Па паўднёвым і заходнім узбярэжжы Гудзонава заліва вышыня мясцовасці не перавышае 200 м. Паласа нізіны цягнецца і ўздоўж паўночнага ўзбярэжжа Канады, далёка ўдаючыся ў глыб мацерыка па даліне р. Макензі.

Тэрыторыя Канады багатая запасамі руд каляровых металаў (нікель, медзь, цынк, свінец), жалезнай руды, урану, нафты і прыроднага газу, калійных солей, азбесту, вугалю. Казачна багатае на карысныя выкапні Лаўрэнційскае ўзвышша. Тут знаходзіцца ўнікальная рудная зона: радовішчы жалеза, нікеля, серабра, поліметалаў, урану, золата.

Клімат[правіць | правіць зыходнік]

З прычыны вялікай шыротнай працягласці і асаблівасцей рэльефу, клімат Канады надзвычай разнастайны. Змяняецца клімат у асноўным у шыротным напрамку. Ролю значнага мерыдыянальнага кліматападзелу гуляюць Кардыльеры. Галоўная асаблівасць клімату — яго кантынентальнасць, рэзкія пераходы паміж крайнімі тыпамі надвор'я: гарачым улетку і халодным зімой.

Большая частка Канадскага Артычнага архіпелага ляжыць у вобласці арктычнага клімату. Тут вельмі суровыя зімы (-30 °С), а летам тэмпература толькі зрэдку перавышае адзнаку ў 5°С. Пралівы паміж астравамі замёрзлыя. Менавіта тут знаходзіцца самы вялікі ненаселены востраў свету — Дэвон. Узбярэжжа Паўночна-Ледавітага акіяна займае субарктычны кліматычны пояс. Зімовыя месяцы па сваёй суровасці тут не саступаюць арктычным, летам жа значна цяплей. На ўсходзе субарктычны пояс выгінаецца далёка на поўдзень і амаль што замыкае Гудзонаў заліў — "мех з лёдам", які разам з халоднымі цячэннямі і ёсць галоўныя віноўнікі панавання тундры на шыраце Кіева. Паўднёвая Канада — зона умеранага клімату, празмерна вільготнага на крайнім захадзе, дастатова — на ўсходзе і кантынентальнага ў цэнтральнай частцы.

Гідраграфія[правіць | правіць зыходнік]

Рака Фрэйзер

Па багацці прэснаю вадою Канада саступае толькі Расіі і Бразіліі. Рэкі Канады адносяцца да басейнаў чатырох акіянаў: Макензі і Нельсан нясуць свае спакойныя воды праз зону вечнай мерзлаты да Паўночнага Ледавітага акіяна. Фрэйзер па лававым плато і праз Берагавыя хрыбты прарываецца да Ціхага акіяна. Вялікія Азёры злучаюцца з Атлантыкай непрацяглай, але шматводнай ракой Святога Лаўрэнція. Невялікая частка паўднёвай Канады належыць да басейна Місісіпі. Буйныя азёры: Вялікае Мядзвежае возера, Вялікае Нявольніцкае возера, Вініпег, возера Нетылінг. Па чатырох з пяці Вялікіх азёраў праходзіць мяжа з ЗША.

Прыродныя зоны[правіць | правіць зыходнік]

Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна займаюць арктычныя пустыні. Вялікія плошчы тут занятыя покрыўнымі ледавікамі. На свабодных ад лёду ўчастках летам у паніжэннях і трэшчынах з’яўляюцца імхі, лішайнікі, холадаўстойлівыя травы і хмызнячкі. Арктычныя глебы амаль не ўтрымліваюць арганічнага рэчыва. Жыццё прадстаўнікоў жывёльнага свету звязана з морам, якое дае ім ежу. На астравах тыповыя птушыныя базары. У водах мораў жывуць цюлені, маржы, грэнландскія кіты. Ва ўзбярэжныя раёны з мацерыка заходзяць белыя мядзведзі, ваўкі, пясцы. У Грэнландыі і на Канадскім Арктычным архіпелазе жыве самае буйное млекакормячае — аўцабык, або мускусны бык.

