Кодэксы мая

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Рэканструкцыя Дрэздэнскага кодэкса, 8-я і 9-я старонкі

Ко́дэксы ма́я (юкатэк. pik hu'un) — іерагліфічныя рукапісы цывілізацыі мая. Тэхнічна маянскі кодэкс уяўляе сабой складзеную ў выглядзе гармонікі паласу месаамерыканская паперы («аматль», на мове юкатэка huun), вырабленай з луба расліны аматэ (Ficus insipida). Складкі гармонікі — асобныя «старонкі» — маглі быць пакрыты выявамі і надпісамі з пярэдняга і адваротнага боку, абарот часам не запаўнялі тэкстам і малюнкамі. Тэксты не прызначаліся для чытання падрад, структурна яны дзяліліся на тэматычныя блокі. Змястоўна захаваныя кодэксы мая з'яўляюцца жрэцкімі трэбнікамі (тэрмін Ю. В. Кнарозава), якія прысвечаны рытуалу, астраноміі і астралогіі, прароцтвам і варажбітным практыкам, разліку сельскагаспадарчых і каляндарных цыклаў. З іх дапамогай жрацы тлумачылі з'явы прыроды і дзеянні боскіх сіл і праводзілі рэлігійныя абрады. Кодэксы былі прадметам паўсядзённага жрэцкага ўжытку і нярэдка змяшчаліся ў магілу пасля смерці ўладальніка. Традыцыя кодэксаў працягнулася ў каланіяльную эпоху ў хроніках і так званых зборніках «Чылам Балам» (запісаных лацініцай), у якіх прысутнічаюць усе пералічаныя тэмы, а таксама ўтрымліваюцца гістарычныя звесткі. Лексіка, граматыка і структура гістарычных тэкстаў прама суадносяцца з афіцыйнымі надпісамі мая класічнага перыяду, вядомымі з эпіграфікі.

Тэхналогію вытворчасці аматля індзейцы мая распрацавалі каля V стагоддзя, упершыню ў гісторыі Месаамерыкі. У Цэнтральнай Мексіцы аж да іспанскага заваявання для кніг выкарыстоўвалася вырабленая скура ягуара, аленя ці ламанціна. Усе кодэксы мая, якія дайшлі да нашых дзён, выраблены прыкладна ў XI—XIV стагоддзях, аднак у пахаваннях класічнага перыяду археолагі выяўляюць рэшткі кніг-кодэксаў у выглядзе зліплай масы з фрагментамі фарбы; на сёння не існуе тэхналогіі іх прачытання.

Мяркуючы па паведамленнях іспанскіх храністаў, яшчэ ў пачатку XVI стагоддзя існавалі вялікія жрэцкія і ўрадавыя бібліятэкі, аднак іх знішчалі канкістадоры і каталіцкія місіянеры. Найбуйнейшае кніжнае аўтадафэ правёў у Мані ў 1562 годзе біскуп Юкатана Дыега дэ Ланда, тады былі спалены 27 рукапісаў. У адносна цэлым выглядзе к XIX стагоддзю захаваліся толькі тры кодэксы мая, названыя па гарадах, дзе яны захоўваюцца (Дрэздэнскі — адзіны, які захаваўся цалкам, Парыжскі і Мадрыдскі).

У 1971 годзе было абвешчана аб існаванні чацвёртага маянскага дакумента — Кодэкса Гралье, як мяркуецца, знойдзенага ў пахаванні ў Ч'япасе, але адносна яго сапраўднасці вядуцца дыскусіі. Захаваныя кодэксы мая прыцягнулі ўвагу даследчыкаў яшчэ ў XIX стагоддзі, неаднаразова перадрукоўваліся і сталі матэрыялам, на аснове якога Юрый Кнарозаў у 1950-я гады расшыфраваў пісьмо мая. Поўны пераклад усіх чатырох рукапісаў мая на рускую мову быў надрукаваны ў 1975 годзе. У 1999 годзе ў Мексіцы быў апублікаваны «Кампендыум Шкарэт», у якім утрымліваўся пераклад трох кодэксаў на іспанскую мову, каталог іерогліфаў з чытаннем і даследчыя матэрыялы Ю. В. Кнарозава.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Фрэска з грабніцы ў Уашактуне. Верагодна, у аналагічным стылі выконваліся і кодэксы класічнага перыяду

