Кот свойскі

З пляцоўкі Вікіпедыя
(Пасля перасылкі з Котка)
Перайсці да: рух, знайсці
Котка
Cat poster 2.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Felis silvestris catus Linnaeus, 1758

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   183798
NCBI   9685
EOL   4443860

Кот свойскі (лац.: Félis silvéstris cátus) — свойская жывёла, адна з найболей папулярных[1] (нароўні з сабакам) «жывёл-кампаньёнаў»[2][3][4].

З заалагічнага пункту погляду хатні кот — сысун сямейства каціных атрада драпежных. Раней хатнюю кошку нярэдка разглядалі як асобны біялагічны від. З пункту гледжання сучаснай біялагічнай сістэматыкі хатняя кошка (Felis silvestris catus) з'яўляецца падвідам ляснога ката (Felis silvestris)[5].

З'яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кошка — сацыяльная жывёла[6], якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама ферамоны і рухі цела[7].

У наш час, у свеце налічваецца каля 600 млн хатніх кошак[8], выведзена каля 200 парод, ад даўгашэрсных (персідская кошка) да пазбытых шэрсці (сфінксаў), прызнаных і зарэгістраваных рознымі феліналагічнымі арганізацыямі.

На працягу 10 000 гадоў кошкі шануюцца чалавекам, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых хатніх шкоднікаў[9][10].

Змест

Значэнне і этымалогія слова «кошка»[правіць | правіць зыходнік]

У рускай мове слова кошка азначае або прадстаўніка біялагічнага падвіду Felis silvestris catus зусім незалежнае ад пола, або самку гэтага падвіду. Самца завуць кот, а дзіця коткі — кацяня (мн.л. кацяняты). Слова кошка ў рускай мове з'яўляецца дымінутывам ад ст.-рус. слова «котъка»[11], якое ў сваю чаргу паходзіць ад назоўніка «кот» і з'яўляецца родным лац.: cattus — котка[12] (так у познай лаціне, пачынаючы з V стагоддзя, у адрозненне ад класічнага лацінскага felis) і блізкім назвам у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу (англ.: cat, арм.: k’at’u, гал. cath, ірл.: catt, ісп.: gato, італ.: gatto, лезг. кац, літ.: katė, ням.: Katze, нуб. kadis, пруск. catto[13], фр.: chat, эспер.: kato). Выточная крыніца невядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай[14].

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ў аснове слоў розных індаеўрапейскіх моў, якія пазначаюць котку, ляжыць праіндаеўрапейскі корань «*kat-», ад якога адбыліся дзеясловы індаеўрапейскіх моў, якія азначаюць «каціцца», ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах[15][16].

Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другасным збліжэннем[12][17].

Гукапераймальнымі, блізкімі беларускаму «мяў», з'яўляюцца назвы коткі ў старажытнаегіпецкай (mj.w[18]) і кітайскай мовах (māo[19]).

Навуковая класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

У 1758 годзе Карлам Лінеем у «Сістэме прыроды» хатняй кошцы была дадзена назва Felis catus[20]. Іаган Хрысціян фон Шрэбер у 1775 годзе даў дзікай кошцы назву Felis silvestris[21][22].

На падставе дадзеных, атрыманых сучаснай філагенетыкай, хатняя кошка з'яўляецца адным з пяці[23] падвідаў дзікай кошкі Felis silvestris, і яе слушная міжнародная навуковая назва — Felis silvestris catus[5][24]. Рашэнне пра замацаванне за дзікай кошкай назвы F. silvestris, а за яе прыручаным падвідам — назвы F. silvestris catus — было прынята ў сакавіку 2003 года Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры[25], пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі хатняя кошка будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага таксона варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, F. catus.

У літаратуры сустракаюцца і іншыя назвы, што выкарыстоўваюцца ў якасці міжнароднай навуковай (лацінамоўнай) назвы хатняй кошкі: Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, а таксама прапанаваная ў 1777 года Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам у «Пачатках прыродазнаўства» назва Felis domesticus (спрадвечна — Felis domestica, бо слова Felis у тыя часы лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у сінаніміку таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца.

Паходжанне і гісторыя прыручэння[правіць | правіць зыходнік]

Стэпавая кошка (Felis silvestris lybica), у выніку прыручэння якой паўстала хатняя кошка.
Хатняя кошка афарбоўкі табі-макрэль (дзікая афарбоўка).

Згодна генетычнаму даследаванню аўтасомных маркераў і мітахандрыяльнай ДНК 979 сямейнікаў, дзікіх і здзічэлых кошак з трох кантынентаў, у тым ліку барханных кошак (Felis margarita), усе хатнія кошкі па матчынай лініі адбываюцца прынамсі ад пяці прадстаўніц падвіду стэпавая кошка (Felis silvestris lybica), мелых розныя гаплатыпы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і хатніх кошак, ідэнтыфікавалі 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх кошак[26][27]. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 кошак з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што хатнія кошкі шырыліся па свеце дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на світанку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі хатнія кошкі рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку[28][29][30].

Адасабленне падвіда Felis silvestris lybica адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. Стэпавая кошка дагэтуль пашырана па ўсёй Паўночнай Афрыцы і ў шырокай зоне ад Міжземнамор'я да Кітая, дзе яна жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор'ях і горах. Хоць дробныя дзікія кошкі розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць нашчадзь, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў філагенезе хатняй кошкі іншыя падвіды Felis silvestris, апроч стэпавай кошкі, удзелу не прымалі[31].

Прыручэнне кошкі адбылося прыкладна 9500 гадоў таму на Блізкім Усходзе ў раёне Урадлівага паўмесяца, дзе ўзніклі і развіваліся найстаражытнейшыя чалавечыя цывілізацыі[32]. Прыручэнне кошкі пачалося пры пераходзе чалавека да аселага ладу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з'явіліся лішкі ежы і паўстала патрэба іх захавання і абароны ад грызуноў[33].

Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння кошкі было выяўлена на Кіпры, дзе падчас археалагічных раскопаў было знойдзена супольнае пахаванне чалавека і кошкі, якое датуецца 7500 годам да н.э.[34][35] Таксама было ўсталявана, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных Анатоліі (Турцыя) і Сірыі[36].

Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі кошак старажытныя егіпцяне. Аднак найранейшыя сведчанні прыручэння кошак старажытнымі егіпцянамі ставіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было ўсталявана, што ў Старажытны Егіпет хатняя кошка трапіла, як і на Кіпр, з Урадлівага паўмесяца[37] (Анатоліі). У наш час кошка з'яўляецца адной з самых папулярных свойскіх жывёл[38].

Нягледзячы на тое, што кошкі былі прыручаны досыць даўно, большасць кошак здольныя выжываць ва ўмовах знаходжання па-за чалавечым жытлом, папаўняючы шэрагі другасна здзічэлых кошак, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця кошкі звычайна хутка паўторна дзічэюць. Другасна здзічэлыя кошкі часта жывуць самотна і палююць у адзінотку, але часам утвараюць невялікія калоніі з некалькіх самак з кацянятамі.

Пытанне пра поўнае прыручэнне[правіць | правіць зыходнік]

У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з'яўляецца кошка цалкам прыручаным жывёлам, бо, прыкладам, сабака падчас прыручэння змяніла сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць да чалавека і адначасна страціла мноства здольнасцей да паляўнічага ладу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам[39]. Кошка ж па паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»[39].

Некаторыя навукоўцы лічаць, што кошка і зусім не з'яўляецца прыручаным жывёлам, а сама магла прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся сінантропныя жывёлы ці, прасцей кажучы, шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кошка знайшла для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і кошкі было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і псуты гаспадаркі[39][40]. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, кошка паказвае цікаўнасць да чалавека толькі датуль, пакуль ёй гэта выгадна, то бок маленькі драпежнік не здольны на вернасць[39]. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт погляду. Паводле іх думкі, той факт, што кошкі падвяргаліся прыручэнню, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія кошкі паказваюць сваю прыхільнасць, усталёўваючы фізічны кантакт з чалавекам, прыкладам, залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць кошкі гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што кошкі пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз кошкі як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе каталіцкая царква звінаваціла кошак у сувязі з д'яблам і вядзьмарствам[39].

Нягледзячы на споры, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што кошка з'яўляецца паўпрыручанай жывёлай, то бок яна здольная на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаюцца да дзікага тыпу існавання[39]. Хоць у кошкі назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэта розніца ў 10 разоў менш, чым у сабак з ваўкамі[39]. Навукоўцы лічаць, што дзікая кошка сапраўды магла сама прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія адносіны характарызаваліся як суседскія, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў[40]. Гэта таксама імаверна тлумачыць, чаму мадэль паводзін кошкі амаль не змянілася, бо, прыкладам, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў яе лад жыцця і асяроддзе пасялення, а кошка ж зведала мінімальныя змены[40]. З аднаго боку, кошка здолела захаваць мадэль паводзін, уласцівую яе дзікім продкам. Яна амаль гэтак жа добра палюе, як дзікая кошка, але ў той жа час здольная мірна суіснаваць з чалавекам, выяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават выказваць гуллівыя паводзіны[39].

Біялогія[правіць | правіць зыходнік]

Фізіялогія[правіць | правіць зыходнік]

Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі[41]
Тэмпература цела 38,6 °C
Частасць сардэчных скарачэнняў 110—140 удараў[42]

за хвіліну

Частата дыхання 16—40 удыхаў у хвіліну

Нармальная ўнутраная (рэктальная) тэмпература цела дарослай кошкі складае 38—39,5 °C, у кацянят яна трохі вышэй. У бясшэрсных парод кошак унутраная тэмпература цела такая ж, як і ва ўсіх кошак[43], аднак з-за адсутнасці поўсцевага покрыва на целе кошкі тэмпература скурных пакроваў у сфінксаў ці петэрболдаў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як больш высокая.

Частасць пульса ў сталых кошак вар'іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частасць дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну.

У кошак вылучаны тры групы крыві — А, B і АВ. Кошкі з групай крыві А могуць мець антыцелы да групы крыві В, і наадварот. Кошкі з групай крыві АВ не маюць антыцелаў ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх хатніх кошак і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоным удалося ўсталяваць, што АВ па сваім паходжанні не злучана з групамі крыві А і В[44].

Механізм лакання вадкасці кошкай складаецца ў тым, што яе язык выцягваецца з хуткасцю 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад лакання сабак, не пранікае ў яе. Потым язык накіроўваецца ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Кошка заглынае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік хуткасці вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўнай нулю. У гэты момант сківіцы кошкі стульваюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду[45][46][47].

Анатомія[правіць | правіць зыходнік]

Мозг Спінны мозг Дыяфрагма Печань Страўнік Нырка Тоўстая кішка Анус Сяменнікі Мочаспускальны канал Мачавы пузыр Селязёнка Жоўчны пузыр Сэрца Лёгкія Стрававод Трахея Ратавая паражніна Насавая паражніна
Унутраныя органы ката
Чэрап кошкі.
Мозг кошкі.

Сярэдняя даўжыня цела кошкі без хваста 60 см, даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі менш самцоў, як і ў іншых сысуноў (з'ява палавога дымарфізму). Самая буйная кошка, згодна «Кнізе рэкордаў Гінэса», дасягае ў даўжыню 121,9 см[48][49].

Вага сярэдняй здаровай кошкі складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобнікі, вага якіх дасягае 7—9 кг. Каты парод сібірская кошка і мэйн-кун могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг[50]. Кошкі могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг[51][52]. Звычайна параўнальна вялікая вага кошкі з'яўляецца вынікам затлусцення.

кошка з'яўляецца тыповым дробным драпежнікам з характэрнымі асаблівасцямі анатоміі. Шкілет кошкі сфармаваны прыкладна з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета пададзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канцавін складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канцавін[53].

Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нярвовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. Хрыбетнік кошкі складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрослых крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудавінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі.


Чэрап кошкі адрозніваецца ад чэрапаў іншых сысуноў вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі[54], а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа кошкі складаецца з 11 костак, а тваравая з 13[55]. Памер мозгу сярэдняй кошкі складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр.

У кошкі 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)[56], з іх 12 разцоў, 4 іклы, 10 прэмаляраў і 4 маляры. Зубы кошкі прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кошка наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці[57]. Зубная формула кошкі тыповая для каціных .

Вочы кошкі з бачным трэцім павекам.

Адметная рыса будовы вока кошкі, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае трэцяе павека) — тонкай зморшчыны кан'юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай рагавіцы вока ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кошка спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека бачна ўвесь час, у тым ліку, калі кошка не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы.

Поўсць кошкі мае ўласцівасць наэлектрызоўвацца ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні кошкі ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках ужываюць увільгатняльнікі паветра[58].

Органы пачуццяў[правіць | правіць зыходнік]

На думку шмат якіх заолагаў, сярод сысуноў органы пачуццяў найболей развіты ў кошак. Хоць слых у іх развіты горшы, чым, прыкладам, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з тактыльнымі і смакавымі рэцэптарамі робяць кошак вельмі адчувальнымі жывёламі.

Зрок[правіць | правіць зыходнік]

Вочы хатняй кошкі: тапетум адсвятляе зялёным святлом.
Колер свячэння зрэнак залежыць ад колеру вясёлкавай абалонкі і абумоўлены рознай ступенню пігментацыі тапетума.
Сіямскія кошкі: бачна адрозненне колеру. Адлюстраванне размыта з-за другаснага адлюстравання на шклах акна.