Арктычная тундра, Нунавут

Тундра і лесатундра займае поўнач мацерыка. Шырока распаўсюджана шматгадовая мерзлата. На поўначы — у Арктыцы — у мохавай і лішайнікавай тундры зрэдку можна сустрэць травы (асака, падвей) і палярныя кветкі — незабудкі, палярныя макі, дзьмухаўцы. На поўдзень, у субарктычным поясе, тундра становіцца хмызняковай: з’яўляюцца нізкарослыя карлікавыя бяроза і вярба, багун, буякі, чарніцы. На поўдзень, па далінах рэк, з’яўляюцца дрэвы — чорная і белая елкі, і пачынаецца лесатундра. Тундравая расліннасць забяспечвае ежай разнастайных жывёл: паўночных аленяў, палярных зайцаў, лемінгаў. На дробных жывёл палююць белы мядзведзь, палярны воўк, пясец. Водзяцца белая курапатка, драпежная палярная сава, летам прылятаюць вадаплаўныя птушкі — гусі і качкі.

Тайга прадстаўлена цёмнахвойнымі лясамі з чорнай і белай елак і бальзамічнай піхты. На сухіх месцах растуць сосны: белая (Веймутава), Банкса (каменная) і чырвоная. Хвойныя лясы ціхаакіянскага ўзбярэжжа растуць ва ўмовах багатага ўвільгатнення, таму іх называюць «дажджавымі». Цэлыя гушчары ў гэтых лясах утвараюць хмызнякі, травы і папараці; імхі пакрываюць ствалы, доўгімі «бародамі» звісаюць з галін. Асноўныя пароды гэтых лясоў — сітхінская елка, дугласія, тсуга, хемлок. Жывёльны свет тайгі разнастайны. Тут шмат буйных капытных: алень вапіці, амерыканскі лось; у гарах сустракаюцца снежная каза і таўстарогі баран. Водзяцца буры і чорны амерыканскі мядзведзі; грызуны — шэрая і чырвоная вавёрка, бурундук; драпежнікі — пума (або кугуар), куніца, воўк, канадская рысь, гарнастай, расамаха, лісіца; па берагах рэк — бабёр, выдра і мускусны пацук (андатра).

На поўнач ад Вялікіх азёр значныя плошчы занятыя змешанымі і шыракалістымі лясамі, дзе пачэснае месца ў відавым складзе займаюць клёны — сімвалы Канады. Якіх толькі клёнаў тут няма — і цукровы і серабрысты і чырвоны!

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Карціна Бенджаміина Ўэста Смерць Генерала Вулфа, на якой паказана згуба брытанскага генерала Джэймса Вулфа пасля яго перамогі ў бітве на Палях Абраама ў 1759 годзе

Карэнныя народы[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічныя і генетычныя даследванні карэнных народаў падцвердзілі прысутнасць чалавека на поўначы Юкана прыкладна 26 500 гадоў назад, і ў паўднёвай правінцыі Антарыа 9500 гадоў назад[7][8][9]. Археалагічныя аб’екты Олд Кроў Фэлтс і Блуфіш - два найбольш раннія археалагічныя помнікі чалавечага (палеаіндзейскага) жылля ў Канадзе[10][11][12] .

Сярод індзейцаў Канады ёсць восем унікальных міфаў аб стварэнні свету і адаптацый гэтых міфаў. Гэта міфы аб зямлі, аб сусветным бацьку, аб з’яўленні, аб разбоі, аб адраджэнні нябожчыка, аб двух стваральніках і іх спаборніцтве, а таксама міф аб братах[13]. Культуры канадскіх абарыгенаў уключалі ў сябе аселыя ці гарадскія паселішчы, вясковую гаспадарку, грамадскія і гістарычныя помнікі архітэктуры і складаную сацыяльную іерархію[14]. Некаторыя з гэтых цывілізацый зніклі яшчэ да з’яўлення першых еўрапейскіх паселішчаў (канец XV — пачатак XVI), і былі знойдзеныя ў працэсе археалагічных даследванняў.