Дакалумбава эпоха[правіць | правіць зыходнік]

Пра пісьмовую традыцыю мая вядома вельмі мала: нягледзячы на тое, што амаль 90 % тэкстаў мая могуць быць прачытаны, дагэтуль няма зводнага слоўніка іерагліфічнае мовы, навуцы не вядома значэнне каля 25 % пісьмовых знакаў. Наяўныя пісьмовыя крыніцы даіспанскага і каланіяльнага перыяду ўтрымліваюць толькі адрывачныя дадзеныя. Гісторыкі Месаамерыканскіх пісьмовых культур вымушаны звяртацца да рэканструкцыі і ўскосных крынiц: этнабатанічнага аналізу, малюнкаў на каменных стэлах і керамікі і т. д.[1]

З канца ХХ стагоддзя ў маянскіх пахаваннях на тэрыторыі Мексікі і Гватэмалы сталі выяўляць спарахнелыя рэшткі кніг, пакладзеных у адну магілу з іх прыжыццёвымі ўладальнікамі. Пры раскопках у Эль-Мірадоры былі выяўлены дзве магілы прадстаўнікоў знаці раннекласічнага перыяду, датаваныя прыкладна 450-мі гадамі. Там і былі знойдзены найстаражытнейшыя маянскія кодэксы, прычым вырабленыя не толькі з аматэ, але і з апрацаванай скуры, паходжанне якой не ўдалося ўстанавіць. Рукапісы цалкам спарахнелі і набраліся вапнай, крышталі якой працялі тое, што засталося ад складзеных лістоў. Аналагічныя знаходкі былі зроблены пры раскопках пахаванняў у Уашактуне, Гуайтане, Сан-Агусцін-Акасагуастлане і Небахе (Гватэмала), у Алтун-Ха ў Белізе і Капане ў Гандурасе. Кнігі з Уашактуна і Алтун Ха адносяцца да ранняга класічнага перыяду, у Небахе і Капане — позняга класічнага, у Гуайтане — ранняга посткласічнага. У Капане быў знойдзены склеп з багатым інвентаром — вялікай колькасцю размаляванай керамікі і скульптуры, касцяных і нефрытавых вырабаў. Акрамя рэштак кодэксаў, быў знойдзены і посуд з пігментамі. Гэта дазволіла ідэнтыфікаваць пахаванага як пісца высокага рангу [1]. Ні адна са спроб раскрыць кодэксы не мела поспеху: пісчы матэрыял спарахнеў і спрасаваўся ва ўмовах высокай вільготнасці; сярод праху выразна бачныя рэшткі мінеральных пігментаў. На думку Т. Уайтынга, гэтыя рэшткі ўжо ніколі не будуць прачытаны, хоць археолагі і захоўваюць іх[2].

К пачатку іспанскага заваявання ў мая была вялікая колькасць кодэксаў. У асноўным гэта былі жрэцкія трэбнікі, якія меліся ва ўсіх гарадах і нават паселішчах. Іменна гэта тлумачыць, што рэпертуар захаваных кодэксаў імі і абмяжоўваецца. Упрыгожаныя трэбнікі траплялі ў выглядзе трафея да іспанскіх заваёўнікаў і далей перапраўляліся ў Еўропу сярод іншай ваеннай здабычы і «дзівосаў» Новага Свету[3].