Сярод свойскай жывёлы ў кошкі самыя вялікія вочы адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы кошкі скіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму кошкі валодаюць стэрэаскапічным зрокам, якія дазваляюць ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % кошак здольныя да рухаў вачэй, пры якіх глядзельныя восі сходзяцца і разыходзяцца[59]. Поле зроку ў кошак складае 200° супраць 180° у чалавека. У жоўтай пляме на сятчатцы вочы ў кошак адсутнічае цэнтральная ямка (fovea), а замест яе ёсць дыскк[60], дзе знаходзяцца колбачкі. Палачак у сятчатцы вока ў 25 разоў больш, чым колбачак[61], што абумоўлена тым, што кошка з'яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) з'яўляецца для яе прыярытэтнай.

кошкі ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабей — менш кантраснае і яркае. У кошак (як і большасці іншых сысуноў, апроч прыматаў) ёсць два тыпы колбачак — адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. «Даўгахвалевыя» колбачкі кошкі ўтрымліваюць апсін, што мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм[62]. Лічыцца, што ў большасці сысуноў адсутнічаюць «зялёныя» колбачкі (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх колеравы зрок напамінае такое ў чалавека пры дэйтэранапіі (від дальтанізму)[63]. Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кошка ўспрымае горш, чым тыя, што рухаюцца[64]. У кошак здольнасць да факусавання зроку на прадметах у 2—3 разы менш, чым у вышэйшых малп і чалавека. кошкі цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца асаблівы пласт — тапетум, які ў кошак, як і ў большасці жывёл, утрымлівае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетума складаецца ў адлюстраванні назад на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць праз напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетума беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам, святлоадчувальнасць вачэй кошкі ў 7 разоў вышэй, чым у чалавека, і кошкі могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетума каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным. Пігментацыя тапетума цесна злучана з пігментацыяй вясёлкавай абалонкі. У блакітнавокіх кошак (таксама як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба і іх зрэнкі адсвятляюць чырвоным колерам і менш ярка — як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць дапушчэнне, што начны зрок блакітнавокіх кошак такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, то бок са слаба пігментаваным радужнай абалонкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыкладна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зеленавокіх кошак радужная абалонка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад вугла падзення святла, бо пігментацыя тапетума зніжаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй і яго адценне змяняецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў кошак з добра пігментаваным райком зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам.

Насуперак пашыранай памылцы, у абсалютнай цемры кошкі бачыць не могуць[64].

Каб зменшыць светлавы паток на сятчатцы пры яркім асвятленні, зрэнка кацінага вока можа змяняць форму. Прытым ён не круглы, як у чалавека, а вертыкальна-авальны аж да шчылінападобнага, бо радужная абалонка сціскаецца з дапамогай цягліцавых валокнаў нераўнамерна; такія ж здольнасці маюць вочы ў ліс, якія адносяцца да сямейства сабачых. Радужная абалонка служыць дыяфрагмай, рэгулюючы колькасць святла, што праходзіць унутр вачэй.

Слых[правіць | правіць зыходнік]

Кацінае вуха.

Орган слыху хатняй кошкі дзеліцца на тры аддзелы — вонкавае вуха, сярэдняе вуха і ўнутранае вуха, адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў цэфалічным мозгу.

кошкі валодаюць скіраваным слыхам, то бок шумы сартуюцца па кірунку. Кошкі могуць рухаць вушной ракавінай убок крыніцы гуку, прытым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад адной, таму кошка можа сачыць адначасна за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кошка валодае здольнасцю прасторавага слыху — можа распазнаць сілу гуку, яго выдаленне і вышыню, і на падставе гэтых дадзеных вельмі дакладна ацэньваць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых кошак гэтак добра развіты, што яны ў стане з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць мышэй, якія прабягаюць міма; наш слых не ў стане гэтак дакладна пазіцыянаваць месцазнаходжанне крыніцы шуму[65][66]

кошкі могуць успрымаць ультрагукавыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у кошкі яшчэ недастаткова вывучаны, паводле некаторых дадзеных, ён знаходзіцца паміж 45 Гц і 64 000 Гц[67], паводле іншых дадзеных даходзіць да 100 000 Гц[66]. У кошкі няма органа, які вырабляе ўльтрагук, таму кошкі не выкарыстоўваюць для камунікавання ўльтрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ўльтрагукавое камунікаванне грызуноў адбываецца ў прамежку 20—50 КГц, тым часам як кошкі здольныя чуць ультрагукі да 65—70 кГц[68]. У вусе кошкі каля 13 тысяч успрымаючых клетак, што трохі менш, чым у чалавека, аднак у кошкі каля 52 000 перадавальных нярвовых сканчэнняў у слыхавым нерве, тады як у чалавека іх значна менш — 31 000[66].

Дотык[правіць | правіць зыходнік]

Вібрысы на пярэдняй канцавіне кошкі.

Датыкальныя функцыі ў кошак выконваюць асаблівыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры шэрагі над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам — вібрысы (ва ўжытку — вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным боку канцавін (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах[69]. Ні ў якім разе няможна кошцы падаляць вібрысы, бо гэтым яна фактычна будзе пазбыта сваёй «сістэмы арыентацыі і навігацыі» ў прасторы[70]. Доследным шляхам было ўсталявана, што чым слабей зрок у кошкі, тым даўжэй і таўсцей у яе вібрысы, а ў кошак, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см[71]. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: скіраваныя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярогу, тым часам як пры агрэсіі кошка прыціскае вусы да пысы, хоць і залагоджаная, варкочушчая кошка таксама прыціскае вусы да шчок.

Скурны дотык у кошак моцна развіты.

Нюх[правіць | правіць зыходнік]

Нос кошкі.

У кошак моцна развіты нюх, што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай нюхальнай цыбуліны(англ.) бел. і вялікай колькасці сэнсорных клетак нюхальнага эпітэлію насавой пустоціны. У кошак паверхня нюхальнага эпітэлію складае 5,8 см², што ўдвойчы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 разоў менш, чым у сярэдняй сабакі[72]. Дзякуючы гэтаму нюх у кошак прыкладна ў 14 разоў мацней чалавечага, што дазваляе ім адчуваць пахі, аб якіх чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы пустоціны рота ў кошак размешчаны вамераназальны орган, які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кошка прыадкрывае пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў адмысловую грымасу, дэманструючы т.зв. рэакцыю флемена, прысутную таксама ў сабак, коней і некаторых іншых сысуноў[73].

кошкі таксама вельмі адчувальныя да каціных ферамонаў, такім, як 3-меркапта-3-метылбутан-1-ол, які ўтвараецца пры дэградацыі сінтэзаванай кошкамі амінакіслаты фелініна[74], якія яны выкарыстоўваюць для камунікавання паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залозаў. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама кошкі разам з экскрэментамі вылучаюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з анальных залоз[75]. Такія залозы ёсць ва ўсіх драпежных, у прыватнасці, у скунсаў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны.

Успрыманне густу[правіць | правіць зыходнік]

кошкі добра арыентуюцца ў густах, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Пераборлівасць гэта абумоўлена, перадусім, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на языку. Доўгі час лічыўся, што ў адрозненне ад большасці сысуноў кошкі не ўспрымаюць салодкае, бо адпаведны ген у іх пашкоджаны[76], аднак апошнія даследаванні[77] аспрэчылі гэту інфармацыю.

Вестыбулярны апарат[правіць | правіць зыходнік]

За пачуццё раўнавагі ў кошак адказвае добра развіты вестыбулярны апарат, размешчаны ва ўнутраным вусе. Кошкі могуць бязбоязна перасоўвацца па каньках дахаў, платах і суках дрэў. Пры паданні яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для прызямлення на лапы. Пры гэтым роля стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых кошак стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагаючым сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап убок, у выніку чаго паверхня цела кошкі павялічваецца, і спрацоўвае «эфект парашута»[78]. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа пабіцца, што злучана з эфектам «шоку» пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (прыкладам, з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кошка таксама можа траўмавацца[79][80]. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні кошкі прызямляюцца не на лапы, а хутчэй на жывот[81][82]. У 1976 годзе ветэрынарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсанам быў апісаны так званы «вышынны сіндром кошак(англ.) бел.»[83], паводле якога: «чым вышэй будынак, з якога звалілася кошка, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла[84]. То бок, як ні парадаксальна, 15-ы паверх бяспечней 2-га»[85][86]. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, што атрымала назву «тэарэмы падаючай кошкі(англ.) бел.», паводле якой, кошка, якая падае спінай уніз, перакульваецца спінай угару, нават калі кінетычны момант роўны нулю[87].

Размнажэнне[правіць | правіць зыходнік]

Спарванне кошак.
Нованароджаныя кацяняты.
Кацяняты ў узросце 2—3 месяцаў.

кошкі з'яўляюцца поліэстральнымі жывёламі, то бок перыяды цечкі ў іх здараюцца некалькі разоў у годзе і доўжацца ад 4 да 7 дзён. У паўночных шыротах пачатак эстральнага цыкла даводзіцца на перыяд з лютага па красавік з наступным паўторам у ліпене-жніўні. Калі падчас першай цечкі не адбылося апладненне, праз 14—21 дзень цечка можа паўтарыцца. Каты ў шлюбны перыяд пачынаюць пазначаць сваю тэрыторыю[88]. На стадыі праэструса кошка жаласна мяўкае, трэцца пыскай аб прадметы, іншых кошак ці іншых жывёл у доме, пачынае катацца на спіне па падлозе. Пры з'яўленні ката на гэтай стадыі эструса кошка можа чмыхнуць на яго і адагнаць ад сябе. Стадыя праэструса доўжыцца ад 12 гадзін да 3 дзён. Хоць праэструс назіраецца не ва ўсіх кошак гэтак выяўлена. Стадыя эструса, калі кошка гатова да спарвання, доўжыцца 4—7 дзён. На стадыі эструса кошка пачынае гучна мяўкаць і клікаць ката. На гэтай стадыі кошкі могуць ставіць пазнакі.

Авуляцыя адбываецца ў кошак у момант спарвання і патрабуе стымуляцыі. Таму апладненне ў кошак рэдка адбываецца падчас першага спарвання. Пры спарванні ў кошак часта адбываецца суперфекундацыя, то бок апладненне дзвюх яйкаклетак падчас аднаго перыяду цечкі, таму ў адным прыплодзе ў кацянят могуць быць розныя бацькі. Калі на стадыі эструса адбылася авуляцыя, то настае стадыя дыэструса, калі авуляцыя не адбудзецца, то настае стадыя інтэрэструса. Дыэструс доўжыцца 35—100 дзён, пасля чаго зноў настае стадыя прээструса і г.д. У паўночных шыротах з кастрычніка па студзень у хатніх кошак доўжыцца стадыя анэструса — сексуальнага спакою[89].

Хатнія кошкі-самкі выяўляюць першыя прыкметы цечкі ўжо ў 6—8-месячным узросце. Каты-самцы дасягаюць палавой сталасці да 8—10 месяцаў. Каты і кошкі захоўваюць здольнасць да спарвання ўсё жыццё, аднак у старых кошак роды могуць скончыцца гібеллю маці. Цяжарнасць у кошак доўжыцца 55—60 дзён, у прыплодзе звычайна ад трох да васьмі кацянят (у першародных — менш) памерам каля 12 см. Кацяняты нараджаюцца глухімі і сляпымі: здольнасць бачыць з'яўляецца на 5—10 дзень пасля родаў, а чуць кацяняты пачынаюць толькі ва ўзросце 9—11 дзён. Кармленне малаком у кошак сканчаецца пасля 8—10 тыдняў пасля нараджэння кацянят, пасля чаго яны ўжо ў стане харчавацца мясам.

кошкі лічацца ідэальнымі маці, але ніводная кошка не будзе выходжваць хворую нашчадзь, у такім разе кошка кідае непаўнавартасных кацянят і сыходзіць з гнязда. Лічыцца, што каты, выявіўшы гняздо з безабароннымі кацянятамі (калі маці-кошка, прыкладам, на паляванні), душаць іх. Аднак такія паводзіны больш уласціва бадзяжным і вясковым катам, у сітуацыі, калі невядомы бацька. Калі жывёлы ўтрымваюцца ва ўмовах, калі ў нашчадзі адзін вызначаны бацька, паводзіны ката зусім іншыя: ён з'яўляецца для сваіх нашчадкаў абаронцам і даглядае за сваёй нашчаддзю разам з кошкай. Некаторыя каты могуць узяць на сябе абавязкі па догляду і абароне кацянят у выпадку гібелі маці-кошкі[90].

Здароўе кошкі[правіць | правіць зыходнік]

Сіямская кошка.

Сярэдні тэрмін жыцця кошак складае 14 гадоў[91]. Разам з тым, вядомы выпадак, калі кошка па мянушцы Крым Паф дажыла да 38 гадоў[92][93]. На студзень 2011 года самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў брытанскай сям'і і адзначыла сваё 39-годдзе. Як расказаў уладальнік жывёлы Біл Томас, кошка нарадзілася ў 1972 годзе. Прадстаўнікі Кнігі рэкордаў Гінэса афіцыйна прызналі, што кошка Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце[94].

Кастрацыя катоў і стэрылізацыя кошак спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных кошак — рак маткі ці рак яечнікаў, апроч таго і ў катоў і ў кошак зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў[95]. Стэрылізацыя кошак да першай цечкі з'яўляецца прафілактыкай раку малочнай залозы[96][97]. Аднак кастраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да затлусцення[98]. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця мачакаменнай хваробы[99].