Карэннае насельніутва, паводле ацэнак, складала ад 200 тысяч да 2 мільёнаў людзей у канцы 1400 года[15], у цяперашні час Каралеўскай камісіяй Канады па ахове здароўя карэннага насельніцтва прынята лічба ў 500 тысяч чалавек[16]. Эпідэміі еўрапейскіх інфекцыйных захворванняў (грып, адзёр, воспа), да якіх індзейцы не мелі імунітэту, у спалучэнні з іншымі эфектамі кантактаў з еўрапейцамі, у выніку прывялі да вымірання ад 40% да 80% карэннага насельніцтва[17].

Карэнныя народы Канады уключаюць індзейцаў[18], эскімосаў[19] і метысаў[20]. Культура метысаў узнікла з сярэдзіне XVII-га стагоддзя, калі індзейцы і інуіты змешваліся з еўрапейскімі каланістамі[21]. Інуіты найчасцей абмяжоўвалі кантакты з еўрапейцамі цягам ранняга перыяда[22].

Новая Францыя[правіць | правіць зыходнік]

Французскі даследчык Жак Карцье высаджваецца на Гаспэ ў 1534 годзе.

Першымі еўрапейцамі былі нарвежскія вікінгі, якія пасяліліся ў Л’Анс-о-Медаўз на Ньюфаўндлендзе каля 1000 года[23][24], пасля правалу гэтай спробы каланізацыі невядома аб іншых спробах да 1497 года, калі італьянскі мараплавец на англійскай службе Джавані Кабота (Джон Кабат) вывучаў атлантычнае ўзбярэжжа Канады.[25]. Пазней, паміж 1498 і 1521 гадамі, баскскія і партугальскія маракі даследвалі ўзбярэжжа ўсходняй Канады і заснавалі аселыя кітабойныя і рыбацкія паселішчы ў рэгіёне[26]. У 1524 годзе усходнія берагі Канады даследвала экспедыцыя фларэнтыйскага мараплаўца Джавані Верацага, які знаходзіўся на службе ў французскага караля.

Дзяржаўны лад і палітыка[правіць | правіць зыходнік]

Канада — федэратыўная парламенцкая дзяржава; канстытуцыйная манархія. Уваходзіць у склад Садружнасці. Ролю канстытуцыі выконваюць Закон аб канстытуцыі 1982 года, палажэнні Акта аб Брытанскай Паўночнай Амерыцы (1867), а таксамы нормы звычаёвага права. Кіраўнік дзяржавы — брытанскі манарх, прадстаўлены генерал-губернатарам (у правінцыях — намеснікамі губернатара), якога фармальна прызначае манарх, а фактычна — прэм'ер-міністр Канады. Губернатар (з 2 кастрычніка 2017 г. — Жулі Пает (Julie Payette)) падпарадкоўваецца рашэнням Тайнай рады, у склад якой пажыццёва ўваходзяць асобы, прызначаныя губернатарам па прапанове прэм'ер-міністра Канады (у тым ліку ўсе былыя міністры, старшыня Вярхоўнага суда, прэм'еры правінцый, спікеры палаты абшчын і сената). Тайная рада не збіраецца ў поўным складзе, а рашэнні ад яе імя прымае ўрад Канады. Губернатар ад імя брытанскага манарха падпісвае ўсе законы, прынятыя парламентам.

Заканадаўчая ўлада належыць двухпалатнаму федэральнаму парламенту, што складаецца з сената і палаты абшчын. У сенаце 104 члены, якіх прызначае губернатар на нявызначаны тэрмін (да дасягнення 75 гадовага ўзросту); кожную правінцыю прадстаўляе вызначаная колькасць сенатараў. Палата абшчын складаецца з 295 дэпутатаў, якія выбіраюцца ў правінцыях на 5 гадоў.

Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэм'ер-міністрам, якога назначае губернатар. Правінцыі карыстаюцца пэўнай аўтаноміяй і маюць свае заканадаўчыя і выканаўчыя органы.

