Кот свойскі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Котка
Cat poster 2.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Felis silvestris catus Linnaeus, 1758

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   183798
NCBI   9685
EOL   4443860

Кот свойскі (лац.: Félis silvéstris cátus) — свойская жывёла, адна з найболей папулярных[1] (нароўні з сабакам) «жывёл-кампаньёнаў»[2][3][4].

З заалагічнай пункты погляду хатняя котка — сысун сямейства каціных атрада драпежных. Раней хатнюю котку нярэдка разглядалі як асобны біялагічны від. З пункту гледжання сучаснай біялагічнай сістэматыкі хатняя котка (Felis silvestris catus) з'яўляецца падвідам лясной коткі (Felis silvestris)[5].

З'яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, котка — сацыяльная жывёла[6], якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама ферамоны і рухі цела[7].

У наш час, у свеце налічваецца каля 600 млн хатніх котак[8], выведзена каля 200 парод, ад даўгашэрсных (персідская котка) да пазбытых шэрсці (сфінксаў), прызнаных і зарэгістраваных рознымі феліналагічнымі арганізацыямі.

На працягу 10 000 гадоў коткі шануюцца чалавекам, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых хатніх шкоднікаў[9][10].

Значэнне і этымалогія слова «котка»[правіць | правіць зыходнік]

У беларускай мове слова котка азначае або прадстаўніка біялагічнага падвіду Felis silvestris catus зусім незалежнае ад пола, або самку гэтага падвіду. Самца завуць кот, а дзіця коткі — кацяня (мн.л. кацяняты). Слова котка у беларускай мове з'яўляецца дымінутывам ад ст.-рус. слова «котъка»[11], якое ў сваю чаргу паходзіць ад назоўніка «кот» і з'яўляецца родным лац.: cattus — котка[12] (так у познай лаціне, пачынаючы з V стагоддзя, у адрозненне ад класічнага лацінскага felis) і блізкім назвам у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу (англ.: cat, арм.: k’at’u, гал. cath, ірл.: catt, ісп.: gato, італ.: gatto, лезг. кац, літ.: katė, ням.: Katze, нуб. kadis, пруск. catto[13], фр.: chat, эспер.: kato). Выточная крыніца невядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай[14].

Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ў аснове слоў розных індаеўрапейскіх моў, якія пазначаюць котку, ляжыць праіндаеўрапейскі корань «*kat-», ад якога адбыліся дзеясловы індаеўрапейскіх моў, якія азначаюць «каціцца», ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах[15][16].

Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другасным збліжэннем[12][17].

Гукапераймальнымі, блізкімі беларускаму «мяў», з'яўляюцца назвы коткі ў старажытнаегіпецкай (mj.w[18]) і кітайскай мовах (māo[19]).

Навуковая класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

У 1758 годзе Карлам Лінеем у «Сістэме прыроды» хатняй котцы была дадзена назва Felis catus[20]. Іаган Хрысціян фон Шрэбер у 1775 годзе даў дзікай котцы назву Felis silvestris[21][22].

На падставе дадзеных, атрыманых сучаснай філагенетыкай, хатняя котка з'яўляецца адным з пяці[23] падвідаў дзікай коткі Felis silvestris, і яе слушная міжнародная навуковая назва — Felis silvestris catus[5][24]. Рашэнне пра замацаванне за дзікай коткай назвы F. silvestris, а за яе прыручаным падвідам — назвы F. silvestris catus — было прынята ў сакавіку 2003 года Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры[25], пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі хатняя котка будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага таксона варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, F. catus.

У літаратуры сустракаюцца і іншыя назвы, што выкарыстоўваюцца ў якасці міжнароднай навуковай (лацінамоўнай) назвы хатняй коткі: Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, а таксама прапанаваная ў 1777 года Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам у «Пачатках прыродазнаўства» назва Felis domesticus (спрадвечна — Felis domestica, бо слова Felis у тыя часы лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у сінаніміку таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца.

Паходжанне і гісторыя прыручэння[правіць | правіць зыходнік]

Стэпавая котка (Felis silvestris lybica), у выніку прыручэння якой паўстала хатняя котка.
Хатняя котка афарбоўкі табі-макрэль (дзікая афарбоўка).

Згодна генетычнаму даследаванню аўтасомных маркераў і мітахандрыяльнай ДНК 979 сямейнікаў, дзікіх і здзічэлых котак з трох кантынентаў, у тым ліку барханных котак (Felis margarita), усе хатнія коткі па матчынай лініі адбываюцца прынамсі ад пяці прадстаўніц падвіду стэпавая котка (Felis silvestris lybica), мелых розныя гаплатыпы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і хатніх котак, ідэнтыфікавалі 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх котак[26][27]. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 котак з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што хатнія коткі шырыліся па свеце дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на світанку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі хатнія коткі рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку[28][29][30].

Адасабленне падвіда Felis silvestris lybica адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. Стэпавая котка дагэтуль пашырана па ўсёй Паўночнай Афрыцы і ў шырокай зоне ад Міжземнамор'я да Кітая, дзе яна жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор'ях і горах. Хоць дробныя дзікія коткі розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць нашчадзь, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў філагенезе хатняй коткі іншыя падвіды Felis silvestris, апроч стэпавай коткі, удзелу не прымалі[31].