Тэрмін жыцця бяздомных кошак цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных кошак гіне яшчэ быўшы кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў[100]. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя кошкі жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у кіраваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя кошкі могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (British Cat Action Trust), самай старой з вядомых бадзяжных кошак было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, які складаўся на апякунстве ля Дабрачыннага саюза абароны кошак.

Хваробы кошак[правіць | правіць зыходнік]

У кошак могуць быць розныя праблемы са здароўем, улучаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя засмучэнні. Сярод хвароб кошак вылучаюць інфекцыйныя[101] і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя хваробы кошак. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы кошак, да якіх ставяцца розныя гельмінтозы кошак. Паводле дадзеных спецыялістаў, у прыватнасці Коледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з'яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў кошак, 45 % кошак, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як Ollanulus tricuspis, Physaloptera, Ancylostoma і Uncinaria, а таксама паразітычнымі пратыстаміGiardia (лямбліі), Isospora (какцыдый). Круглыя чарвякі Toxascaris leonina і Toxocara cati па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят. Некаторыя выгляды стужкавых чарвякоў, якія заражаюць кошак, могуць выклікаць захворванні і ў людзей, калі не выконваецца гігіена[102].

Да найболей пашыраных захворванняў кошак адносяць: каліцывіроз, мікраспарыю, панлейкапенію, рынатрахеіт, цукровы дыябет, таксаплазмоз і каціны хламідыёз. Адным з найболей небяспечных захворванняў у кошак, якім можа інфекцыявацца і чалавек з'яўляецца таксаплазмоз. «Прафілактыка таксаплазмозу абцяжарана, бо меры, што забяспечваюць прадухіленне заражэння кошак і чалавека, складана дастасоўныя на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымваюць у рацыёне сырое мяса (25 % прадаванага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна апынуцца інфекцыяванымі»[103].


кошкі, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць шаленствам, а таксама інфекцыяваць ім чалавека. Кошцы захворванне перадаецца праз укус хворай жывёлы (прыкладам, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з'яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы[104].

Прафілактычная вакцынацыя здольная зменшыць рызыку захворвання шаленствам і іншымі інфекцыйнымі захворваннямі кошак. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблема вакцынацыі кошак мае патрэбу ў далейшых даследаваннях. З аднаго боку, прафілактычная вакцынацыя кошак можа вымінуць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама выміне заражэнне небяспечнымі інфекцыямі ўладальніка жывёлы і членаў яго сям'і[105]. З іншага боку, было ўсталявана, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі кошак і віруса шаленства, правакуе захворванне кошак саркомай, у звязку з чым прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю кошак[106].

Харчаванне[правіць | правіць зыходнік]

кошкі з'яўляюцца драпежнымі жывёламі. У адрозненне ад сабачых — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў — якія з'яўляюцца ўсёеднымі, у сілу чаго часта разнастаяць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі, кошкі звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх стрававальны тракт[107]. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны язык абсталяваны па баках асаблівымі грудкамі, якія дазваляюць адлучаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць кератын і дапамагаюць кошцы пры мыцці. Пры жаванні галава кошкі апускаецца ўбок сківіцы, якой кошка жуе. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, кошка часта змяняе бок сківіцы, якой жуе[108].

Кішачнік у кошкі, як і ў шмат якіх драпежных жывёл, досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым кошцы трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца рыготай, якая з'яўляецца звычайным ахоўным рэфлексам, але таксама можа быць сімптомам хваробы[109]. Пажадана для прадухілення закаркоўвання страўніка кошкі валасянымі шарыкамі даваць кошцы зеляніну адмыслова прарошчанай пшаніцы[110].

Другасна здзічэлыя кошкі, а таксама кошкі, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават кошкі, якім уладальнікі падаюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і нехрыбтовых, калі маюць выхад за межы дома[111][112]. Кошки предпочитают питаться небольшими порциями несколько раз в день[113].

кошка есць зеляніну прарошчанай пшаніцы.

кошак нельга пазбываць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім амінакіслоты. Адным з найболей важных рэчываў для кошак з'яўляецца таурын, адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна малако з'яўляецца дрэннай крыніцай таурыну, апроч таго, большасць кошак пакутуюць непераноснасцю лактозы, а спажыванне малака прыводзіць да засмучэння стрававання ў кошак[114].

кошцы патрэбен вітамін A, змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, яна не здольная сінтэзаваць яго з бэта-каратыну (таксама званага правітамінам вітаміну А)[115][116], — для гэтага патрэбен фермент, які ў арганізме кошкі адсутнічае[117]. Як і ў многіх іншых сысуноў, вітамін C сінтэзуецца ў арганізме кошкі з глюкозы[118].

Часам кошкі прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для кошкі і можа справакаваць шэраг захворванняў (прыкладам, мачакаменную хваробу, хранічную ныркавую недастатковасць), а ўжыванне шакалада, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы[119][120].

Таксама некаторыя кошкі могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана наяўнасць у рацыёне 1-2 чайных лыжак тварагу ці кефіру[121][122].

Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу для ачышчэння страўніка ад шэрсці, кошкі перыядычна заглынаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Пры адсутнасці прыдатнай травы кошкі могуць аб'ядаць, да прыкладу, пялёсткі руж. Часам, у выпадку нястачы мікраэлементаў у ежы, кошкі могуць есці зямлю[123].

У апошнія гады кошак, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым каціным кормам, што ўтрымлівае патрэбны кошцы дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць попел, які з'яўляецца крыніцай магнію і спадарожных мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго.

Гігіена[правіць | правіць зыходнік]

Каціны кіпцюр.

кошкі з'яўляюцца вельмі ахайнымі жывёламі. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш за дзесяць разоў за дзень; іх сліна з'яўляецца эфектыўным чысцячым сродкам. Ахайнасць з'яўляецца інстынктыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела патрэбна пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка. Кошкі часта любляць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Пры вылізванні кошкі расходуюць прыкладна гэтак жа вільгаці, як пры мочавыпусканні. Многія кошкі часта адрыгаюць трыхабезаар — поўсць, што сабралася ў страўніку ў выніку вылізвання. Даўгашэрсныя кошкі больш схільныя гэтаму, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў складаецца ў кармленні кошкі адмысловымі кармамі і лекамі, спрыяльнымі вывядзенню поўсці са страўніка праз дэфекацыю[124].

кошкі заўсёды заляцаюцца за сваімі кіпцюрамі. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры надточваюцца пры лажанні па дрэвах і ад бегу, а потым верхні, стары адмерлы рагавы пласт здымаецца з кіпцюра ў выглядзе пустой абалонкі. У няволі кошка точыць кіпцюры аб падручныя прадметы. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — крывяносную судзіну, якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра[125].

Лапа кошкі пасля аніхэктаміі.

Пры пэўных умовах можа быць рэкамендавана выдаленне кіпцюроў у кошак — аніхэктамія[126] — ці аперацыя па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, які з'яўляецца адмысловым механізмам для ўцягвання і выпускання кіпцюроў (тэнданэктамія[127]). Абедзве аперацыі рэдка праводзяцца за межамі ЗША. У Германіі і Швейцарыі ампутацыя кіпцюроў у кошак забаронена законам, а ў многіх іншых еўрапейскіх краінах яна таксама забаронена ў рамках Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў(англ.) бел.[128]. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, кошкі з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках кошак[129].

Некаторыя кошкі самастойна ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз.

Псіхалогія[правіць | правіць зыходнік]

Некаторыя расліны, прыкладам валерыяна ці каціная мята, вылучаюць рэчывы, якія звычайна аказваюць на кошак (асабліва на катоў) уплыў, блізкі да наркатычнага[130]. Зрэшты, не ўсе кошкі рэагуюць на іх пах, і не на ўсіх кошак яны аказваюць аднолькавы ўплыў. У некаторых кошак валерыяна можа выклікаць атручванне.

Кацяня, сфатаграфаванае ў дождж ля акна.

Як і астатнія плацэнтарныя, кошка мае выяўленую схільнасць да набыцця ўмоўных рэфлексаў і добра паддаецца асобным выглядам дрэсуры, прыкладам, карыстацца стандартным унітазам. Было даказана, што кошкі навучаюцца метадам проб і памылак, пасярэдніцтвам назірання і імітацыі[131][132][133][134][135][136][137][138][139][140][141]. Кошкі захоўваюць інфармацыю больш працяглы час, чым сабакі[142]. На працягу аднаго эксперыменту было выяўлена, што кошкі валодаюць глядзельнай памяццю, параўнальнай з глядзельнай памяццю малпаў[143]. У іншым эксперыменце па вызначэнні здольнасцей кароткатэрміновай рабочай памяці сабакі паказалі лепшы час (на 60 с), чым кошкі[144]. Кошкі, перад якімі ставілі па чарзе простыя і складаныя заданні, хутчэй развязвалі складаныя заданні, чым кошкі, перад якімі ставілі толькі складаныя заданні. Так, адна кошка, перад якой ставілі для рашэння толькі складаныя заданні, гэтак і не навучылася развязваць ніводнае з іх, нягледзячы на 600 спроб. Калі кошкам даваць для выканання толькі складаныя заданні, з чым кошкі не могуць сутыкацца ў прыродзе, тое яны губляюць матывацыю[145].

Асаблівасці паводзін[правіць | правіць зыходнік]

кошкі захоўваюць энергію з дапамогай сну ў большай меры, чым большасць жывёл. Працягласць сну ў суткі складае 12—16 гадзін. Некаторыя кошкі спяць па 20 гадзін у суткі, але сярэдняя працягласць сну складае 13—14 гадзін у суткі. Падчас сну ў кошак перыядычна настае фаза хуткага сну, якая суправаджаецца хуткімі рухамі вачэй і скарачэннем мускулаў, што сведчыць пра тое, што кошкі маюць здольнасць бачыць сны[146]. Працяглая працягласць сну кошак таксама злучана з тым, што ў звыклым для чалавека разуменні, яны зусім не спяць, а хутчэй дрэмлюць. Падчас сну ў іх практычна не зніжаюць актыўнасць органы пачуццяў (апроч зроку), і кошкі працягваюць сачыць за сітуацыяй вакол.

Сістэма знакаў і самавыяўленне ў паводзінах[правіць | правіць зыходнік]

Запіс кацінага мяўкання



Праблемы з праслухоўваннем? Дапамога.

Хатнія кошкі выкарыстоўваюць шмат размаітых гукавых сігналаў для камунікавання, улучаючы некалькі розных відаў мяўкання, варкатанне, шыпенне, завыванне, свіст, бурчанне і іншыя[7].

У залежнасці ад значэння інтанацыя мяўкання змяняецца. Кошкі звычайна мяўкаюць для таго, каб прыцягнуць увагу чалавека (прыкладам, для таго, каб яе накармілі ці з ёй пагулялі)[147]. У Англіі мяўканне кошкі прайграваюць як «міу», у Японіі — як «ня». Таксама мяўканне кошкі можа пазначаць вітанне ці хваравітыя адчуванні. Некаторыя кошкі вельмі гаманкія, іншыя ж рэдка падаюць голас. Кошкі здольныя надаваць свайму голасу каля сотні розных інтанацый (сабакі, да прыкладу, толькі каля дзесяці)[148]. Некаторыя з іх з'яўляюцца вельмі рэзкімі і непрыемнымі для чалавечага слыху: асабліва падчас баёў паміж катамі за самку ці падчас спарвання. Разам з тым для камунікавання паміж сабой кошкі рэдка выкарыстоўваюць мяўканне, затое маюць зносіны праз сістэму знакаў, якая мае шырокі дыяпазон гукаў, рухаў цела, паглядаў.

Кацяняты пры нараджэнні выдаюць тонкі піск, прытым вядома, што звычайна кацяняты клічуць маці ўльтрагукавымі сігналамі[149]. Некаторыя дарослыя каты, асабліва тыя, хто рэдка трэнеруе свой голас, могуць таксама выдаваць піск замест мяўкання[149].

Як і іншыя малыя кошкі, хатнія кошкі могуць варкатаць (інакш кажучы, «бурчаць» ці «муркаць») — гэта звычайна азначае, што жывёла задаволена. Кошкі часта варкочуць сярод суродзічаў: прыкладам, калі кошка сустракае сваіх кацянят. Да нядаўніх пор высоўваліся розныя тэорыі пра тое, як варкочуць кошкі: біццё крыві аб аорту, ваганні звязак пры ўдыху і выдыху ці ваганні ў саміх лёгкіх. Сёння лічыцца, што варкатанне — вынік рытмічных ваганняў у кацінай гартані. Кошкі могуць мяўкаць і варкатаць адначасна; зрэшты, гэта характэрнае толькі для гаманкіх асобін. У даданне да варкатання задаволеная кошка можа напалову прычыніць вочы. Вядома, што кошкі могуць варкатаць для самазаспакаення. Часам варкатанне можа быць прыкметай хваробы ў кошкі, прыкладам пры хваробе сэрца, калі кошка «расказвае» гаспадару пра сваю хваробу.

кошка пагрозліва выгінае спіну і шыпіць.

У стане спалоху і агрэсіі кошкі могуць чмыхаць, шыпець ці ў рэдкіх выпадках выць. Пры гэтым жывёла звычайна выгінае спіну і хвост, узнімае на дыбкі поўсць і прыціскае вушы да галавы. Некаторыя каты і кошкі здольныя выдаваць пагрозлівае гырканне, якое напамінае сабачае, што служыць прыкметай надзвычайнага гневу і раздражнення.