Насельніцтва[правіць | правіць зыходнік]

Полава-ўзроставая піраміда, 2016

Насельніцтва Канады на пачатак 2019 года складае 37,5 мільёнаў чалавек. Перапіс 2001 зарэгістраваў 30.007.094 канадцаў. Такім чынам, за 18 гадоў жыхароў краіны стала амаль на чвэрць больш. У другой палове 2010-х для Канады характэрныя невысокія, але стабільныя дадатныя тэмпы росту насельніцтва — каля 0,7 % штогод). Натуральны прырост блізкі да нуля (1,4 на 1000 у 2018)[27]. Нараджальнасць змяншаецца, і насельніцтва — як і паўсюль у развітым свеце — старэе. Сярэдняму канадцу ў 2018 было 42,5 гады. Да такой статыстыкі спрычынілася і вялікая працягласць жыцця, якая ў 2018 склала 82 гады.

У асноўным прырост адбываецца за кошт іміграцыі (5,7 чалавек на 1000 у 2018, адзін з найвышэйшых паказчыкаў у свеце).Такім чынам, доля мігрантаў у агульным прыросце складае больш за 75 %. Варта дадаць, што і канадскае грамадства, і канадскі ўрад падтрымліваюць іміграцыю, якая ў апошнія дзесяцігоддзі набыла выразныя азіяцкія вытокі. Перасяленцы аддаюць перавагу буйным гарадам, асабліва, Ванкуверу і Таронта. Канада ахвотна дае прытулак і бежанцам — на краіну кляновых лісцяў прыходзіцца 10 % іх сусветнага прыёму.[28]

Калідор Квебек-Уінсар, найбольш густазаселены і высокаўрбанізавны раён Канады

Паводле перапісу 2016 года ў Канадзе жывуць 43 этнічныя групы, якія складаюцца як мінімум з 100 000 чал. Самая вялікая этнічная група называе сябе канадцамі (32,3%). Далей ідуць англічане (18,3), шатландцы (14), французы (13,6), ірландцы (13,4), немцы (9,6), італьянцы, кітайцы, індзейцы (каля 4 %), украінцы, галандцы, палякі, індыйцы, беларусы (10505 чалавек)[29]. За апошнія паўстагоддзі з 2 да 22 % (паводле перапісу 2016) вырасла доля так званых visible minorities. Так называюць жыхароў краіны, вонкава адрозных ад еўрапейскіх мігрантаў і карэннага насельніцтва. Сярод visible minorities найбольшую удзельную вагу маюць кітайцы, паўднёваазіяты (па 5 %) і афраканадцы (3,5 %). Многія жыхары Канады не могуць вызначыцца з этнічнай прыналежнасцю і называюць адразу некалькі групаў, што робіць суму нацый нашмат большую за 100 %.

Са стракатага этнічнага складу вынікае выключная рэлігійная разнастайнасць Канады.

Канада вылучаецца вельмі нізкай шчыльнасцю насельніцтва (каля 4 чал на кв. км.) і даволі нераўнамерным яго размяшчэннем. Нягледзячы на вялікую плошчу, прыблізна ¾ насельніцтва Канады пражывае ў межах 160 км ад мяжы з ЗША, 95 % — на поўдзень ад 55° пн.ш. [30]. Палова канадцаў жыве ў калідоры Квебек-Уінсар ўздоўж Вялікіх азёр і ракі Святога Лаўрэнція.

Панарама Манрэаля, Канада

Канада адносіцца да высокаўрбанізаваных краін свету. Гарадское насельніцтва, якое складае 81 %, сканцэнтравана ў калідоры Квебек-Уінсар (у прыватнасці гарадскія агламерацыі Таронта-Гамільтан, Манрэаль і Атава-Гатына), на кантынентальных раўнінах Брытанскай Калумбіі (ад ваколіц Ванкувера да канца даліны ракі Фрэйзер) і ў калідоры Калгары-Эдмантан ў Альберце[31]. каля 30 % гаражан жывуць ў гарадах-мільянерах — Таронта, Манрэалі, Ванкуверы. 70 % канадцаў жывуць у сем'ях. Сярэдні памер канадскай сям'і — 2,5 чалавекі.

