Капелія

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
Капелія
фр.: Coppélia
Афіша/постар/сцэна
Джузэпіна Бацакі ў ролі Сванільды (Парыж, 1870)
Жанр балет
Заснаваны на навела Э. Т. А. Гофмана «Пясочны чалавек»
Аўтар лібрэта Ш. Нюітэра,
А. Сен-Леона
Кампазітар Леа Дэліб
Харэограф Артур Сен-Леон
Год 1870
Пастаноўкі 25 мая 1870 года

«Капелія» («Капелія, або Дзяўчына з блакітнымі вачыма») — балет-пантаміма ў трох дзеях Л. Дэліба. Напісаны ў 1870 годзе. Сцэнарый Ш. Нюітэра і А. Сен-Леона па матывах казкі «Пясочны чалавек» Э. Т. А. Гофмана. Харэаграфія А. Сен-Леона.

Прэм’ера балета адбылася ў Імператарскім тэатры оперы 25 мая 1870 года ў прысутнасці Напалеона III і яго жонкі, імператрыцы Яўгеніі. Першымі выканаўцамі былі: Сванільда — Джузэпіна Бацакі, Франц — Эжэні Фіёкр (травесці), Капеліус — Доці; мастакі Ш. Камбон, Э. Дэплешэн, Ж. Лавастр (дэкарацыі), П. Ларм’е (касцюмы).

Першы поспех балета быў перапынены франка-прускай вайной і аблогай Парыжа, але ў рэшце рэшт ён стаў найбольш выкананым балетам Балетнай трупы Парыжскай Оперы(англ.) бел..

Сучасныя версіі асноўваюцца на пастаноўцы, якую паставіў Марыус Петыпа для Імператарскага балета Санкт-Пецярбурга ў канцы XIX стагоддзя. Харэаграфія Петыпы была зафіксавана метадам харэаграфічнага абазначэння Сцяпанава на мяжы ХХ стагоддзя. Пазней гэтыя абазначэнні выкарыстоўваліся для пастаноўкі пецярбургскай версіі для такіх кампаній, як балет Вік-Уэлса (папярэднік сённяшняга Каралеўскага балета).

Сюжэт[правіць | правіць зыходнік]

Доктар Капеліус — доктар, які зрабіў ляльку для танцаў у натуральную велічыню. Яна настолькі рэалістычна, што Франц, вясковы юнак, захапляецца ёй і адмаўляе сваёй каханай, Сванільдзе. Сванільда паказвае яму яго глупства, апранаючыся ў ляльку і робячы выгляд, што ажывае, і ў рэшце рэшт ратуе яго ад несвоечасовай смерці ад рук доктара.

Першая дзея[правіць | правіць зыходнік]

Гісторыя адбываецца падчас гарадскога свята ў гонар новага звона. Сцэна адлюстроўвае плошчу маленькага гарадка. У акне аднаго з дамоў, які належыць прафесару Капеліусу, можна бачыць яго загадкавую дачку Капелію, якая ніколі не бывае на вуліцы і не кантактуе ні з кім у горадзе. На сцэне з’яўляецца галоўная гераіня балета, мясцовая дзяўчына Сванільда, якая заручаная з Францам, але падазрае, што яе жаніх, як і шмат маладых людзей гарадка, неабыякавы да Капеліі.

Праз некаторы час на плошчы з’яўляецца Франц, спачатку ён накіроўваецца да дома Сванільды, але потым, думаючы, што яго не бачаць, кланяецца Капеліі, тая адказвае на яго паклон. За гэтым назірае са свайго акна Капеліус і Сванільда са свайго сховішча. Яна выбягае і гоніцца за матыльком. Франц ловіць матылька і прышпільвае яго да сваёй капелюша. Сванільда, абураная яго жорсткасцю, парывае з ім.