кошкі таксама могуць выдаваць адрывістыя «цвыркаючыя» гукі пры назіранні за здабычай або для выразу зацікаўленасці да нечага пры камунікаванні з людзьмі. Часам дадзены гук бывае звернуты да недасягальнай здабычы, і невядома, ці з'яўляецца ён гукам пагрозы, выразам прыкрасці ці спробай пераймаць птушынаму спеву. Аднак такія гукі характэрныя хутчэй для другасна здзічэлых кошак, якія жывуць калоніямі. Такія гукі выдаюць, прыкладам, курыльскія бобтэйлы і анаталійскія кошкі, завошта іх далі мянушку «цвыркаючыя»[150]. У некаторых навукова-папулярных відэа сцвярджаецца, што гэтыя гукі з'яўляюцца вынікам перабольшанага сківічнага рэфлексу (то бок кошка загадзя спрабуе здзяйсняць рухі сківіцай, якія яна павінна здзяйсняць, калі здабыча ўжо ў яе ў пашчы)[151].

Хвост таксама з'яўляецца важным выразным сродкам у кошак: спакойны загорнуты вакол цела ці высока падняты хвост азначае міралюбны настрой. Кошка можа паторгваць кончыкам хваста ў выпадку ўзрушанасці ці зацікаўленасці. У стане злосці хвост кошкі пачынае біцца.

Калі кошка, якая лашчыцца, задаволена, яна можа здзяйсняць па чарзе паступальныя рухі пярэднімі лапамі, выпускаючы і ўцягваючы кіпцюры. Гэты рух завецца «малочны крок» — такім рухам кацяняты стымулююць вылучэнне малака са смочкаў маці пры кармленні. Часам «малочны крок» суправаджаецца выразным прыцмокваннем кошкі. Некаторыя кошкі здзяйсняюць «малочны крок», калі іх лашчаць, іншыя могуць рабіць гэта самастойна, утыкнуўшыся пысай у пухнатую рэч, але ў любым разе ён азначае, што кошка вельмі задаволена. У некаторых кошак можна справакаваць «малочны крок» перайманнем з дапамогай уласных пальцаў кісці — калі кошка ў спрыяльным духу, яна можа адказаць узаемным рухам. «Малочны крок», зазвычай, суправаджаецца варкатаннем. Апроч гэтага, калі кошка спіць, выцягнуўшыся і раскінуўшы лапы, то пры пагладжванні многім кошкам уласціва выцягвацца яшчэ мацней, выпускаючы пры гэтым кіпцюры і часам выдаючы гукі, падобныя на варкатанні. Аднак варкатанне само па сабе не заўсёды азначае, што кошка задаволена[152].

Паляванне[правіць | правіць зыходнік]

Хатніх кошак часта завуць дасканалымі драпежнікамі. З'яўляючыся відам, які вельмі лёгка прыстасоўваецца да зменлівага навакольнага асяроддзя і валодае добрым зрокам, хатнія кошкі — умелыя паляўнічыя[153]. Як паказалі даследаванні, якімі былі ахоплены як кошкі, якія жывуць у доме, гэтак і бадзяжныя, у сярэднім адна кошка на працягу аднаго года ловіць 57 дробных жывёл[154][155]. Дагэтуль кошкі лічацца лепшым сродкам барацьбы з грызунамі, пра што сведчыць гісторыя знакамітага брытанскага ката Хамфры, якому афіцыйна знаходзіўся на службе пры рэзідэнцыі прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі. На пацукоў кошкі палююць рэдка. Шэрыя пацукі, якія прыйшлі ў Еўропу з Азіі, адрозніваюцца буйным памерам, агрэсіўнасцю і спрытам, таму большасць кошак іх баіцца[156]. Тым не менш, ёсць кошкі - прызнаныя пацукаловы[157].

У адрозненне ад ільвоў, якія жывуць і палююць у прайдах, кошкі палююць у адзінотку і ніколі не палююць групамі, з выняткам паляўнічых гульняў кацянят і кошкі-маці. У адрозненне ад сабак і ваўкоў, якім трэба падтрымліваць моцны пах свайго цела, каб паляваць разам, кошкі ўвесь час вылізваюць сваю поўсць для таго, каб не спудзіць сваім пахам здабычу. Кожная кошка кантралюе сваю тэрыторыю[158]: актыўныя самцы заваёўваюць вялікую тэрыторыю. У сельскай мясцовасці пад кантролем жывёлы знаходзіцца ўвесь гаспадарскі двор. Тым не менш заўсёды існуе «нейтральная тэрыторыя», на якой кошкі могуць сустрэцца без канфлікту і агрэсіі. Аднак з кантраляванай тэрыторыі кот наважна праганяе прыхадняў, пры гэтым сваю тэрыторыю бароняць не толькі самцы, але і самкі. Быўшы галоднай, кошка адразу ж кідаецца на забітую здабычу і з'ядае яе; інакш кошка гуляе са здабычай, перад тым, як з'есці: падкідае яе, ловіць, суправаджаючы дадзены «рытуал» скокамі. Кошка звычайна есць здабычу ў хованцы: дробных жывёл есць са скурай і поўсцю, буйных птушак спачатку абскубае, выплёўваючы ўбок пёры, што засядаюць у роце[159].

Усяго ў лік ахвяр кошак уваходзіць каля тысячы розных відаў, тым часам як вялікія кошкі (львы, тыгры і г.д.) палююць толькі на буйных сысунах. Вынятак складае леапард, які часта палюе на зайцаў і нават дробных грызуноў. Тактычныя прыёмы падчас палявання ў кошак такія ж, як у тыграў і леапардаў: кошка падцікоўвае ахвяру і атакуе раптоўным скокам, імкнучыся ўразіць доўгімі ікламі шыю, наносячы смяротны ўдар па шыйным пазванкам, ці, пашкоджваючы дыхальнае горла, выклікае асфіксію. Апроч таго, кошкі ўмеюць пярэднімі лапамі лавіць рыбу ў працёкавай вадзе. У выпадку поспеху кошкі (і нават маленькія кацяняты, якія бачаць рыбу ўпершыню ў жыцці) кусаюць рыбу за галаву і ядуць пасля таго, як яна перастае біцца[160].

Chat-affut.JPG
Ocicat-woodpecker.jpg
Cat and mouse.jpg
Kot po polowaniu (Aw58).JPG
кошка ў засадзе кошка, якая злавіла дзятла кошка, якая злавіла мыш кошка пасля палявання

Гульня[правіць | правіць зыходнік]

У хатніх умовах кошкі любляць гуляць з невялікімі прадметамі: мячыкамі, палачкамі, скамечанай паперай, адмысловымі цацкамі для кошак. Нярэдка кошак прыцягваюць падвешаныя прадметы, якія матляюцца, бо яны валодаюць здольнасцю рухацца ў паветры, чым імітуецца паляванне кошкі на птушак. Асабліва схільныя да гульняў кацяняты, у якіх ужо ёсць паляўнічыя інстынкты, але яшчэ няма навыкаў палявання і дакладнай каардынацыі рухаў. Хатнія кошкі гуляюць у любым узросце, але кацяняты бываюць значна больш гуллівымі, чым сталыя кошкі, і могуць гуляць з любым прадметам: са званочкам, з шарыкам, што коціцца па падлозе, аборкай, тэлефонным провадам, нават са сваім хвастом і г.д. Любоў кошак да гульняў тлумачыцца з'явай неатэніі (дзяцінасці), што абумоўлена самім працэсам прыручэння кошкі. На найранейшых стадыях прыручэння чалавек адбіраў жывёл з прыкметамі неатэніі, калі ювенільныя (інфантыльныя) характарыстыкі пераважаюць над сталымі, у прыватнасці ў паводзінах, што спрыяе залежнасці ад чалавека[161].

Стасункі з іншымі жывёламі[правіць | правіць зыходнік]

Прыклад сацыяльных паводзін.

кошкі, якія жывуць у доме, могуць мірна суіснаваць як з іншымі кошкамі, гэтак і з іншай свойскай жывёлай і жывёламі-кампаньёнамі, якія ў прыродзе з'яўляюцца іх ахвярамі. Так, калі да кацяняці ва ўзросце некалькіх тыдняў прынесці мыш, яны могуць на доўгі час захоўваць сяброўскія адносіны, аднак заўсёды існуе небяспека, што падчас супольных гульняў можа спрацаваць паляўнічы інстынкт[162]. Вельмі рэдка куры на вясковым двары робяцца іх ахвярамі, калі куратнік і двор уваходзяць у тэрыторыю кошкі, бо кошка ахоўвае гэту тэрыторыю ад іншых кошак і дробных драпежнікаў.

Цяжкія стасункі кошак і прыручаных сабак абумоўлены паляўнічымі інстынктамі: кожны сабака бачыць ва ўцякаючая кошцы аб'ект пераследу і гоніць яе датуль, пакуль не нагоніць ці тая не ўцячэ, часцей залезшы на недаступны прадмет. Вартаўнічыя і ваярскія сабакі часта забіваюць кошак; забіваюць кошак і бадзяжныя сабакі, але прычына гэтага застаецца невядомай — бадзяжныя сабакі забіваюць кошак нават без патрэбы ў пражытку[163].

Хатнія кошкі, як і любыя інтрадукаваныя драпежнікі, могуць нанесці сур'ёзную шкоду эндэмічным экасістэмам, асабліва калі кошкі былі інтрадукаваны (завезены) адносна нядаўна, і іншыя віды яшчэ не прыстасаваліся да іх наяўнасці. Паводле аспрэчанай[164][165] у наш час легенды, у 1894 годзе кот наглядніка маяка на востраве Стывенс ля берагоў Новай Зеландыі ў адзінотку знішчыў усю папуляцыю нелятучага стэфенскага хмызняковага крапіўніка[166].

Для змяншэння шкоды ад палюючых хатніх кошак выкарыстоўваецца званочак на нашыйнік.

Стасункі з чалавекам[правіць | правіць зыходнік]

Konrad Lorenz.JPG
Духоўны мір кошкі вытанчаны і дзікі, ён не раскрываецца перад людзьмі, якія навязваюць жывёлам сваё каханне.
Конрад Лорэнц. Чалавек знаходзіць сябра[167]
«Вялікая Прынцэса Магдалена» (з кошкай пароды шартроз)[168]
Rudyard Kipling.jpg
Я, кошка, блукаю, дзе заманецца, і гуляю сама па сабе.
Редьярд Киплинг. Кошка, которая гуляла сама по себе[169]

З'яўляючыся адной з самых папулярных жывёл-кампаньёнаў, кошка знаходзіцца ў пастаянным камунікаванні з чалавекам, у сувязі з чым яе паводзіны схільныя яго моцнаму ўплыву. Але нягледзячы на гэта, кошкі ўспрымаюць навакольны свет інтуітыўна і люблюць рабіць усё па-свойму[170].

Як і некаторыя іншыя свойскія жывёлы, кошкі і людзі складаюцца ў мутуалістычных адносінах адзін з адным. Нягледзячы на тое, што кошкі даўно жывуць поруч з чалавекам, ступень іх прыручэння з'яўляецца прадметам спрэчкі. Спачатку дзікай жывёле было пададзена адносна бяспечнае існаванне ў чалавечым селішчы ў памен на тое, што кошка знішчала пацукоў і мышэй у збожжасховішчах. У адрозненне ад сабак, якія таксама могуць знішчаць грызуноў, кошцы не патрабавалася гародніна, садавіна і іншая раслінная ежа. У сельскай мясцовасці некаторыя кошкі могуць нават выступаць у ролі пастухоў.

Часта людзі трымаюць кошак у якасці хатніх гадунцоў і часам клапоцяцца пра іх, як пра маленькіх дзяцей. Да людзей кошкі лёгка прывязваюцца[171]. Калі кошка вельмі прывязана да свайго гаспадара, яна можа ўспадкоўваць некаторыя чалавечыя звычкі: класціся пад коўдру ў пасцелю да гаспадара і да т.п. Некаторыя кошкі могуць нават імітаваць інтанацыі голасу чалавека; гэтымі гукамі яны могуць апавяшчаць гаспадара пра свае патрэбы. Многія ўладальнікі кошак адрозніваюцца фанатычнай прыхільнасцю да сваіх кошак, як ёсць і кошкі, бязмежна прывязаныя да гаспадара.

кошкі могуць выяўляць пачуцці і эмоцыі пасярэдніцтвам мімікі і пагляду[172]. Методык апазнання падобных мімічных значэнняў у цяперашні момант не існуе. Зазвычай, кошкі горш, чым сабакі, паддаюцца дрэсуры, аднак многія аматары кошак вучаць сваіх гадунцоў розным трукам, прыкладам, скокам па камандзе. Кошкі часта выступаюць у цырку. Самым вядомым дрэсіроўшчыкам кошак у Расіі з'яўляўся Юрый Куклачоў.

З-за малых памераў, у большасці выпадкаў, кошкі не ўяўляюць небяспекі для чалавека, за выняткам алергіі ці інфекцыі (часам шаленства), якая трапляе праз разадраную скуру ці са слінай пры ўкусах. З небяспечных для чалавека інфекцый вынікае адзначыць таксаплазмоз, якім кошка можа заразіцца ад мышэй і пацукоў.

Алергія на ферменты, што змяшчаюцца ў кацінай сліне, з'яўляецца найболей пашыранай прычынай, паводле якой людзі не могуць утрымваць кошак. Для зніжэння эфекту ад уплыву кацінай сліны ветэрынары рэкамендуюць штодня вычэсваць кошку і купаць раз на шэсць тыдняў[173]. Таксама дапамагаюць частае прыбіранне ў доме і ўсталёўка паветраачышчальніка[174].