Эканоміка[правіць | правіць зыходнік]

Канада з'яўляецца адной з самых багатых краін свету з высокім даходам на душу насельніцтва і з'яўляецца членам Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР) і Вялікай сямёркі. У мінулым стагоддзі рост вытворчасці, горназдабываючай прамысловасці і сектара паслуг ператварыў краіну з пераважна сельскагаспадарчай ў прамысловую і гарадскую. Як і ў іншых развітых краінах, у канадскай эканоміцы пераважае сфера паслуг, дзе занята амаль тры чвэрці канадцаў[32]. Канада з'яўляецца незвычайнай сярод развітых краін з-за важнасці свайго сыравіннага сектара, у якім лесанарыхтоўка і нафтавая прамысловасць з'яўляюцца самымі важнымі галінамі[33]. Многія гарады на поўначы Канады, дзе неспрыяльныя ўмовы для вядзення сельскай гаспадаркі, існуюць дзякуючы найбліжэйшым шахтам або крыніцам драўніны.

Канада мае змяшаную эканоміку; па індэксе Heritage Foundation яна мае меншую ступень эканамічнай свабоды, чым ЗША, але больш высокую, чым большасць заходнееўрапейскіх краін[34]. Эканамічная інтэграцыя з ЗША значна ўзрасла пасля Другой сусветнай вайны. Гэта прыцягнула ўвагу канадскіх нацыяналістаў, якія непакояцца аб культурнай і эканамічнай аўтаноміі ў эпоху глабалізацыі, у той час як амерыканскія тавары і прадукцыя амерыканскіх сродкаў масавай інфармацыі сталі паўсюднымі[35]. Пагадненне аб гандлі прадукцыяй аўтамабільнай прамысловасці ад 1965 года адкрыла межы для гандлю аўтамабілямі і спадарожнымі таварамі. У 1970-х занепакоенасць з нагоды энергетычнай самадастатковасці і замежнага капіталу ў апрацоўчых сектарах заахвоціла ліберальны ўрад прэм'ер-міністр П'ера Трудо да прыняцця Нацыянальнай энергетычнай праграмы і установе Агенцтва па наглядзе за замежнымі інвестыцыямі[36]. У 1980 годзе прэм'ер-міністр Браян Малруні адмяніў Нацыянальную энергетычную праграму і змяніў назву агенцтва па наглядзе за замежнымі інвестыцыямі на «Інвестмент Канада» з мэтай заахвочвання замежных інвестыцый[37]. Канадска-амерыканскае пагадненне аб свабодным гандлі 1988 года ліквідавала тарыфы паміж дзвюма краінамі, а Паўночнаамерыканскае пагадненне аб свабодным гандлі (НАФТА) пашырыла зону свабоднага гандлю, уключыўшы Мексіку ў 1990-х гадах. У сярэдзіне 1990-х гадоў ліберальны ўрад на чале з Жанам Крэцьенам пачаў адкладаць штогадовыя бюджэтныя лішкі і стабільна выплаціў дзяржаўны доўг[38].

Канада займае першае месца ў свеце па здабычы калійных солей, цынку і ўрану, а таксама з'яўляецца крыніцай многіх іншых прыродных рэсурсаў, такіх як золата, нікель, алюміній і свінец. Радовішчы металаў на Лаўрэнційскім узвышшы распрацоўваюцца ў асноўным адкрытым спосабам. Атлантычнае ўзбярэжжа Канады ўтрымлівае велізарныя марскія радовішчы прыроднага газу, а правінцыя Альберта вядомая буйнымі нафтавымі і газавымі рэсурсамі: велізарныя запасы бітумінозных пяскоў ў раёне Атабаска робяць Канаду трэцяй па велічыні ў свеце краінай па запасах нафты (169 млрд тон у 2016) пасля Венесуэлы і Саудаўскай Аравіі[39]. Канада з’яўляецца буйнейшым пастаўшчыком мінеральнай сыравіны ў ЗША і іншыя індустрыяльна развітыя краіны.