Ноччу Капеліус выходзіць з хаты ў суседні шынок. Яго акружае натоўп моладзі, прапаноўваючы далучыцца да іх. Ён вырываецца і сыходзіць, але пры гэтым губляе ключ ад дома. Натоўп дзяўчат знаходзіць ключ. Яны ўгаворваюць Сванільду трапіць у дом Капеліуса.

З’яўляецца Франц, не ведаючы, што дзяўчыны ў доме, ён прыстаўляе лесвіцу і спрабуе залезці праз акно. У гэты час вяртаецца Капеліус і бачыць, як Франц спрабуе залезці ў дом.

Другая дзея[правіць | правіць зыходнік]

Дзеянне адбываецца ў начной майстэрні Капеліуса, поўнай кніг, інструментаў, лялек-аўтаматаў. Дзяўчыны, што аглядалі майстэрню, заўважаюць Капелію і разумеюць, што гэта лялька. Сванільда пераапранаецца ў сукенку Капеліі. З’яўляецца Капеліус, які праганяе дзяўчат. Ён аглядае ляльку, якая здаецца цэлай. У гэты час праз акно залазіць Франц. Ён накіроўваецца да Капеліі, але яго хапае стары. Франц кажа яму пра сваю любоў да Капеліі. Тады ў Капеліуса ўзнікае задума ажывіць ляльку. Ён апойвае Франца віном са снатворным.

З дапамогай магіі ён хоча перадаць жыццёвыя сілы Франца. Здаецца, гэта ўдаецца — лялька паступова ажывае, танчыць іспанскі танец і жыгу. Яна рухаецца ўсё хутчэй, пачынае губляць інструменты, хоча пракалоць Франца шпагай. З вялікай цяжкасцю Капеліус пасадзіў ляльку на месца. Стары хоча адпачыць. Франц прачынаецца і разам са Сванільдой пакідае дом. Капеліус разумее, што яго правялі і ролю лялькі гуляла Сванільда.

Трэцяя дзея[правіць | правіць зыходнік]

Гарадское свята асвячэння звона. Франц і Сванільда памірыліся. З’яўляецца Капеліус, які патрабуе кампенсацыі за учынены ў майстэрні разгром. Сванільда хацела аддаць яму свой пасаг, але грошы дае бурмістр. Пачынаецца свята з танцамі.

Музыка[правіць | правіць зыходнік]

Дзея I Дзея II Дзея III

1 Prelude et Mazurka
2 Valse Lente
3 Scène
4 Mazurka
5 Scène
6 Ballade de L’Epi
7 Thème Slave Varie
8 Czardas
9 Finale

10 Entr’acte et Valse
11 Scène
12 Scène
13 Musique des Automates
14 Scène
15 Chanson a Boire et Scène
16 Scene et Valse de la Poupeé
17 Scène
18 Bolero
19 Gigue
20 Scène
21 Marche de la Cloche

22 Introduction
23 Valse des Heures
24 L’Aurore
25 La Priere
26 Le Trevail
27 L’Hymne
28 Le Discorde et la Guerre
29 La Paix
30 Danse de Fete
31 Galop Finale

Пастаноўкі[правіць | правіць зыходнік]