Пры гульні з чалавекам добра выхаваныя кошкі звычайна ўцягваюць кіпцюры і дакранаюцца да чалавека толькі падушачкамі лап, аднак часам пры гульні кошка можа ненаўмысна выпусціць кіпцюры і нанесці пашкоджанне скуры чалавека. Драпіны ад кіпцюроў могуць лёгка запаліцца, асабліва калі кошкі маюць доступ на вуліцу, і ў асобных выпадках прывесці да так званай хваробы каціных драпін (якасны лімфарэтыкулёз)[175]. Таму нанесеныя кошкай драпіны маюць патрэбу ў неадкладнай апрацоўцы дэзынфікуючым сродкам.

Генетыка кошкі[правіць | правіць зыходнік]

Хатняя кошка і яе найбліжэйшы дзікі продак з'яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 храмасом[176] і каля 20 000 генаў[177]. У кошак было выяўлена 250 спадчынных генетычных засмучэнняў, шмат з якіх падобны з чалавечымі[178]. Высокі ровень падабенства ў метабалізму сысуноў дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы кошак, выкарыстоўваючы генетычныя тэсты, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць кошак у даследаваннях чалавечых хвароб[179].

Найболей вывучанымі з'яўляюцца гены афарбоўкі поўсці кошак. Кадамінантны ген, што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў кошак, знаходзіцца ў жаночай палавой храмасоме X, таму кошкі чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым каты чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі кошкі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам полавых храмасом ХХУ)[180].

Афарбоўкі хатніх кошак[правіць | правіць зыходнік]

У беларускай мове паняцце афарбоўка поўсці кошкі яднае як сам колер поўсці жывёлы, гэтак і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых кошак, на поўсцевым покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і колеравых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці кошкі. Апроч таго вылучаюцца кошкі з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці поўсцевага покрыва і таксама ахапляецца паняткам афарбоўкі.

Афарбоўка кошкі вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць утрыманне і тып меланіна ў поўсці[181]. Шараваты колер поўсці звычайна завуць «блакітным» (прыкладам, парода «руская блакітная»), а руды — «чырвоным».

Па афарбоўцы кошкі дзеляцца на:[182]:

  • Табі — напамінае афарбоўку дзікіх кошак. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім корпусе ці асаблівым малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак кошак вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі.
  • Аднаколерная ці інакш суцэльная афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе кошкі.
  • Дымаватая афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў прабірай. Афарбоўка кошкі завецца шыншылавай, калі ў яе афарбавана 1/8 воласа.
  • Каларпойнт[183] (ці англ.: colour — колер і point — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, пыса і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў кошак бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру.
  • Бі-калорныя — на поўсцевым покрыве па ўсім корпусе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін.
  • Чарапахавая афарбоўка, а таксама блакітнакрэмавы, паркаль — кошка размалявана спалучэннямі чорнага (блакітнага) і рудага (крэмавага) колераў. Такія кошкі, зазвычай, заўсёды з'яўляюцца самкамі[184], бо гэта афарбоўка з'яўляецца вынікам няпоўнага дамінавання сашчэпленага з полам гена ў генатыпе самак. Наяўнасць чарапахавай афарбоўкі ў ката сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін чарапахавы кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена тэратазоаспермія(англ.) бел., якая з'яўляецца прычынай бясплоднасці[180].

Белая афарбоўка ў кошак і глухата[правіць | правіць зыходнік]

Цалкам белая блакітнавокая кошка.

Сярод кошак цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца кошкі з блакітнымі вачамі ці разнавокія кошкі. Прычына гэтага складаецца ў наяўнасці ў генатыпе кошкі дамінантнага эпістатычнага гена W. Такія кошкі з імавернасцю 40 % нараджаюцца глухімі. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі W у цалкам белых кошак адбываецца дэгенерацыя смаўжа ўнутранага вуха[185]. Глухата можа быць на абодва вухі (тады кошка будзе цалкам глухой) ці можа быць аднабаковай (тады кошка будзе чуць). Каля 5 % усіх кошак маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх кошак 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых кошак колькасць глухіх кошак узрастае да 40 %, калі ў кошкі адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белай кошкі абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя кошкі глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белай кошкі бывае з боку блакітнага вока[186]. Глухія кошкі нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія кошкі выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з'яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да 1978 года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды турэцкая ангора кошак нябелай афарбоўкі.

Пароды свойскіх катоў[правіць | правіць зыходнік]

Пародыстымі лічацца кошкі, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі, уласцівымі адной з зарэгістраваных парод, якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод кошак. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды кошак, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца стандартам пароды. Зазвычай, у завадовай кошкі ёсць радавод, выдадзеная феліналагічным клубам, якая пацвярджае прыналежнасць дадзенай жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яго адпаведнасць стандарту паказанай у радаводнай пародзе. Сярод агульнага ліку кошак менш за адзін адсотак жывёл з'яўляюцца пародыстымі і могуць браць удзел у выстаўках кошак — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах, агаданых для пародыстых кошак. Беспародныя кошкі таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца ношкі кошак адной пароды з кошкамі іншай пароды (ауткросы), з выняткам тых парод, працэс ўтварэння якіх яшчэ не завершаны.

Разнастайнасць парод хатняй кошкі — вынік шматгадовай селекцыі і, у меншай ступені, выпадковых генетычных мутацый. Да прыкладу, экзатычная кошка на пачатковых этапах фарміравання пароды была створана ў выніку ношкі даўгашэрснай персідскай і брытанскай кароткашэрснай кошкі, у той час як такія пароды, як бясхвосты мэнкс або каротканогі манчкін, з'яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых кошак», такіх як канадскі сфінкс, данскі сфінкс, петэрболд, таксама з'явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных заводчыкамі падчас шматгадовай племянной працы. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Да прыкладу, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў грунтуецца на кацянятах бездагляднай кошкі, якія з'явіліся ў 1976 г. Данскі сфінкс бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне[187]. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм успадкоўвання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай украінскай ляўконіі выкарыстоўваліся кошкі наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды кошак, такія як тайская ці ангорская, лічацца натуральнымі ці першабытніцкімі пародамі хатняй кошкі, бо былі выведзены на аснове кошак ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання.

Ёсць таксама пароды кошак, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, прыкладам, для парод дэван рэкс, корніш рэкс і селкірк рэкс характэрнай прыкметай з'яўляецца павойная поўсць, для парод мэнкс, японскі бобтэйл, курыльскі бобтэйл і карэльскі бобтэйл — кароткі хвост у форме пампона. Шатландская аблавухая кошка з'яўляецца пародай, у якой вушы загнуты наперад і ўніз. А амерыканскі кёрл адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты назад.

Некаторыя гібрыдныя пароды (прыкладам, бенгальская кошка ці хаусі), якія з'яўляюцца гібрыдамі хатняй кошкі і дробных дзікіх кошак, адбыліся ў выніку ношкі хатняй кошкі і асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды хатняй кошкі адрозніваюцца тым, што каты, якія з'яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальская кошка выведзена шляхам скрыжавання дзікай бенгальскай кошкі і хатняй. Парода хатніх кошак савана з'яўляецца вынікам скрыжавання сервала і хатняй кошкі.

Crystal Palace cat show.jpg
Judging American Curl.jpg
Katzenausstellung.jpg
Выстаўка кошак у Крыштальным палацы, Лондан, 1903 г. Судзейства на выстаўцы кошак (Амерыканскі кёрл) Выстаўка кошак, 2007 г.

Феліналагічныя арганізацыі[правіць | правіць зыходнік]

Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод кошак, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з'яўляюцца:

Асяроддзе пасялення[правіць | правіць зыходнік]

кошка па мянушцы Індыя слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях Белага дома.

Асяроддзем пасялення кошкі, як свойскай жывёлы, з'яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для кошкі яе гаспадаром, кошкі падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома.

У паўночных шыротах хатнія кошкі любляць спаць, грэючыся пад праменямі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае адзнакі ў 52 °C. Разам з тым хатнія кошкі дрэнна пераносяць пастаянную спякоту[172], а цалкам белыя кошкі і кошкі з белымі вушамі схільныя анкалагічным захворванням у большай ступені, чым іх цямнейшыя субраты, у сувязі з чым для іх небяспечна доўгае знаходжанне на сонцы.

кошкі добра пачуваюцца ва ўмераным клімаце, але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць туман, дождж і снег. Большасць кошак не любляць купання ў вадзе, з выняткам кошак некаторых парод і папуляцый (прыкладам, ванскія кошкі і курыльскія бобтэйлы, бенгальскія кошкі). Аднак цягліцавы апарат кошкі робіць яе добрым плывуном, а ўмее плаваць кожная кошка, якая нават упершыню патрапіла ў ваду, таму што палажэнне і рухі кошкі пры плаванні тыя ж, што і пры хадзе[188]. Многія кацяняты любляць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з крана, але нават ванскія кошкі, што любляць плаваць, робяць гэта на плыткаводдзі і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне.

Другасна здзічэлыя кошкі[правіць | правіць зыходнік]

Хатнія кошкі могуць існаваць у гарадской экасістэме без непасрэднага ўдзела чалавека. Ва ўмовах горада бадзяжныя кошкі часта ўтвараюць цэлыя калоніі[189], у якіх нашчадзь выхоўваецца разам. Папулярнейшым спосабам існавання з'яўляецца жыццё ў нейкай хованцы, непадалёк ад якога існуе крыніца пражытка. У гарадах Беларусі кошкі часта ўладкоўваюцца ў скляпах дамоў. Кошцы цяжка выжываць у гарадскіх умовах, бо бадзяжныя кошкі сутыкаюцца з нястачай ежы і бялку; асаблівую пагрозу для іх уяўляюць сабакі. Ва ўмовах горада кошка рэдка аддаляецца ад асноўнага месца рассялення далей, чым на 200 метраў. Тым не менш, у многіх гарадах існуюць вялікія каціныя калоніі: у ліку найболей буйных — калонія ў рымскім Калізеі[190]. На японскім востраве Тасіра, дзе да нашых дзён захавалася не менш за 10 свяцілішчаў, прысвечаныя кошкам, і 51 статуя кошак, колькасць здзічэлых кошак перавышае колькасць мясцовага насельніцтва[191].

У наш час у Еўропе, Аўстраліі і ЗША існуюць праграмы па рэгуляванні колькасці другана здзічэлых кошак метадам адлову, стэрылізацыі, вакцынацыі і наступнага вяртання ў асяроддзе пасялення. Так, у ЗША існуе мноства арганізацый і добраахвотнікаў, якія адлоўліваюць другасна здзічэлых кошак, стэрылізуюць ці пакладаюць іх, прышчапляюць ад панлейкапеніі і шаленства, апрацоўваюць сродкамі ад паразітаў[192]. Перад тым, як вярнуць жывёлу назад на вуліцу, ветэрынары падразаюць яму кончык вуха ці робяць іншую адзнаку, каб не лавіць яго зноў. Так вызначаецца колькасць кацінай калоніі; кошак, якія жывуць у ёй рэгулярна кормяць[192].

Асабліва праблематычнае выжыванне на вуліцах гарадоў завадовых кошак, якія ніколі не былі на вуліцы. Кошкі, якія ніколі не выходзілі за межы чалавечага жытла, не маюць навыкаў паводзін у гэтых незнаёмых для іх умовах[193].

Пасля вынішчэння валачашчых кошак у гарадах назіраецца рэзкі ўзрост папуляцый пацукоў і мышэй[194]. У Кіеве камісія мэрыі па пытаннях ЖКГ падтрымала петыцыю пра прызнанне валачашчых кошак часткай гарадской экасістэмы і падаванні ім патрэбнай абароны[195].

кошкі ў гісторыі, рэлігіі і міфалогіі[правіць | правіць зыходнік]

Старажытны мір[правіць | правіць зыходнік]

Урадлівы паўмесяц і Кіпр[правіць | правіць зыходнік]

Рассяленне кошак з цэнтра прыручэння ў раёне Урадлівага паўмесяца злучана з рассяленнем старажытных земляробскіх плямён, якія ў пошуках новых урадлівых земляў, перасяляючыся на новыя месцы, бралі з сабой прыручаныя віды раслін і жывёл, улучаючы кошку. У 1983 годзе на Кіпры поруч з вёскай Шылауракамбас было выяўлена пахаванне рэшткаў чалавека і кошкі, дзікія віды якой ніколі не жылі на гэтай востраве. Мяркуючы па размячэнні рэшткаў, васьмімесяцовая жывёла была змярцвёна, каб быць пахаванай разам з гаспадаром. У Анатоліі былі знойдзены тэракотавыя статуэткі, датаваныя VII тыс. да н.э., якія паказваюць жанчын, якія гулялі ці трымалі на руках, мяркуючы па плямістай афарбоўцы, дзіцяня леапарда ці кошку такой жа афарбоўкі.

Старажытны Егіпет[правіць | правіць зыходнік]

Старажытнаегіпецкая статуэтка кошкі. Луўр

Першае пісьмовае згадванне пра хатніх кошак ставіцца да II тысячагоддзя да н.э., калі ў Старажытным Егіпце для аховы збожжасховішчаў ад грызуноў сталі шырока ўжывацца кошкі. У Старажытным Егіпце кошкі лічыліся ўцеленнем багіні ўрадлівасці Баст і шанаваліся як святыя жывёлы; карай за забойства кошкі служыла пакаранне смерцю. Існуе шмат статуэтак і выяў кошак гэтага перыяду. Часта кошкі муміфікаваліся тым жа спосабам, што і людзі — у XIX стагоддзі каля храма багіні Баст у Бубастысе было выяўлена самае вялікае пахаванне — каля 19 тон каціных мумій. Кошкі былі гэтак папулярныя ў Старажытным Егіпце, што ў муміях іх формы хавалі і іншых жывёл.