У Канадзе таксама развіта і апрацоўчая прамысловасць, галіны якой сканцэнтраваны на поўдні Антарыа (аўтамабільная прамысловасць, прадстаўленая амерыканскімі і японскімі заводамі) і Квебека (нацыянальная аэракасмічная прамысловасць)[40].

Канада з'яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных пастаўшчыкоў сельскагаспадарчай прадукцыі; канадскія прэрыі з'яўляюцца аднымі з самых буйных вытворцаў пшаніцы, рапсу і іншых збожжавых[34], прычым экспартная палітыка ў гэтай сферы вызначаецца Канадскай збожжавай камісіяй. Вялікае значэнне маюць рэсурсы пушнога звера і прамысловай рыбы (ласось, селядзец, палтус, траска).

Канада — адна з дзесяці самых гандлюючых у свеце краін[41]. Найбуйнейшымі імпарцёрамі з'яўляюцца Злучаныя Штаты, Вялікабрытанія і Японія[42]. У 2008 годзе Канада імпартавала тавараў на суму больш за $ 442,9 млрд, з якіх на $ 280,8 былі са Злучаных Штатаў, на 11,7 млрд амерыканскіх долараў з Японіі і на 11,3 млрд амерыканскіх долараў са Злучанага Каралеўства[42]. У 2009 годзе гандлёвы дэфіцыт краіны склаў 4,8 млрд канадскіх долараў — у параўнанні з C $ 46,9 млрд прафіцыту ў 2008 годзе[43]. Канада з'яўляецца адной з нямногіх прамыслова развітых краін, якія з'яўляюцца чыстымі экспарцёрамі энерганосьбітаў[44].

Па стане на кастрычнік 2009 года агульнанацыянальны ўзровень беспрацоўя ў Канадзе быў 8,6%. Правінцыйныя долі беспрацоўя вар'іруюцца ад нізкага ўзроўню ў 5,8% у Манітобы да ўзроўню ў 17% у правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор[45]. Глабальны эканамічны крызіс 2008 года выклікаў эканамічны спад, які можа павысіць ўзровень беспрацоўя ў краіне да 10%[46]. Федэральны доўг Канады ацэньваецца ў 566,7 млрд ам. дол. у 2010-11 гадах у параўнанні з $ 463,7 млрд у 2008-09 гадах[47]. Чысты знешні доўг Канады вырас з $ 40,6 млрд до $ 193,8 млрд у першым квартале 2010 года[48] Камбінаваны федэральны і правінцыйны дэфіцыт у 2009-10 фінансавым годзе можа дасягнуць $ 100 млрд[49] Дэфіцыт федэральнага бюджэту прагназуецца на ўзроўні C $ 49,2 млрд у 2010-11 гадах[50].

Канада — адзін з вядучых сусветных вытворцаў Hi-Fi і Hi-End кампанентаў, і акустычных сістэм.

Беларуска-канадскія адносіны[правіць | правіць зыходнік]

Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Канадай ўсталяваны 15 красавіка 1992 года. З красавіка 1997 года ў Атаве пачало працу Пасольства Рэспублікі Беларусь.

Паводле звестак беларускай статыстыкі аб'ём двухбаковага гандлю паміж Беларуссю і Канадай склаў ў 2012 годзе 69,3 млн. долараў (рост на 29,2%).

Агульны беларускі экспарт у Канаду павялічыўся ў параўнанні з 2011 годам на 21,5 млн. долараў. Канада ў 2012 годзе паставіла ў Беларусь тавараў на 35,3 млн. долараў (зніжэнне ў параўнанні з 2011 годам на 14,3%).