  • 29 лістапада 1871 — Théâtre de la Monnaie (Брусэль), балетмайстар Юзаф Хансен (або Гансэн) (Joseph Hansen) паводле А. Сен-Леона. Ён жа паставіў балет у маскоўскім Вялікім тэатры
  • 1877 — Будапешт, балетмайстар Кампілі
  • 1884 — Венгерскі оперны тэатр, Будапешт, балетмайстар Кампілі
  • 8 лістапада 1884 — аднаактовы версія, пастаўленая Бертранам (Bertrand) па А. Сен-Леону, Лондан. Сванільда — А. Холт, Капеліус — В. Уорд.
  • 11 сакавіка 1887 — Метрапалітэн-опера, Нью-Ёрк
  • 26 студзеня 1896 — Ла Скала (Мілан), балетмайстар Джорджыа Сарача (Giorgio Saracco),
  • 27 снежня 1896 — Дацкі каралеўскі балет (Капенгаген), балетмайстры Г. Глазерман і Ханс Бек, Сванільда — В. Барксеніус, Франц — Бек.
  • 21 лістапада 1896 — Прыдворны тэатр Мюнхена, балетмайстар Аляксандр Жэнэ, Сванільда — Адэлін Жэне
  • 14 мая 1906 — аднаўленне пастаноўкі ў Лондане
  • 1912 — Венгерскі оперны тэатр, Будапешт, балетмайстар Н. Гуэра
  • 1928 — Сафійская народная опера, балетмайстар А. Пятроў
  • 1929 — у Аўстраліі створана трупа «Першы аўстралійскі балет» пад кіраўніцтвам М. Бурлакова і Л. Лайтфут, якія давалі прадстаўлення на сцэне тэатра «Савой» у Сіднеі, «Капелія» адзін з першых спектакляў
  • 21 сакавіка 1933 — трупа «Вік Уэлс балет» на сцэне «Сэдлерс-Уэлс», Лондан, у 2 дзеях, балетмайстар М. Р. Сяргееў па Петыпа і Чэкеці; Сванільда — Л. В. Лопухава (пазней Нінет дэ Валуа), Франц — С. Джадсан, Капеліус — X. Брыге
  • 1936 — трупа «Балет рус дэ Монтэ-Карла», балетмайстар М. Звераў, мастак М. В. Дабужынскі; Сванільда — В. Нямчынава
  • 22 кастрычніка 1942 — Сымон Сямёнаў па А. Сен-Леону, Балет-тэатр, Нью-Ёрк
  • 1942 — у Японіі створана трупа «Кайтані барэдан», пад кіраўніцтвам Яока Кайтані, «Капелія» — адзін з першых спектакляў
  • 1948 — Бялград, Дзмітрый Парліч (Рагlic)
  • 1951 — Піна і Піа Млакар (Mlakar) — у Любляне
  • 1951 — у Канадзе (Таронта) створана трупа «Нацыянальны балет Канады» пад кіраўніцтвам Селіі Франка (Franca), «Капелія» — адзін з першых спектакляў
  • 1953 — Венгрыя, балетмайстар Д. Харангоза
  • 1956 — Дзяржаўная опера, Берлін, балетмайстар Л. Грубер
  • 31 жніўня 1956 — «Лондан Фестываль Балет» (англ.: London Festival Ballet) (Лондан), Гаральд Ландар (англ.: Harold Lander) па Глаземану (Glasemann) і Беку (Beck); Сванільда — Б. Райт, Франц — Дж. Гілпін
  • 1961 — Мілан, балетмайстар А. Д. Данілава
  • 1962 — Чылі, Сант’яга, трупа О. Чынталезі «Балет сучаснага мастацтва»
  • 24 снежня 1968 — American Ballet Theatre, Brooklyn Academy, Нью-Ёрк, балетмайстар Энрыка Марцінес (Enrique Martinez)
  • 1973 — Paris Opéra Ballet, аднаўленне П’ерам Лакотам арыгінальнай пастаноўкі А. Сен-Леона
  • ліпень 1974 — «Нью-Ёрк Сіці балет» (New York City Ballet, Saratoga Springs), пастаноўка Джорджа Баланчына з удзелам Аляксандры Данілавай па харэаграфіі Пеціпа і Чакеці. Захаваўшы харэаграфію Пеціпа ў 2-й дзеі, Баланчын стварыў новую харэаграфію для 3-й дзеі і для мазуркі, чардаша і варыяцыі Франца з першай дзеі. У ролях: Сванільда — Патрыцыя МакБрыдж (Patricia McBride); Франц — Хэльгі Томасан (Helgi Tomasson), Капеліус — Шон О’Браэн (Shaun O’Brian)
  • 18 верасня 1975 — Балет Марселя, балетмайстар Ралан Пеці
  • красавік 2001 — Paris Opera, харэаграфія: Альберт Авелін і П’ер Лакот. У ролях: Сванільда — Чарлін Гайзерданер, Франц — Мацье Ганьё, Капеліус — П’ер Лакот
  • 1 мая 2004 — оперны тэатр у Хемніц, новая пастаноўка Торстэна Хендлера (Thorsten Händler). Дзеянне перанесена ў школу пачатку XX стагоддзя
  • 19 лістапада 2005 — Дзяржаўны тэатр Карсруэ, англійскі харэограф Пітэр Райт (Peter Wright) арыентаваўся на рэдакцыю Марыуса Пеціпа і Энрыка Чакеці. Музыка — Бадэнская дзяржаўная капэла Карлсруэ.
  • 29 студзеня 2006 — Венская дзяржаўная опера, харэаграфія Дзьюла Харангоза, якую ўзнавіў яго сын Дзьюл Харангоза малодшы. Сванільда — Паліна Сямёнава, Франц — Tamás Solymosi, Капеліус — Лукас Гаудэрмарк (Lukas Gaudernak), Капелія — Шока Накамура (Shoko Nakamura)