Рытуальныя тэксты ствараліся пад непасрэдным кіраўніцтвам вярхоўнага жраца. У перыяд гегемоніі Маяпанскай лігі гэта пасада была спадчыннай і ўтрымлівалася родам Ах Май. У далейшым кожны горад-дзяржава меў уласнага вярхоўнага жраца. Трэбнікі, відаць, перыядычна абнаўляліся ў адпаведнасці з рэлігійна-палітычнай кан'юнктурай; выпраўлены эталонны варыянт капіраваўся і распаўсюджваўся сярод радавога жрэцтва. Характэрна, што памерлых жрацоў працягвалі хаваць разам з іх рукапісамі[3]. Памеры бібліятэк, верагодна, былі значнымі і супастаўнымі з культурамі Старога Свету. Алонса дэ Сарыта пісаў, што ў 1540 годзе ён бачыў у гарах Гватэмалы «мноства рукапісаў, якія апісваюць гісторыю мясцовых індзейцаў за перыяд, які перавышае восемсот гадоў», якія перакладалі для яго самыя старыя людзі[4].

Страта іерагліфікі[правіць | правіць зыходнік]

Дыега дэ Ланда, епіскап Юкатана. Партрэт XVI ст. з манастыра ў Ісамалі

Калі пачалася канкіста, каталіцкія місіянеры распрацавалі лацінскі алфавіт для мовы юкатэка і стварылі пры манастырах своеасаблівыя інтэрнаты для выхавання новага пакалення індзейскай арыстакратыі ў духу новых каштоўнасцей і еўрапейскай культуры[5]. Дакалумбава кніжная культура пасля стварэння друкарань у Мексіцы (1528) зусім не аказвала ўздзеяння на новае інфармацыйнае асяроддзе[1]. Усяго захавалася 22 дакалумбавы кодэксы (усіх народаў — мая, ацтэкаў, міштэкаў) і яшчэ 50 было створана ў час канкісты ці адразу пасля яе заканчэння[6].

Сучасныя даследчыкі падкрэсліваюць, што маштабы знішчэння пісьмовых помнікаў місіянерамі ў вядомай ступені перабольшаныя. Для культуры мая знакавым лічыцца аўтадафэ 12 ліпеня 1562 года ў Мані, учыненае епіскапам Дыега дэ Ландай. Падставай для яго сталі звесткі аб адпадзенні нядаўна хрышчаных індзейцаў у язычніцтва і аб сумяшчэнні традыцыйных рэлігійных абрадаў з хрысціянскімі. Так, у 1561 годзе ў Мані было раскрыжавана немаўля, гэта значыць, па традыцыйных уяўленнях, адпраўлена з пасланнем да вышэйшых сіл, у дадзеным выпадку — да хрысціянскага Бога[7]. Згодна з паведамленнем езуіта Дамінга Радрыгеса, на гэтым аўтадафэ місіянеры знішчылі каля 5000 розных «ідалаў», 13 каменных алтароў і 27 меншых камянёў з выявамі, 197 сасудаў з малюнкамі і 27 рукапісаў на аленевай скуры[8]. Зрэшты, знішчэнне рукапісаў практыкавалася і раней. Дэ Ланда згадваў, што ў 1541 годзе пасля ўзяцця горада Ціха місіянеры выявілі, што:

Гэтыя людзі ўжывалі таксама пэўныя знакі (caracteres) ці літары (letras), якімі яны запісвалі ў сваіх кнігах свае старажытныя справы і свае навукі. Па іх, па постацях і некаторых знаках (senales) у постацях яны даведваліся свае справы, паведамлялі іх і навучалі. Мы знайшлі ў іх вялікую колькасць кніг гэтымі літарамі і, паколькі ў іх не было нічога, у чым не мелася б забабон і хлусні дэмана, мы іх усе спалілі; гэта іх надзвычайна засмуціла і прычыніла ім пакуты[9].