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1998. — 604 с.: іл. ISBN 985-11-0130-3 (т. 7), ISBN 985-11-0035-8
  • Геаграфія мацерыкоў і краін : вучэб. дапам. для 8-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / А. А. Зыль [і інш.] ; пад рэд. П. С. Лопуха ; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск : Народная асвета, 2014. — 230 с. : іл. ISBN 978-985-03-2206-7..

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901
  2. http://hdr.undp.org/en/composite/HDI
  3. http://hdr.undp.org/en/composite/HDI
  4. http://hdr.undp.org/en/composite/HDI
  5. The Canadian Encyclopedia, Art. Canada von W. Kaye Lamb
  6. «Новгород составился из нескольких слобод или поселков… Следы этого… сохранялись и позднее в распределении города на концы» (Ключевский В. О. Русская история. Полный курс лекций. — M.: Олма-ПРЕСС Обр., 2005. — Л. 23).
  7. Y-Chromosome Evidence for Differing Ancient Demographic Histories in the Americas (PDF). University College London 73:524–539 (2003). doi:10.1086/377588. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 22 студзеня 2010.
  8. Cinq-Mars, J (2001). "On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia" (PDF). The World of Elephants – International Congress, Rome. http://web.archive.org/web/*/http://www.palanth.com/forum/upload_download/articles/cinqmars_elefanti_01.pdf. Retrieved on 2010-02-25. 
  9. Wright, JV A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes. Canadian Museum of Civilization Corporation (27 верасня 2001). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 19 кастрычніка 2009.
  10. Griebel, Ron The Bluefish Caves. Minnesota State University. Архівавана з першакрыніцы 13 лістапада 2003. Праверана 18 верасня 2009.
  11. Beringia: humans were here (re-published online by Canada.com). Gazette (Montreal). CanWest MediaWorks Publications Inc. (17 мая 2008). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 верасня 2009.
  12. Cinq-Mars, Jacques Significance of the Bluefish Caves in Beringian Prehistory. Canadian Museum of Civilization (2001). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 15 красавіка 2010.
  13. Dickason, Olive, ed (1995). The Native Imprint: The Contribution of First Peoples to Canada's Character. 1. Athabasca: Athabasca University Educational Enterprises. pp. 114–117. 
  14. Peter Turchin, Leonid Grinin, Andrey Korotayev, and Victor C. de Munck., ed (2006). History & Mathematics: Historical Dynamics and Development of Complex Societies. Moscow: KomKniga/URSS. ISBN 5484010020. http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=53185&lang=en&blang=en&list=Found. 
  15. Thornton, Russell (2000). "Population history of Native North Americans". in Michael R. Haines, Richard Hall Steckel. A population history of North America. Cambridge: Cambridge University Press. p. 13. ISBN 0521496667. 
  16. «Handbook of North American Indians: Indians in contemporary society». Garrick Alan Bailey (2008). Government Printing Office. p.285. ISBN 0-16-080388-8
  17. Wilson, Donna M; Northcott, Herbert C (2008). Dying and Death in Canada. Toronto: University of Toronto Press. pp. 25–27. ISBN 9781551118734. http://books.google.com/?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25&dq&q=. Retrieved on 2010-06-20. 
  18. Civilization.ca-Gateway to Aboriginal Heritage-Culture. Canadian Museum of Civilization Corporation. Government of Canada (12 мая 2006). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 верасня 2009.
  19. Inuit Circumpolar Council (Canada)-ICC Charter. Inuit Circumpolar Council > ICC Charter and By-laws > ICC Charter (2007). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 верасня 2009.
  20. In the Kawaskimhon Aboriginal Moot Court Factum of the Federal Crown Canada (PDF). Faculty of Law. University of Manitoba (2007). Архівавана з першакрыніцы 25 чэрвеня 2008. Праверана 18 верасня 2009.
  21. What to Search: Topics-Canadian Genealogy Centre-Library and Archives Canada. Ethno-Cultural and Aboriginal Groups. Government of Canada (27 мая 2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 2 кастрычніка 2009.
