Перайсці да зместу

Кейданская унія

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Кейданская унія
Дата падпісання 20 кастрычніка 1655
Бакі Вялікае Княства Літоўскае, Шведскае каралеўства
Рэч Паспалітая падчас «шведскага патопу»

Кейданская унія (літ.: Kėdainių unija, Kėdainių sutartis, польск.: Układ w Kiejdanach) — пагадненне паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Швецыя, прадстаўленым Карлам X Густавам, заключанае 20-23 кастрычніка 1655 года падчас «Шведскага патопу» (частка Паўночнай вайны 1655-1660 гадоў)[1].

Аформлена трыма актамі: дэкларацыяй ВКЛ да міжнароднай супольнасці з тлумачэннем прычын разрыву уніі з Польшчай (20.10.1655), уласна артыкулам уніі (20.10.1655), актам пра стварэнне з дэпутатаў шляхты Рады Шведскай Літвы (23.10.1655)[1].

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]
Гетман Януш Радзівіл

Род Радзівілаў валодаў велізарнымі землямі ў Літве і Польшчы, і некаторыя яго члены былі незадаволеныя роляй магнатаў у польска-літоўскай палітычнай сістэме. У рэшце рэшт інтарэсы заможнага клана і Кароны пачалі разыходзіцца. Зацяты кальвініст Януш Радзівіл апынуўся ў адкрытым канфлікце з каралём Янам Казімірам. Прычынай канфлікту стала апазіцыйная дзейнасць Радзівіла як лідара літоўскіх дысідэнтаў, накіраваная, перш за ўсё, на абранне на польскі трон пратэстанцкага кандыдата[2].

Нягледзячы на ​​тое, што Ян Казімір прызначыў Радзівіла вялікім гетманам у чэрвені 1654 года, ён зрабіў усё магчымае, каб абмежаваць яго ўладу, перадаўшы частку кампетэнцый вялікага гетмана генералу артылерыі і прызначыўшы Вінцэнта Гасеўскага, заклятага суперніка Радзівіла, яго пераемнікам на пасадзе палявога гетмана. Аўтаномія палявога гетмана была пашырана, і, як літоўскі скарбнік, Гасеўскі мог гарантаваць, што яго ўласныя падраздзяленні будуць атрымліваць выплаты ў першую чаргу[3].

Гэтыя супярэчнасці значна аслабілі абарону Вялікага Княства Літоўскага падчас маскоўскай агрэсіі 1654 года, расійскія войскі хутка захапілі беларускі землі, пасля падзення Смаленска 3 кастрычніка 1654 года сітуацыя стала выглядаць катастрафічнай. Калі вайну супраць Рэчы Паспалітай распачала і Швецыя, Януш Радзівіл стаў разглядаць магчымасць пераходу Вялікага Княства Літоўскага пад шведскі пратэктарат з прызнаннем шведскага караля Карла Х Густава вялікім літоўскім князем. Тым часам скандынаўскія войскі ўвайшлі ў Жамойць і занялі Коўна. Перамовы са шведскім генералам Магнусам Дэлагардзі набралі абароты, і на іх канчатковы вынік істотна паўплывалі навіны з Кароны — узяцце Варшавы шведамі, капітуляцыя Кракава пасля кароткай аблогі, уцёкі караля Яна II Казіміра ў Сілезію і масавы пераход шляхты і рэшткаў войска на бок Карла Х Густава[4].

5 жніўня 1655 года пасол Габрыэль Любянецкі прывёз у Рыгу мемарандум, згодна з якім Радзівіл пагадзіўся з прапановай Карла X Густава прыняць ВКЛ пад яго ўладу і прапанаваў яму і яго пераемнікам тытул вялікага князя[5].

17 жніўня Януш Радзівіл падпісаў Кейданскую дэкларацыю, перадаўшы Вялікае княства Літоўскае пад абарону Швецыі. Расія паслала Радзівілам прапановы прыняць пратэкцыю Масквы ў абмен на захаванне ўладанняў і свабоду веравызнання. 3 верасня цар прыняў тутыл вялікага князя літоўскага. Шведы былі ўстрывожаны тым, што войска і рэшта ВКЛ могуць перайсці пад расійскі кантроль.

20 кастрычніка 1655 года у Кейданах быў падпісаны першы акт Кейданскай уніі "Публічная дэкларацыя ВКЛ да міжнароднай супольнасці" (падпісалі каля 1060 шляхцічаў) і артыкулы "вечнай уніі з Літвой". Шведскі кароль Карл Х прызнаваўся вялікім князем літоўскім, усе папярэднія уніі з Польшчай скасоўваліся[1].

Будучыя каралі Швецыі аўтаматычна станавіліся вялікімі князямі літоўскімі. ВКЛ і Жамойць захоўвалі аўтаномію, любыя змены законаў з боку Швецыі павінны былі вырашацца на вальным сойме. У ВКЛ захоўвалася свабода веравызнанняў. Гарантавалася сентараская годнасць рымска-каталіцкіх біскупаў. Войска ВКЛ падпарадкоўвалася каралю Швецыі, ён меў права заключаць мір і абвяшчаць вайну. Непасрэднае кіраўніцтва ВКЛ пераходзіла да прызначанага каралём намесніка. ВКЛ пагаджалася ваяваць з Польшчай. У параўнанні з Кейданскай дэкларацыяй ВКЛ ужо не прэтэндавала на ўнію на роўных умовах.

Умову падпісалі 1172 прадстаўнікі ВКЛ. Першымі свае подпісы паставілі вялікі гетман Януш Радзівіл, біскуп жамойцкі Пётр Парчэўскі, адміністратар Віленскага біскупства Юрый Белазор, кашталян жамойцкі Яўстах Кірдзей, ваявода вендэнскі Мікалай Корф і кашталян дорпацкі В. Гольцшугер. Польны гетман В. Гасеўскі і генерал артылерыі М. Юдыцкі адмовіліся падпісаць унію і знаходзіліся пад хатнім арыштам.