Рэнтгенаўскія даследаванні некаторых мумій паказалі, што ў жывёл была зламана шыя. Існуюць тэорыі пра тое, што кошкі прыносіліся ў ахвяру багіні Баст, аднак дадзеная здагадка не з'яўляецца даказанай. Культ Баст захоўваўся ў Старажытным Егіпце аж да яго забароны ў 390 годзе. Ёсць здагадка, што спачатку культ бога Беса быў злучаны з шанаваннем ката, які лічыўся абаронцам дома ад мышэй. Чырвоны кот шанаваўся старажытнымі егіпцянамі як персаніфікацыя вярхоўнага бога Ра. У 17-й частцы збору сакральных тэкстаў, «Кнігі мёртвых», бог сонца Ра выступае як «вялікі кот», які кожную ноч ваюе са змеем Апопам, што ўвасабляў сілы зла, цемры і хаосу, і досвіткам перамагае яго. Аднак не кожны чырвоны кот ці кошка лічыліся святымі. Для гэтай ролі жрацы храмаў адмыслова адбіралі кошак па шэрагу характэрных прыкмет. Лічылася, што душа бога ўсялялася ў асацыяваную з ім жывёлу, а пасля яго смерці перасялялася ў іншую жывёлу з адпаведнымі прыкметамі. Менавіта гэтым кошкам падаліся асаблівыя ўшанаванні, да іх былі прыстаўлены жрацы, жрыцы і слугі. Пасля смерці іх хавалі ў вялікіх каменных ці драўляных саркафагах, у якія змяшчалі ўпрыгожванні, кудмені і іншыя багатыя падарункі[196].

кошка. Мазаіка з Пампеі.

Поліэн прывёў анекдот пра тое, што персы авалодалі Пелузіем[197] — адным з егіпецкіх гарадоў-крэпасцей — з-за пакланення старажытных егіпцян перад святымі кошкамі, авечкамі, ібісамі і сабакамі, калі ў 525 годзе да н.э. персідскі цар Камбіс II атакаваў войскі фараона Псаметыха III. Персы змясцілі гэтых жывёл перад сваім войскам у выглядзе жывога шчыта[198][199], з-за чаго егіпцяне, каб не прычыніць шкоду гэтым святым жывёлам, не сталі абстрэльваць з лукаў персідскае войска. Бітва завяршылася поўнай паразай егіпцян.

Старажытны Рым[правіць | правіць зыходнік]

Лічыцца, што рымляне даведаліся пра кошак ад егіпцян, аднак кошкі заставаліся ў Старажытным Рыме даволі рэдкай свойскай жывёлай і шанаваліся перш за ўсё як лаўцы мышэй. Пазней рымляне пашырылі кошак па ўсёй Еўропе. Але магчыма, што яшчэ да з'яўлення Рымскай Імперыі кошкі ўжо былі вядомыя ў Еўропе. Існуюць некаторыя сведчанні таго, што на Брытанскіх астравах кошкі існавалі яшчэ ў канцы жалезнага веку, магчыма, яны былі дастаўлены туды на караблях старажытных мараходаў[200].

Сярэднія вякі[правіць | правіць зыходнік]

Багіня Фрэя на калясніцы, запрэжанай двума катамі.

У вікінгаў кошка была святой жывёлай і ўвасабленнем багіні кахання і ўрадлівасці Фрэі. У Малодшай Эдзе Сноры Стурлусана Фрэя падарожнічае на калясніцы, запрэжанай двума катамі[201].

У сярэднявечнай Еўропе стаўленне да кошак было розным. У каталіцкіх краінах Еўропы кошка лічылася спадарожніцай ведзьмаў і ўвасабленнем нячыстай сілы. У Англіі кошак лічылі спадарожніцамі каралевы фей Маб. З-за гэтага кошак (асабліва чорных) жыўцом спальвалі на вогнішчах ці скідалі са званіц. Знішчэнне кошак у Сярэднія вякі ўскосна спрычыніла эпідэміі чумы, бо вынішчаць пацукоў і іншых грызуноў-пераносчыкаў чумы стала амаль некаму. У праваслаўных краінах Еўропы стаўленне да кошак было практычна процілеглым. Кошка — адзіная жывёла, якая можа наведваць праваслаўны храм (апроч алтарнай часткі).

Каты ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

Кошкі на паштовых марках Беларусі (2004).

Паводле захаваных да нашых дзён забабонам, кошкі лічацца захоўніцамі хатняга агменю і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першай упускаць у дом кошку[202]. З-за здольнасці кошак прызямляцца на лапы пры падзенні[78] лічыцца, што яны маюць асабліае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць забабоны пра тое, што чорныя кошкі з'яўляюцца прадвеснікамі няшчасці, асабліва, калі камусьці такая кошка перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што кошка, якая перабегла дарогу справа налева, наадварот, з'яўляецца прадвесніцай поспеху.

кошкі часта маляваліся ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомымі мастакамі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы кошак, з'яўляюцца Франц Марк, Генрыета Ронер-Кніп і Луіс Уэйн; апошні вядомы сваімі малюнкамі чалавекаватых кошак. У геральдыцы кошка — знак незалежнасці і ўяўляецца ў профіль і анфас. Яна завецца напалоханай (фр.: effarouché), калі паўзе, і скурчанай (фр.: herissoné), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы.

Літаратура і кінематограф[правіць | правіць зыходнік]

кошкі часта рабіліся персанажамі літаратурных твораў, прыкладам, «кошка, якая гуляла сама па сабе» Рэд'ярда Кіплінга, «Чорны кот» Эдгара По, «Кот у ботах» Шарля Перо, Кот вучоны з «Руслана і Людмілы» А. С. Пушкіна, «Каты-Ваяўнікі» Эрын Хантар, кошка-Крываножка з казкі Джані Радары «Джэльсаміна ў Краіне хлусаў», «Побытавыя гледжанні ката Мура» Эрнста Гофмана, «Кот усярэдзіне» Уільяма Бэраўза, «Каралеўская аналостанка» Э. Сетана-Томпсана, «Шамайка» Юрыя Коваля. Кот Бегемот — адзін з галоўных персанажаў «Майстра і Маргарыты» Міхаіла Булгакава[203]. У казцы Люіса Кэрала «Аліса ў Краіне цудаў» адным з персанажаў з'яўляецца Чэшырскі Кот. У творах армянскіх пісьменнікаў часта сустракаюцца згадванні і апісанні ванских кошак. У знакамітага кітайскага пісьменніка Лаа Шэ ёсць раман «Запіскі пра каціны горад» — сатырычны памфлет на рэаліі Кітая першай траціны XX ст.

  • У рамане Ліёна Фейхтвангера «Лісы ў вінаградніку» адной з гераінь з'яўляецца гадкая і наравістая кошка Гры-Гры, якая належала жонцы графа Марэпа, дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яе забіў, бо яна ўладкавала разгром у яго майстэрні ў Версалі. Гора графіні было няўцешна, і яна ўладкавала скандал свайму мужу.
  • Па матывах складання Томаса Эліята «Папулярная навука пра кошак, напісаная Старым Апосумам» Эндру Лойдам Уэберам быў створаны знакаміты мюзікл «кошкі».
  • У сусвеце DC Comics ёсць неадназначны персанаж Жанчына-кошка, што часта выступала або саюзнікам (і нават палюбовніцай), або сапернікам Бэтмена. У 2004 годзе пра яе быў зняты самастойны фільм.
  • Нямецкі пісьменнік Акіф Пірынчы напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія кошкі (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную экранізацыю. Надалей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў.
  • Аповесць-казка «Мурлі» (нідэрл.: Minoes) нідэрландскай пісьменніцы Ані Шміт апавядае пра кошку, якая воляй выпадку ператварылася ў дзяўчыну, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых кошак. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «Лэдзі-кошка», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса Кэрыс ван Хаўтэн.
  • У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «Фантазіі Вяснухіна», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку.

Мультыплікацыя[правіць | правіць зыходнік]

У мультыплікацыі кошкі і каты часта робіцца галоўнымі героямі, прыкладам, у такіх мультфільмах, як «Кот Леапольд», «Троі з Прастаквашына» (кот Матроскін), «Кацяня па імі Гаў», «Том і Джэры», «Кацяня з вуліцы Лізюкова», «Пастка для кошак», «Кот Фелікс» і «Чарцяня з пухнатым хвастом». Адным з найболей папулярных мультыплікацыйных катоў з'яўляецца Гарфілд(руск.) бел., пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «Кот Саймана», створаны англійскім аніматарам Сайманам Тофілдам, а таксама кнігі на яго аснове.

Персанажы анімэ часта малююцца ў выглядзе паўкошак-напаўлюдзей. Іх завуць «нэко» (, літар. «кошка») ці нэкомімі (у перакладзе «каціныя вушы»).

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Top Ten Most Popular Pets in the UK (англ.) . Top-Ten-10.com. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  2. Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals (англ.) . Catanddoghelp.com. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  3. Companion Animal Vaccines (англ.) . Intervet/Schering-Plough Animal Health. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  4. Companion Animals (англ.) . WSPA. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 16 студзеня 2011.
  5. 5,0 5,1 Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010 (англ.) . The International Commission on Zoological Nomenclature (March 2003). Праверана 29 мая 2010.
  6. Sharon L. Crowell-Davis, Terry M. Curtis, Rebecca J. Knowles [http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf Social organization in the cat: a modern understanding] (англ.)  // Journal of Feline Medicine and Surgery. — 2004. — № 6. — С. 19–28. Архівавана з першакрыніцы 20 ліпеня 2011.

    … while the feral and free-living domestic cat, Felis catus, can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … In other words, they are a social species.

  7. 7,0 7,1 Moelk, Mildred (1944-04). "Vocalizing in the House-Cat; A Phonetic and Functional Study". The American Journal of Psychology (The American Journal of Psychology, Vol. 57, No. 2) 57 (2): 184–205. doi:10.2307/1416947. https://www.jstor.org/stable/1416947. 
  8. Nicholas Wade DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats (англ.)  (June 29, 2007). Праверана 31 мая 2010.
  9. The Evolution of House Cats (англ.) .
  10. Rob Stein Tracing Kitty's Genes (англ.) . The Washington Post (2008-03-17). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 8 кастрычніка 2010.>

    Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.

  11. Макс Фасмер Артыкул «Кошка» / Этимологический словарь русского языка (руск.)  (1950). Праверана 26 мая 2010.

    I ко́шка I., укр. кíшка. Імаверна, паходзіць ад *коша — да кот, зменш., аналагічна Ма́ша ад Ма́рья; з ст.-рус., ст.-слав. котъка; гл. Соболевский, РФВ 66, 342; Бернекер 1, 589; Преобр. I, 371.

  12. 12,0 12,1 Этимологический словарь славянских языков — М.: Наука, 1984. — Т. 11. — С. 209—211.
  13. Топоров В. Н. Прусский язык. Словарь. Т. 3 — м: Наука, 1980. — 384 с. — С. 269—273.
  14. cat (n.) (англ.) . Online Etymology Dictionary. Праверана 23 верасня 2016.
  15. Tʻamaz Gamqreliże, Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov, Werner Winter Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1 (англ.) . de Gruyter Mouton (1995). Праверана 10 снежня 2010.

    This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.

  16. Сергей Корневский. Берегите кошку. 12.03.2004

    Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з'яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынага дзіцяняці — catulus (па лаціне).

  17. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — 1-е изд.. — М., 1964—1973 Т. 1—4.
  18. Takács D. Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134
  19. Schuessler A. ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. University of Hawai’i Press, 2007. P. 375
  20. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) SPECIES Felis catus (англ.) . Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed). Johns Hopkins University Press (2005). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  21. Anthea Gentry, Juliet Clutton-Brock, Colin P. Groves The naming of wild animal species and their domestic derivatives (англ.) . Journal of Archaeological Science 31 (2004) 645–651 (2004). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  22. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) SPECIES Felis silvestris. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed). Johns Hopkins University Press (2005). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  23. Carlos A. Driscoll etc The Near Eastern Origin of Cat Domestication (англ.) . Science Magazine (2007-06-18). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 ліпеня 2010.

    A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.

  24. Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586 (англ.) . Integrated Taxonomic Information System. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  25. Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1) (March 2003). Праверана 29 мая 2010.
  26. Nicholas Wade DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats (англ.)  (June 29, 2007). Праверана 27 лістапада 2010.

    At least five females, of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.

  27. Driscoll C. A., Menotti-Raymond M., Roca A. L., Hupe K., Johnson W. E., Geffen E., Harley E. H., Delibes M., Pontier D., Kitchener A. C., Yamaguchi N., O’brien S. J., Macdonald D. W. The Near Eastern origin of cat domestication // Science. — 2007. — Т. 317(5837). — С. 519—523.
  28. DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.
  29. How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.
  30. Кирилл Стасевич Как появились домашние кошки // Наука и жизнь. — 2017. — № 8. — С. 107-111.
  31. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien The Evolution of House Cats (англ.) . Scientific American (2009-06-10). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 21 студзеня 2011.
  32. Monika J. Lipinski etc The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations (англ.)  // ScienceDirect. — 2008. — DOI:10.1016/j.ygeno.2007.10.009
  33. The Near Eastern Origin of Cat Domestication (англ.)  // Science. — 2007. — С. 519-523. — DOI:10.1126/science.1139518
  34. Paul Rincon Dig discovery is oldest 'pet cat' (англ.) . BBC News (8 April, 2004). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 студзеня 2011.