  22. Innu Culture 3. Innu-Inuit 'Warfare'. 1999, Adrian Tanner Department of Anthropology-Memorial University of Newfoundland. Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 5 кастрычніка 2009.
  23. Pálsson, Hermann (1965) (Digitized online by Google books). The Vinland sagas: the Norse discovery of America. Penguin Classics. p. 28. ISBN 0140441549. http://books.google.ca/books?id=m-4rb_GhQ5EC&lpg=PP1&dq=The%20Vinland%20sagas%3A%20the%20Norse%20discovery%20of%20America&pg=PA28#v=onepage&q&f=true. Retrieved on 2010-04-15. 
  24. Reeves, Arthur Middleton (2009) (Digitized online by Google books). The Norse Discovery of America. BiblioLife. p. 82. http://books.google.ca/books?id=HkoPUdPM3V8C&pg=PA7&dq=The+Norse+discoverers+of+America,+the+Wineland+sagas&hl=en&ei=to3HS_vvJoT7lwfnhNHFAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=true. Retrieved on 2010-04-15. 
  25. John Cabot's voyage of 1498. Memorial University of Newfoundland (Newfoundland and Labrador Heritage) (2000). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 12 красавіка 2010.
  26. The Portuguese Explorers. Memorial University of Newfoundland (2004). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 27 чэрвеня 2010.
  27. https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ca.html
  28. https://books.google.by/books?id=K0YwAJ7MpswC&pg=PA92&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  29. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories — 20 % sample data
  30. Custred, Glynn (2008). "Security Threats on America's Borders". in Alexander Moens. Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States. Fraser Institute. p. 96. ISBN 0889752354. 
  31. Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions. Statistics Canada (2001). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 23 красавіка 2009.
  32. Employment by Industry. Statistics Canada (8 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 19 кастрычніка 2009.
  33. Easterbrook, WT (March 1995). "Recent Contributions to Economic History: Canada". Journal of Economic History (Economic History Society) 19: 98. 
  34. 34,0 34,1 Index of Economic Freedom. The Heritage Foundation and the Wall Street Journal (2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 9 студзеня 2009.
  35. Granatstein, JL (1997). Yankee Go Home: Canadians and Anti-Americanism. Toronto: HarperCollins. ISBN 0-00-638541-9. 
  36. Morck, Randall; Tian, Gloria; Yeung, Bernard (2005). "Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada". in Lorraine Eden, Wendy Dobson. Governance, multinationals, and growth. Edward Elgar Publishing. p. 50. ISBN 1843769093. 
  37. Jenkins, Barbara L (1992). The paradox of continental production. Cornell University Press. p. 117. ISBN 0801426766. 
  38. Jean Chrétien , CBC (2009-07-13). Праверана 20 кастрычніка 2009.
  39. https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf
  40. Leacy, FH (ed.) Vl-12. Statistics Canada (1983). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 студзеня 2010.
  41. Latest release. World Trade Organization (17 красавіка 2008). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 3 ліпеня 2008.
  42. 42,0 42,1 Imports, exports and trade balance of goods on a balance-of-payments basis, by country or country grouping. Statistics Canada (16 лістапада 2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 17 студзеня 2010.
  43. «Canada has first yearly trade deficit since 1975». The Globe and Mail. February 10, 2010.
  44. Brown, Charles E (2002). World energy resources. Springer. pp. 323, 378–389. ISBN 3540426345. 
  45. Latest release from Labour Force Survey. Statistics Canada (6 лістапада 2009). Архівавана з першакрыніцы 21 жніўня 2011. Праверана 18 лістапада 2009.
  46. Sturgeon, Jamie Jobless rate to peak at 10%: TD. National Post (13 сакавіка 2009). Архівавана з першакрыніцы 1 лютага 2010. Праверана 20 кастрычніка 2009.
  47. «Budget fights deficit with freeze on future spending». CTV News. March 4, 2010.
  48. «Canada’s foreign debt climbs $41-billion». Financial Post. June 17, 2010.
  49. «Why foreign investors can’t get enough of our debt». Financial Post. January 17, 2010.
  50. «Canada budget tackles deficit, averts election» // Reuters. March 4, 2010