Пасля ўсталявання іспанскага каланіяльнага рэжыму граматныя індзейцы перайшлі на лацінскую пісьменнасць; як мяркуецца, ужо к пачатку 1600 гадоў іерагліфічная традыцыя канчаткова спынілася[1]. Вывучаць познія тэксты мая вельмі цяжка, усе наяўныя пераклады больш-менш прыблізныя і ў многіх месцах моцна разыходзяцца адзін з адным[10]. Жрацы мая, перайшоўшы на лацініцу, не раздзялялі слоў і не выкарыстоўвалі пунктуацыю. Калі перапісчык не разумеў сэнсу тэксту, ён мог дзяліць словы і фразы ў адвольным парадку, а асаблівасці ладу мовы прыводзілі да злучэння слоў. Акрамя таго, асобным гукам мовы мая не было адпаведнікаў у іспанскай і лацінскай мовах, пісцы пры адсутнасці арфаграфічнай нормы пазначалі іх рознымі спалучэннямі лацінскіх літар, прычым іх гучанне невядома[11]. Дыега дэ Ланда пісаў пра гэта так:

[Манахі] навучыліся чытаць і пісаць на мове індзейцаў і склалі такую граматыку, якая вывучалася, як лацінская. Аказалася, што яны не ўжываюць 6 нашых літар, а іменна: D, F, G, Q, R, S, у якіх не было ніякай патрэбы. Але яны вымушаны былі падвойваць і дадаваць іншыя, каб адрозніваць розныя значэнні некаторых слоў…[12]

Позняя традыцыя[правіць | правіць зыходнік]

У пачатку XVII стагоддзя і ў наўа-, і ў маямоўных рэгіёнах Новай Іспаніі назіраўся ўсплёск літаратурнай актыўнасці нашчадкаў індзейскай знаці, прычым і на іспанскай, і на мясцовых мовах. Ва ўмовах перабудовы сацыяльнай структуры і скарачэння абарыгеннага насельніцтва, правіцелі-касікі сталі губляць традыцыйныя правы і прывілеі. Адказам стала вялікая колькасць дакументаў, у якой даказвалася высакароднасць паходжання і пералічваліся паслугі, некалі аказаныя канкістадорам продкамі просьбітаў. Нярэдка такія тэксты з'яўляюцца адзінымі крыніцамі, якія асвятляюць велізарныя перыяды ў гісторыі Ч'япаса і Табаска, а таксама Юкатана і Гватэмалы. Пасля расшыфроўкі іерагліфічных надпісаў класічнага перыяду выявілася, што змест, сінтаксічны лад, граматыка, тэрміналогія афіцыйных гістарычных і жрэцкіх тэкстаў часта блізкія познім тэкстам XVI—XVII стагоддзяў. Яркім прыкладам з'яўляюцца «Архіў Пашбалон — Мальданада»[13], «Хроніка з Чык Шулуб Ч'ен»[14] і «Летапіс Какчыкеляў»[15].

Гэтаму працэсу знаходзіцца прамая аналогія ў Цэнтральнай Мексіцы, дзе на мяжы XVI—XVII стагоддзяў тварыў Фернанда дэ Альва Іштлільшочытль, які спрабаваў сумясціць храналогію мексіканскай гісторыі з агульнаеўрапейскай і ўбудаваць гісторыю Мексікі ў сусветную, бо

…падзеі, якія адбыліся ў гэтым Новым Свеце, не менш значныя, чым дзеі рымлян, грэкаў, мідзійцы і жыхароў іншых язычніцкіх дзяржаў, якія заслужылі славу ва ўсім Сусвеце…[16]