    The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.

  35. Обнаружены останки самого древнего домашнего кота. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  36. Stuart Swiny The Earliest Prehistory of Cyprus. Boston University (2002). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 31 мая 2010.

    In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.

  37. Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA (16-June-2009). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 31 мая 2010.

    The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.

  38. Фирсова Е. (2006). Кошки от А до Я. Вече. pp. 1 (fb2) Введение. ISBN 5-9533-1220-2. 
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 39,7 Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?
  40. 40,0 40,1 40,2 http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад
  41. Cynthia M. Kahn, Scott Line The Merck/Merial Manual for Pet Health — Merck, 2007. — С. 330. — ISBN 0911910999.
  42. The heart of the cat (англ.) . Еurocatfancy. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 студзеня 2011.
  43. Carolyn M. Vella, Roy Robinson Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians / Carolyn M. Vella, Roy Robinson — Elsevier Health Sciences, 1999. — С. 195. — 253 с. — ISBN 0750640693, 9780750640695.
  44. Sarah Hartwell Blood Goup Incompatibility in Cats. Messybeast. Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2008. Праверана 24 мая 2010.
  45. Gisela Telis Cats' Tongues Employ Tricky Physics. ScienceNOW (2010-11-11). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 23 студзеня 2011.
  46. For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue.(англ.)  // The New York Times, 11.11.2010
  47. Леонид Попов Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания. Membrana.ru (2010-11-12). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 студзеня 2011.
  48. Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире. Праверана 24 мая 2010.
  49. 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat (англ.) . Maine Coon Cats by Verismo. Праверана 24 мая 2010.
  50. И создал Бог кошку... (часть 3). Zooprice. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 13 чэрвеня 2010.
  51. Cat World Records: Heaviest Cat (англ.) . Cat World. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  52. Glenda Moore Those Amazing Cats (англ.) . CatStuff. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  53. Анатомия кошки. my-dog-cat.ru (2008). Праверана 1 чэрвеня 2010.
  54. Linda P. Case The cat: its behavior, nutrition, and health — Iowa: Iowa State Press, 2003. — С. 35. — ISBN 0-8138-0331-4.
  55. Мария Дорош (2006). Ветеринарный справочник для владельцев кошек. Вече. ISBN 5-9533-1644-5. 
  56. Анатомия пищеварительной системы кошки(ротовая полость). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  57. Patricia Smith, Eitan Tchernov (1992). Structure, function and evolution of teeth. Freund Publishing House Ltd.. p. 217. ISBN 9652222704, 9789652222701. 
  58. Keeping Up with Your Cat's Hygiene. Family Education. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 25 чэрвеня 2010.
  59. Hughes A. Vergence in the cat. Vision Res. Dec;12(12): 1961-94, 1972.
  60. Швыркова Н. Как видит кошка?. Журнал «Кот и Пёс», 1997, № 4 // ЗооКлуб. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  61. Жизнь в науке. Дневники. Elementy.ru. — Как видит кошка. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  62. Yokoyama S., Radlwimmer F. B. The molecular genetics of red and green color vision in mammals. Genetics, 1999, 153(2), p. 919—932. PMCID: PMC1460773
  63. Gerald H. Jacobs. Evolution of colour vision in mammals. (англ.) . Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2009 October 12; 364(1531): 2957–2967..
  64. 64,0 64,1 Зрение кошки.Третье веко. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 12 чэрвеня 2010.
  65. Ильичёв В. Д. Слух кошки // Друг. — 1998.
  66. 66,0 66,1 66,2 Шаблон:Статья
  67. How Well Do Dogs and Other Animals Hear? (англ.) . Deafness in dogs & cats (2003-06-03). Архівавана з першакрыніцы 28 жніўня 2011. Праверана 2 чэрвеня 2010.
  68. Melvin E. Sunquist, Fiona Sunquist Wild cats of the world — University of Chicago Press, 2002. — С. 10. — 452 с. — ISBN 0226779998, 9780226779997.
  69. Linda P. Case The cat: its behavior, nutrition, & health — Wiley-Blackwell, 2003. — P. 46-47. — 392 p. — ISBN 0813803314, 9780813803319.
  70. Vibrissae in cats. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 25 чэрвеня 2010.
  71. Crossmodal changes in the somatosensory vibrissa. 5063.full.pdf. pnas. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 25 чэрвеня 2010.
  72. David G. Moulton (1967-08-01). "Olfaction in Mammals". Amer. Zool. 7 (3): 421–429. doi:10.1093/icb/7.3.421. http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/7/3/421. Retrieved on 2010-05-26. 
  73. Ильичёв В. Д Обоняние и вкус у кошек. Журнал «Друг» (кошки), 1997, № 6 // ЗооКлуб. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  74. M. Miyazaki, T. Yamashita, Y. Suzuki, Y. Saito, S. Soeta, H. Taira, and A. Suzuki, M (October 2006). "A major urinary protein of the domestic cat regulates the production of felinine, a putative pheromone precursor" (PDF). Chem. Biol. 13 (10): 1071–1079. doi:10.1016/j.chembiol.2006.08.013. ISSN 1074-5521. PMID 17052611. 
  75. Sommerville B. A. (1998). "Olfactory awareness". Applied Animal Behaviour Science 57 (3-4): 269–286. doi:10.1016/S0168-1591(98)00102-6. ISSN 0168-1591. 
  76. Defective sweet taste receptor gene shapes cat cuisine (англ.) . EurekAlert. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  77. Биология кошки. pets.academ.org. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 12 чэрвеня 2010.
  78. 78,0 78,1 Allan Parachini They Land on Little Cat Feet. Los Angeles Times. Праверана 16 чэрвеня 2010.
  79. Keeping Indoor Cats Safe From Harm!. www.a-house-full-of-cats.com. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 13 чэрвеня 2010.
  80. High-Rise Syndrome. The American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 13 чэрвеня 2010.
  81. Study finds the mystery of cats' falls. Star-News (Dec 29, 1987). Праверана 24 мая 2010.
  82. Vnuk D, Pirkić B, Maticić D, Radisić B, Stejskal M, Babić T, Kreszinger M, Lemo N. Feline high-rise syndrome: 119 cases (1998-2001). PubMed. Праверана 3 чэрвеня 2010.

    High-rise syndrome was diagnosed in 119 cats over a 4-year period. 59,6 % of cats were younger than one year, and the average height of the fall was four stories. High-rise syndrome was more frequent during the warmer period of the year. 96,5 % of the presented cats, survived after the fall. 46,2 % of cats had fractured limbs; 38,5 % of fractures were of the forelimb, 61,5 % of the hindlimb. The tibia was fractured most often (36.4 %), followed by the femur (23.6 %). 78,6 % of femoral fractures were distal. The mean age of patients with femoral fractures was 9.1 months, and with tibial fractures 29.2 months. Thoracic trauma was diagnosed in 33,6 % of cats. Pneumothorax was diagnosed in 20 % of cats, and pulmonary contusions in 13,4 %. Falls from the seventh or higher stories, are associated with more severe injuries and with a higher incidence of thoracic trauma.

  83. Дж. Дайамонд Высотный синдром кошек. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 3 чэрвеня 2010.
  84. The Straight Dope: Do cats always land unharmed on their feet, no matter how far they fall?. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 28 ліпеня 2010.

    Above seven stories, however, the number of injuries per cat sharply declined.

  85. Ирина Павленко Сколько жизней у кошки? Человек спас кошачью жизнь. И его собственная судьба изменилась к лучшему. «Родная газета» № 2(186), 19 января 2007 г., полоса 72 (2007-01-19). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 3 чэрвеня 2010.
  86. Силагадзе З. К. Почему у кошек девять жизней? (2004-01-20). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 3 чэрвеня 2010.
  87. Richard Montgomery. UCSC Mathematics Faculty. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 3 чэрвеня 2010.
  88. Кошки от А до Я. Вече. 2006. pp. 66 (fb2) Кошки очень чистоплотны. ISBN 5-9533-1220-2. 
  89. Brenda Griffin. Prolific Cats: The Estrous Cycle (англ.)  (pdf). VetLearn.com. — The estrous cycle of the female cat (queen) is unique among domestic species and consists of five phases: proestrus, estrus, interestrus, diestrus, and anestrus.. Праверана 26 мая 2010.
  90. Sarah Hartwell Cats that Kill Kittens (англ.). Messybeast.com Cat Resource Archive (2002). — Some males also become excellent and trustworthy kitten-sitters.. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 мая 2010.
  91. E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656. Cambridge University Press (1995). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  92. Guinness World Records 2010. Bantam; Reprint edition. 2010. p. 320. ISBN 978-0553593372. https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false. "The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total." 
  93. Jessica Warren. Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! , The National Ledger (Oct 23, 2009). Праверана 6 студзеня 2011. «A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records.».
  94. Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?). Daily Mail Reporter. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 лютага 2011.
  95. Cat care: Spay-neuter. American Society for the Prevention of Cruelity to Animals (2009). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  96. Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек (руск.) . Ветеринарная клиника «Зоовет». Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  97. Рак молочной железы у кошек (руск.) . Советы доктора Никола. Интернет зоомагазин ПетСовет. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  98. Ожирение у кастрированных котов (руск.) . Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5. www.animall.ru. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  99. Николаева Л. В. Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни (руск.) . Ветеринарная клиника «Белый Клык». Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  100. Levy JK, Gale DW, Gale LA, JK (January 2003). "Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population" (PDF). J. Am. Vet. Med. Assoc. 222 (1): 42–6. doi:10.2460/javma.2003.222.42. ISSN 0003-1488. PMID 12523478. http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf. 
  101. Классификация инфекционных болезней. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  102. Gastrointestinal Parasites in Cats
  103. Владимиров Владимир Лечение токсоплазмоза у кошек. Московская городская ветеринарная помощь. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 1 снежня 2010.
  104. Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley The Feline Patient — John Wiley and Sons, 2010. — С. 440-441. — 1052 с. — ISBN 0813818486, 9780813818481.
  105. Vaccination Principles. AVMA policy. The American Veterinary Medical Association (AVMA). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 23 студзеня 2011.

    Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.

  106. UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09). AVMA policy. UC Davis VMTH. Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2014. Праверана 23 студзеня 2011.

    In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.

  107. Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.(англ.) 
  108. Manfred Bürger Cats, the complete book — Exeter Books : distributed by Bookthrift, 1980. — С. 90. — 250 с. — ISBN 0896730379, 9780896730373.
  109. Gary D. Norsworthy,Mitchell Crystal,Sharon Fooshee Grace The feline patient — Wiley-Blackwell, 2006. — С. 329. — 776 с. — ISBN 0781762685, 9780781762687.
  110. Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson Cat love: understanding the needs and nature of your cat — Storey Communications, 1990. — С. 77. — 247 с. — ISBN 0882665944, 9780882665948.
  111. Woods M, McDonald RA, Harris S. (2003). "Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain". Mammal Review 23 (2): 174–188. doi:10.1046/j.1365-2907.2003.00017 (inactive 2009-09-06). http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract. 
  112. Robertson ID, ID (August 1998). "Survey of predation by domestic cats". Aust. Vet. J. 76 (8): 551–4. doi:10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x. ISSN 0005-0423. PMID 9741724. 
  113. Bradshaw JW, Goodwin D, Legrand-Defrétin V, Nott HM, JW (July 1996). "Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore". Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. 114 (3): 205–9. doi:10.1016/0300-9629(95)02133-7. ISSN 1096-4940. PMID 8759144. 
  114. Jennifer A. Coscia, Don Hamilton The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat — North Atlantic Books, 2009. — С. 94. — 201 с. — ISBN 1556437668, 9781556437663.
  115. Фогель А., Шнайдер Х.Э. Питание кошки // Советы любителям кошек = dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud / ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова — М: Лесн. пром-сть, 1987. — С. 170. — 335 с.
  116. Shawn Messonnier — Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements, стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0
  117. Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham Biology and man — Ginn and company, 1944. — С. 110. — 718 с.
  118. Ann Wortinger — Nutrition for veterinary technicians and nurses, стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5
  119. James B. Lawhead,MeeCee Baker Introduction to veterinary science — Cengage Learning, 2005. — С. 195. — 327 с. — ISBN 076683302X, 9780766833029.

    Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.

  120. Michael W. Fox Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being — Globe Pequot. — С. 190. — 233 с. — ISBN 1599210622, 9781599210629.

    Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.

  121. Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore Planet Cat: A CAT-alog — Houghton Mifflin Harcourt, 2007. — С. 202. — 424 с. — ISBN 0618812598, 9780618812592.
  122. Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson Cat love: understanding the needs and nature of your cat — Storey Communications, 1990. — С. 77. — 247 с. — ISBN 0882665944, 9780882665948.

    A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.

  123. Несколько советов: о питании (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 4 ліпеня 2010.
  124. Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin Cat owner's home veterinary handbook / Beth Adelman — John Wiley and Sons, 2007. — С. 273. — 626 с. — ISBN 047009530X, 9780470095300.

    As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.

  125. Стрижка когтей у кошек.
  126. Кузнецов В.С. "Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей. Vetdoctor.ru. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 5 чэрвеня 2010.
  127. Цап-царапки. WCF на Украине. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 5 чэрвеня 2010.
  128. [http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm http://conventions.coe.int/treaty/en/Reports/Html/125.htm European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report] (англ.) . Совет Европы (13-11-1987). Праверана 10 снежня 2010.