У Расіі[правіць | правіць зыходнік]

У СССР[правіць | правіць зыходнік]

У краінах Балтыі[правіць | правіць зыходнік]

  • 4 снежня 1925 — першы балет на літоўскай нацыянальнай сцэне — Літоўскі тэатр оперы і балета (Каўнас), балетмайстар П. Пятроў
  • 1922 — першая поўная пастаноўка яшчэ паўпрафесійнай балетнай трупы тэатра «Эстонія», ажыццёўленая В. Крыгер, якая гастралявала ў Эстоніі.
  • 2002 — Нацыянальная опера «Эстонія», пастаноўка Маура Біганзеці, трагічная трактоўка сюжэту.
  • 4 сакавіка 2010 — першы балет зноў створанага Эстонскага нацыянальнага балета на сцэне Нацыянальнай оперы «Эстонія» у пастаноўцы англійскага харэографа Рональда Хайнда.
  • 23 студзеня 2009 — Нацыянальная опера Латвіі, пастаноўшчык балета — дырэктар латвійскага балета Айварс Лейманіс, мастак Інара Гауя. У ролях Сванільды — тры склады: Элза Леймане, Байба Кокіна і Сабіне Гураўска, Франца — Райманд Мартынаў, Артур Сакалоў і Зігмар Кірылка.

На беларускай сцэне[правіць | правіць зыходнік]

Першая пастаноўка «Капеліі» на Беларусі адбылася на сцэне БДТ-1 у 1923 годзе (балетмайстар-пастаноўшчык К. Алексютовіч, мастак А. Марыкс; Сванільда — З. Кусава, Франц — А. Левін, Капеліус — Т. Баршчэўскі).

У 1935 годзе пастаўлены ў Дзяржаўным тэатры оперы і балета Беларусі (дырыжор Г. Пятроў, лібрэта і пастаноўка Ф. Лапухова, мастак М. Бабышоў; Сванільда — А. Нікалаева, Франц — С. Дрэчын, Капеліус — Матусевіч). Балетмайстар у аснову перанёс на беларускую сцэну спектакль, пастаўлены ў Ленінградскім Малым тэатры ў 1934 годзе. Аднак, улічваючы прафесійны ўзровень трупы, Лапухоў змяніў асобныя класічныя варыяцыі і дуэты. Шмат увагі было аддадзена пантаміме, акцёрскай выразнасці, значнае месца займалі народныя танцы Заходняй Украіны. Прасякнуты гумарам, багатай балетмайстарскай фантазіяй, спектакль уяўляў сабо бесперапыннае танцавальнае дзейства.

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

У гонар балета «Капелія» названы астэроід (815) Капелія, адкрыты ў 1916 годзе нямецкім астраномам Максам Вольфам.[3]

Зноскі

  1. Коппелия в Энциклопедии балета, СЭ, 1981
  2. Балет «Коппелия»
  3. Schmadel, Lutz D. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — P. 75. — ISBN 3-540-00238-3.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]