У перапрацаваным выглядзе іерагліфічныя рукапісы мая сталі асновай зборнікаў «Чылам Балам», узыходзячых да традыцыйных жрэцкіх трэбнікаў класічнай і посткласічнай эпох, хоць і перапісаных лацініцай[5]. Змест іх хаатычны, яны ўключаюць прарочыя, медыцынскія, астралагічныя і гістарычныя тэксты. Рукапісы, якія захаваліся, ствараліся ў XVI—XVII стагоддзях і дайшлі да нас у выглядзе пазнейшых спісаў, мова якіх дэманструе адрозненні ад класічнай. У гэтым плане вылучаецца рукапіс так званага «Рытуалу Бакабаў», які ўключае 42 загаворы супраць хвароб. Там ад выпадку да выпадку згадваюцца Бог Айцец, Ісус Хрыстос, Адам, але часцей — старажытныя божаствы. Мова гэтага дакумента вельмі архаічная, у дадатак назвы лекавых сродкаў табуіраваны і перададзены іншасказаннямі; іерагліфічная першакрыніца іх несумненная[17]. У пачатку XIX стагоддзя такія кнігі існавалі амаль у кожным індзейскім паселішчы, аднак у выніку Юкатанскай вайны рас мноства дакументаў было знішчана карнікамі[18].

У рукапісе Чылам-Балама з Чумаеля прыводзіцца эпічная «Песня Іца» — адзін з нямногіх помнікаў паэзіі мая. Яна ўнікальная тым, што з'яўляецца адзіным маянскім дакументам каланіяльнай эпохі, у якім даты прыведзены па «доўгім ліку» класічнай эры, што з'яўляецца доказам аўтэнтычнасці і старажытнасці тэксту[19]. Прарочыя тэксты з рукапісаў «Чылам-Балама» пабудаваныя на паэтычнай аснове: прысутнічае паралелізм будовы фраз і рытмічнасць, якая звычайна не перадаецца ў перакладзе на іншыя мовы (у прыватнасці, на рускую і англійскую), і вялікая перагружанасць міфалагічным вобразамі[20]. Характэрна, што лексіка і граматыка гэтых тэкстаў моцна адрозніваецца ад лексікі і граматыкі гутарковай мовы мая XVI—XVII стагоддзяў (у прыватнасці, рукапіснага «Слоўніка з Матуля»), вывучанага іспанскімі місіянерамі[18].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Thomas J. Tobin The Construction of the Codex In Classic- and Postclassic-Period Maya Civilization (англ.)  (11 красавіка 2001). Праверана 10 красавіка 2015.
  2. Whiting, 1998, p. 207—208
  3. 3,0 3,1 Кнорозов, 1975, с. 228
  4. Zorita, 1963, p. 271—272
  5. 5,0 5,1 Кнорозов, 1975, с. 226
  6. Krayna, 1999, p. 92
  7. Ершова, 2002, с. 131
  8. Кнорозов, 1955, с. 241
  9. Кнорозов, 1955, с. 193
  10. Кнорозов, 1955, с. 55
  11. Керам, 1994, с. 328
  12. Кнорозов, 1955, с. 136
  13. Талах В. М. (ред.) Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век).. kuprienko.info (26 чэрвеня 2012). Архівавана з першакрыніцы 28 чэрвеня 2012. Праверана 27 чэрвеня 2012.
  14. Талах В. М. (ред.) Хроника из Чик Шулуб Ч`ен (Юкатан, Мексика, XVI век).. kuprienko.info (10 жніўня 2012). Архівавана з першакрыніцы 17 жніўня 2012. Праверана 10 жніўня 2012.
  15. Талах, 2013, с. 38—39
  16. Кинжалов, 1991, с. 97
  17. Кинжалов, 1991, с. 100
  18. 18,0 18,1 Кнорозов, 1955, с. 54
  19. Кнорозов, 1963, с. 55
  20. Кинжалов, 1991, с. 102

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Факсімільныя рэпрадукцыі кодэксаў[правіць | правіць зыходнік]

  • The Dresden Codex. Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
  • The Madrid Codex. Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
  • The Paris Codex. Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.
  • The Grolier Codex. Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. Праверана 12 красавіка 2015.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]