    Article 10 — Surgical operations

    1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular: 1. the docking of tails; 2. the cropping of ears; 3. devocalisation; 4. declawing and defanging; 2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only: 1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal; 2. to prevent reproduction. 3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision.

    Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.

    35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs.

    36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if: - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws; - such procedures would prevent reproduction.

    37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.
  129. Tilly Anger How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion — Trafford Publishing, 2004. — С. 70. — 123 с. — ISBN 1412042402, 9781412042406.

    CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.

  130. Магчыма, да такога стану прыводзіць змешчаны ў клетках валерыяны барнеол — рэчыва, што адносіцца да тэрпенавых спіртоў (Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 171. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4)
  131. Thorndike’s Puzzle Box experiments noted(англ.) 
  132. Adler, H. M. Some Factors Of Observation Learning In Cats // Journal of Genetic Psychology. — С. 159-77.
  133. Hart, Benjamin L. Learning Ability in Cats // Feline Practices. — 1975. — № 10—12.
  134. Caro, T M, and M D Hauser Is There Teaching in Nonhuman Animals? // Quarterly Review of Biology. — С. 151—74.
  135. John, E R, P Chesler, F Bartlett and I Victor Observation Learning in Cats // Science. — С. 1589—1591.
  136. Pallaud, B Hypotheses On Mechanisms Underlying Observational Learning In Animals (англ.)  // Behavioural Processes. — 1984. — № 9. — DOI:10.1016/0376-6357(84)90024-X
  137. Doré, François Y Search Behaviour of Cats (Felis catus) in an Invisible Displacement Test: Cognition and Experience (англ.)  // Canadian Journal of Psychology. — С. 359—370. — DOI:10.1037/h0084262
  138. Dumas, Claude Object Permanence in Cats (Felis catus): An Ecological Approach to the Study of Invisible Displacements (англ.)  // Journal of Comparative Psychology. — С. 404—410. — DOI:10.1037/0735-7036.106.4.404
  139. Dumas, Claude и Doré, François Y Cognitive Development in Kittens (Felis catus): An Observational Study of Object Permanence and Sensorimotor Intelligence (англ.)  // Journal of Comparative Psychology. — С. 357—365. — DOI:10.1037/0735-7036.105.4.357
  140. Fiset, Sylvain, и Doré, François Y Spatial Encoding in Domestic Cats (Felis catus) (англ.)  // Journal of Experimental Psychology: Animal Behaviour Processes. — 1996. — Т. 22. — С. 420—437. — DOI:10.1037/0097-7403.22.4.420
  141. Heishman, Miriam, Mindy Conant and Robert Pasnak Human Analog Tests of the Sixth Stage of Object Permanence (англ.)  // Perceptual and Motor Skills. — Т. 1059—68.
  142. Re-Directed Aggression Towards Other Cats. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 1 чэрвеня 2010.
  143. Okujava et al., Acta Neurobiol Exp (Wars). 2005;65(2):205-11.
  144. Fiset, Sylvain, and François Y Doré Duration of cats' (Felis catus) working memory for disappearing objects. Animal Cognition Volume 9, Number 1, 62—70, DOI: 10.1007/s10071-005-0005-4. Springer Berlin (2006 Jan 9). Праверана 7 ліпеня 2010.
  145. Sarah Hartwell How Intelligent Are Cats?. MESSYBEAST. Архівавана з першакрыніцы 20 чэрвеня 2008. Праверана 31 мая 2010.

    Cats that are given a mix of simple and tough problems catch on faster to the tough problems than do cats who are given a straight course of nothing but the tough problems. … In certain types of test, intelligent cats are content to underachieve — a problem with the design of the test, not with the cats' intelligence!

  146. Jouvet, Michel (1979). "What does a cat dream about?". Trends in Neurosciences 2: 280–282. doi:10.1016/0166-2236(79)90110-3. ISSN 0166-2236. http://www.sciencedirect.com/science/article/B6T0V-485RJ0M-4X/2/82ae75a3e2df00e9eb92989351aa4ebe. Retrieved on 2010-06-03. 
  147. Кошки способны манипулировать инстинктами человека. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 7 верасня 2009.
  148. Особенности поведения. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 7 верасня 2009.
  149. 149,0 149,1 Что значит "мяу"?. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 7 верасня 2009.
  150. Арушанян Заринэ Лоренцовна Анатолийская кошка в свете доместикации // Кошки.info. — Москва: 2009. — № 2. — С. 20-22.
  151. Дикий нрав кошек. Познавательное видео. 10:13–10:42
  152. H. Непомнящий Что у кошки на уме?. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 1 чэрвеня 2010.
  153. Why Cats Are a Threat to Our Ecosystem

    Cats are a very adaptable species that have excellent eyesight and are skilled hunters. Their numbers and their natural hunting skills make them extremely damaging to the ecosystem.

  154. Domestic cat predation on birds and other wildlife (pdf)(англ.) 
  155. Robbie A. McDonald и др. Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain. Mammal Review (2003-05-27). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 чэрвеня 2010.

    … Based on the proportion of cats bringing home at least one prey item and the back-transformed means, a British population of approximately 9 million cats was estimated to have brought home in the order of 92 (85-100) million prey items in the period of this survey, including 57 (52-63) million mammals, 27 (25-29) million birds and 5 (4-6) million reptiles and amphibians.

  156. Ксения Лисун Хитра, вынослива, способна на многое (руск.) . "Номер один" (2008-01-08). Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2014. Праверана 26 чэрвеня 2010.
  157. Сетон-Томпсон, Эрнест Королевская Аналостанка — Амфора, 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-367-01564-5.
  158. Кошачья иерархия (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 27 чэрвеня 2010.
  159. Домашняя кошка (руск.) . Праверана 27 чэрвеня 2010.
  160. Повадки кошек (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 27 чэрвеня 2010.
  161. Арушанян З. Л., «Большая покорность и неотения», «И создал Бог кошку…» (часть 3)
  162. Gary M. Landsberg, Wayne L. Hunthausen, Lowell J. Ackerman Handbook of behavior problems of the dog and cat — Elsevier Health Sciences, 2003. — Т. 1. — С. 49. — 554 с. — ISBN 0702027103, 9780702027109.

    Some cats are independent, with little desire for contact with humans and other cats. Others maintain social relationships with people or other family pets throughout life. Approximately 15 % of cats seem resistant to socialization with humans. Most cats adapt well to sharing a home or apartment with people, other cats, and other pets.

  163. Статья: «Собаки как доминирующие хищники в экосистемах городов», авторы: Е.А Ильинский, С.О. Ильинская ((руск.) ). Animalsprotectiontribune.ru. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 4 жніўня 2009.
  164. Galbreath, Ross & Brown, Derek (2004): The tale of the lighthouse-keeper’s cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli). Notornis 51(4): 193—200
  165. Medway, David G. (2004): The land bird fauna of Stephens Island, New Zealand in the early 1890s, and the cause of its demise. Notornis 51(4): 201—211.
  166. R. Galbreath, D. Brown The tale of the lighthouse-keeper's cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli) (англ.) . Notornis (2004). Праверана 10 снежня 2010.
  167. Конрад Лоренц Человек находит друга. Праверана 26 мая 2010.
  168. Карціна Жана-Батыста Перона (1715—1783).
  169. Редьярд Киплинг Кошка, которая гуляла сама по себе.
  170. Dogs Are Smarter Than Cats - Study. eNotAlone.com (2009-07-03). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 31 мая 2010.

    Hogben said that in spite of the fact that humans have had a huge impact on the behavior of cats, it is still not easy to understand them or how they percieve the world around them. Cats are very intuitive animals and like to do things their own way.

  171. Одомашнивание (Праверана 5 верасня 2009)
  172. 172,0 172,1 Владимир Андреев Занимательные, полезные и поучительные сведения по анатомии, физиологии и психологии. Издательство "Пламя" Нижний Новгород (1989 г.). Праверана 22 чэрвеня 2010.
  173. Allergies to Cats (англ.). Cat Care Society (2000-2010). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 9 кастрычніка 2010.

    The cat should be combed/brushed daily to control shedding. A coat conditioner should be added to its food to help prevent dry skin and reduce shedding. Coat conditioners can be purchased from pet supply stores or your veterinarian. Bathe your cat about every six weeks. Use a veterinarian-approved shampoo and rinse the cat very well. Towel off the excess water when the pet is in the tub or sink.

  174. Allergies to Cats (англ.). Cat Care Society (2000-2010). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 9 кастрычніка 2010.

    If possible, invest in a large commercial-size air purifier because room-size units are usually not adequate. An air purifier cleans the air of animal dander, dust, molds, fur, and other air-borne irritants. Clean up the dander that has accumulated all over the house by vacuuming thoroughly. Damp wipe all counters and furniture. Thoroughly wash all bedspreads, sheets, throw rugs and slip covers, etc. It may take several house cleanings to allergize the home. If this is not accomplished, your family and your pet will simply be picking up loose dander from the house even after the pet has been allergized. The more washable surfaces in the home, the better, e.g. wood or linoleum floors, furniture with simple lines and Venetian blinds that wipe clean are better than carpets, upholstered and ornate furniture, and draperies that collect dust.

  175. Болезнь кошачьей царапины (доброкачественный лимфоретикулёз, фелиноз) (Праверана 19 лютага 2011)
  176. Nie W, Wang J, O'Brien PC, W (2002). "The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding". Chromosome Res. 10 (3): 209–22. doi:10.1023/A:1015292005631. ISSN 0967-3849. PMID 12067210. 
  177. Pontius JU, Mullikin JC, Smith DR, JU (November 2007). "Initial sequence and comparative analysis of the cat genome" (Free full text). Genome Res. 17 (11): 1675–89. doi:10.1101/gr.6380007. ISSN 1088-9051. PMID 17975172. PMC: 2045150. http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172. 
  178. O'Brien SJ, Johnson W, Driscoll C, Pontius J, Pecon-Slattery J, Menotti-Raymond M, SJ (June 2008). "State of cat genomics". Trends Genet. 24 (6): 268–79. doi:10.1016/j.tig.2008.03.004. ISSN 0168-9525. PMID 18471926. 
  179. Sewell AC, Haskins ME, Giger U, AC (September 2007). "Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes". Vet. J. 174 (2): 252–9. doi:10.1016/j.tvjl.2006.08.017. ISSN 1090-0233. PMID 17085062. 
  180. 180,0 180,1 Samurai — Scottish Fold(англ.) 
  181. Orca Starbuck и David Thomas. Генетика окрасов кошек (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 мая 2010.
  182. Orca Starbuck и David Thomas. Окрасы кошек (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2014. Праверана 26 мая 2010.
  183. Порода «Колорпойнт»
  184. Черепаховые и трёхцветные кошки.(англ.) 
  185. Diane Marcus Breed Article: Turkish Van (англ.) . CFA. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 9 кастрычніка 2010.
  186. Feline Health Center Ask Elizabeth. Cornell University Feline Health Center. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 мая 2010.
  187. Донской сфинкс: история породы (Праверана 26 лістапада 2009)
  188. Эрнест Сетон-Томпсон Королевская Аналостанка — Амфора, 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-367-01564-5.
  189. Бродячие кошки спасли малыша от смерти (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 лістапада 2009.
  190. Кошки в Италии (Праверана 4 кастрычніка 2009)
  191. Tashiro (яп.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 10 снежня 2010.
  192. 192,0 192,1 Alley Cat Rescue FAQs (англ.) . Alley Cat Rescue. Архівавана з першакрыніцы 25 мая 2012. Праверана 10 снежня 2010.
  193. Indoors or Outdoors? (англ.) . Kisses Cattery. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 12 снежня 2010.

    As with other breeds, and more especially the longhaired breeds, the Longhair Silver or Golden is an indoor cat. There are several reasons why they should not be allowed to roam freely outside:… — These cats are usually very friendly and soft-natured and get stolen easily. — They are easy prey for dogs. — They are the oldest man-made breed and have been cared for by humans since their inception, hence they are poor hunters that will not survive out on their own if they stray.

  194. Киев атаковали крысы и мыши (руск.)  // ««Комсомольская правда» в Украине». — 2010.
  195. Бездомных котов признали в столице в законе
  196. Арушанян Заринэ Лоренцовна, Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus) (Часть 2)
  197. Полиэн Стратагемы / А. К. Нефёдкин.
  198. Тураев Б.А. История древнего Востока / Струве В.В. и Снегирёва И.Л. — Ленинград: Социально-экономическое, 1935. — Т. 2 (ОТДЕЛ ПЯТЫЙ ПЕРСИДСКАЯ ЭПОХА ПЕРСЫ. КИР. «ЦАРСТВО СТРАН» - КАМБИЗ. ПОКОРЕНИЕ ЕГИПТА).

    Прыводзіцца анекдот, быццам Камбіз авалодаў горадам, выставіўшы наперадзе войска егіпецкіх святых жывёл, што пацягнула быццам бы здачу з боку гарнізона, што асцерагаўся параніць кошак, ібісаў і сабак.

  199. Полиэн Стратагемы / А. К. Нефёдкин.>
  200. O'Connor, T. P. (2007). "Wild or domestic? Biometric variation in the cat Felis silvestris Schreber". International Journal of Osteoarchaeology 17 (6): 581–595. doi:10.1002/oa.913. 
  201. Snorri Sturluson Edda / Faulkes, Anthony — Everyman, 1995. — С. (1995:24). — ISBN 0-460-87616-3.
  202. Традиции. Кошка, петух и веник (руск.) . Праверана 5 верасня 2009.
  203. Кот Бегемот в романе Булгакова «Мастер и Маргарита» (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 19 чэрвеня 2010.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Популярные издания