Кейданскую унію таксама падпісала вялікая колькасць лютэранскіх баронаў з Інфлянтаў. Урачыстае падпісанне сімвалічна адбылося ў будынку лютэранскага збору[1].

Пагадненне так і не ўступіла ў сілу. Яго галоўны прыхільнік Януш Радзівіл памёр праз 2 месяцы пасля падпісання 31 снежня ў Тыкоцінскім замку, які тады быў абложаны войскамі, вернымі каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Яну II Казіміру. Неўзабаве замак быў узяты Паўлам Янам Сапегам, які адразу ж змяніў Януша Радзівіла на пасадзе вялікага гетмана літоўскага. «Шведскі патоп» неўзабаве ператварыўся ў народнае паўстанне ў Польшчы, якое зламала моц шведскай арміі. У сакавіку 1656 года ў Жамойці пачалося антышведскае паўстанне і шведская армія адступіла ў Інфлянты.

Параза Швецыі і магчымае адступленне з тэрыторый Рэчы Паспалітай рэзка спынілі планы яго стрыечнага брата Януша Багуслава, які страціў сваё войска ў бітве пад Просткамі і памёр у выгнанні ў Кёнігсбергу 31 снежня 1669 года.

Кейданская унія не была ратыфікавана каралём і соймам Швецыі, але стала аднай з прычынаў разрыву Расіяй міру са Швецыяй і яе агрэсіі супраць шведскіх правінцый.

Ацэнка

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля сваёй смерці праз два месяцы Януш Радзівіл быў абвешчаны здраднікам, хоць справядлівая ацэнка застаецца спрэчнай. Для многіх пакаленняў палякаў вобраз Януш Радзівіл намаляваны Генрыкам Сянкевічам у «Патопе», дзе ён паўстае ўвасабленнем негатыўных рыс магнатэрыі XVII стагоддзя — напышлівы, амбіцыйны і бязлітасны ўзурпатар, нават здраднік і калабарант, які спрабаваў аддзяліць Літву ад Рэчы Паспалітай і абвясціць сябе яе каралём[6].

Да сённяшняга дня гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях адносна характару Кейданскай уніі: ці была яна актам здрады, ці спробай выратаваць дзяржаву ад непазбежнай катастрофы, адзінай магчымасцю, якую можна было сабе дазволіць у палітычнай і стратэгічнай канфігурацыі таго часу.

Прафесар Генрык Віснер лічыць, што літоўска-шведскія перамовы спынілі прасоўванне расійскіх войскаў у Літву. Абаронцы магната падкрэсліваюць, што непасрэдна перад падпісаннем Кейданскай уніі цар прызначыў сябе вялікім князем літоўскім. Выказваюцца аргументы, што Радзівіл сапраўды быў здольным камандзірам, і што ён падпісаў Кейданскую ўнію у амаль безнадзейнай сітуацыі для Рэчы Паспалітай, выратаваўшы Літву ад «большага зла» — расійскага ўварвання[7].

У літоўскай гістарыяграфіі падтрымліваецца меркаванне, што спроба заключыць саюз са Швецыяй была вымушанай і, на думку значнай колькасці даследчыкаў, апраўданай незвычайнымі гістарычнымі абставінамі[8]. У папулярным літоўскім уяўленні Януш Радзівіл разглядаецца як нацыянальны герой Літвы[9].

Беларускі гісторык Андрэй Катлярчук лічыць, што Кейданская ўнія выратавала Вялікае Княства Літоўскае, якое магло ў часе вайны знікнуць з палітычнай мапы Еўропы[10].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. 1 2 3 4 Катлярчук А. Кейданская унія 1655 // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 83-84. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.
  2. ↑ Wasilewski Tadeusz. Zdrada Janusza Radziwiłła w 1655 r. i jej wyznaniowe motywy // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. T. XVIII. 1973. S. 143.
  3. ↑ Frost Robert I. After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660. Cambridge University Press, 1993. P. 33.
  4. ↑ Układ w Kiejdanach. Muzeum Historii Polski.
  5. ↑ Катлярчук Андрэй. У ценю Польшчы і Расеі. Вялікае Княства Літоўскае і Швэцыя ў часе эўрапейскага крызісу сярэдзіны XVII ст.. — [Б. м.]: [ARCHE ISSN 1392-9682], [2008, 2009]. — 305 с.
  6. ↑ 360 lat temu zmarł Janusz Radziwiłł, sienkiewiczowski renegat i zdrajca Rzeczypospolitej (польск.). dzieje.pl. Праверана 23 кастрычніка 2025.
  7. ↑ Henryk Wisner Janusz Radziwiłł, czyli o odpowiedzialności polityka(польск.) // Krakowskie Pismo Kresowe. — 2011-12-29. — Т. 3. — С. 59–78. — ISSN 2392-120X.
  8. ↑ Gintautas Sliesoriūnas Historiografia litewska o układzie kiejdańskim (1655 r.)(польск.) // Studia Podlaskie. — 2020. — Т. 28. — С. 55–76. — ISSN 0867-1370. — DOI:10.15290/sp.2020.28.02
  9. ↑ Układ w Kiejdanach - zdrada czy szansa na uratowanie Litwy?. histmag.org. Праверана 23 кастрычніка 2025.
  10. ↑ Свабода, Радыё. Як беларусы жылі ў "саюзнай дзяржаве" з... Швэцыяй . Радыё Свабода (11 снежня 2007). Праверана 23 кастрычніка 2025.
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Кейданская_унія&oldid=5049240"