Прыручэнне коткі адбылося прыкладна 9500 гадоў таму на Блізкім Усходзе ў раёне Урадлівага паўмесяца, дзе ўзніклі і развіваліся найстаражытнейшыя чалавечыя цывілізацыі[32]. Прыручэнне коткі пачалося пры пераходзе чалавека да аселага ладу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з'явіліся лішкі ежы і паўстала патрэба іх захавання і абароны ад грызуноў[33].

Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння коткі было выяўлена на Кіпры, дзе падчас археалагічных раскопаў было знойдзена супольнае пахаванне чалавека і коткі, якое датуецца 7500 годам да н.э.[34][35] Таксама было ўсталявана, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных Анатоліі (Турцыя) і Сірыі[36].

Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі котак старажытныя егіпцяне. Аднак найранейшыя сведчанні прыручэння котак старажытнымі егіпцянамі ставіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было ўсталявана, што ў Старажытны Егіпет хатняя котка трапіла, як і на Кіпр, з Урадлівага паўмесяца[37] (Анатоліі). У наш час котка з'яўляецца адной з самых папулярных свойскіх жывёл[38].

Нягледзячы на тое, што коткі былі прыручаны досыць даўно, большасць котак здольныя выжываць ва ўмовах знаходжання па-за чалавечым жытлом, папаўняючы шэрагі другасна здзічэлых котак, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця коткі звычайна хутка паўторна дзічэюць. Другасна здзічэлыя коткі часта жывуць самотна і палююць у адзінотку, але часам утвараюць невялікія калоніі з некалькіх самак з кацянятамі.

Пытанне пра поўнае прыручэнне[правіць | правіць зыходнік]

У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з'яўляецца котка цалкам прыручаным жывёлам, бо, прыкладам, сабака падчас прыручэння змяніла сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць да чалавека і адначасна страціла мноства здольнасцей да паляўнічага ладу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам[39]. Котка ж па паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»[39].

Некаторыя навукоўцы лічаць, што котка і зусім не з'яўляецца прыручаным жывёлам, а сама магла прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся сінантропныя жывёлы ці, прасцей кажучы, шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, котка знайшла для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і коткі было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і псуты гаспадаркі[39][40]. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, котка паказвае цікаўнасць да чалавека толькі датуль, пакуль ёй гэта выгадна, то бок маленькі драпежнік не здольны на вернасць[39]. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт погляду. Паводле іх думкі, той факт, што коткі падвяргаліся прыручэнню, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія коткі паказваюць сваю прыхільнасць, усталёўваючы фізічны кантакт з чалавекам, прыкладам, залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць коткі гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што коткі пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз коткі як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе каталіцкая царква звінаваціла котак у сувязі з д'яблам і вядзьмарствам[39].

Нягледзячы на споры, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што котка з'яўляецца паўпрыручанай жывёлай, то бок яна здольная на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаюцца да дзікага тыпу існавання[39]. Хоць у коткі назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэта розніца ў 10 разоў менш, чым у сабак з ваўкамі[39]. Навукоўцы лічаць, што дзікая котка сапраўды магла сама прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія адносіны характарызаваліся як суседскія, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў[40]. Гэта таксама імаверна тлумачыць, чаму мадэль паводзін коткі амаль не змянілася, бо, прыкладам, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў яе лад жыцця і асяроддзе пасялення, а котка ж зведала мінімальныя змены[40]. З аднаго боку, котка здолела захаваць мадэль паводзін, уласцівую яе дзікім продкам. Яна амаль гэтак жа добра палюе, як дзікая котка, але ў той жа час здольная мірна суіснаваць з чалавекам, выяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават выказваць гуллівыя паводзіны[39].

Біялогія[правіць | правіць зыходнік]

Фізіялогія[правіць | правіць зыходнік]

Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі[41]
Тэмпература цела 38,6 °C
Частасць сардэчных скарачэнняў 110—140 удараў[42]

за хвіліну

Частата дыхання 16—40 удыхаў у хвіліну

Нармальная ўнутраная (рэктальная) тэмпература цела дарослай коткі складае 38—39,5 °C, у кацянят яна трохі вышэй. У бясшэрсных парод котак унутраная тэмпература цела такая ж, як і ва ўсіх котак[43], аднак з-за адсутнасці поўсцевага покрыва на целе коткі тэмпература скурных пакроваў у сфінксаў ці петэрболдаў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як больш высокая.

Частасць пульса ў сталых котак вар'іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частасць дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну.

У котак вылучаны тры групы крыві — А, B і АВ. Коткі з групай крыві А могуць мець антыцелы да групы крыві В, і наадварот. Коткі з групай крыві АВ не маюць антыцелаў ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх хатніх котак і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоным удалося ўсталяваць, што АВ па сваім паходжанні не злучана з групамі крыві А і В[44].

Механізм лакання вадкасці коткай складаецца ў тым, што яе язык выцягваецца з хуткасцю 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад лакання сабак, не пранікае ў яе. Потым язык накіроўваецца ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Котка заглынае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік хуткасці вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўнай нулю. У гэты момант сківіцы коткі стульваюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду[45][46][47].

Анатомія[правіць | правіць зыходнік]

Мозг Спінны мозг Дыяфрагма Печань Страўнік Нырка Тоўстая кішка Анус Сяменнікі Мочаспускальны канал Мачавы пузыр Селязёнка Жоўчны пузыр Сэрца Лёгкія Стрававод Трахея Ратавая паражніна Насавая паражніна
Унутраныя органы ката
Чэрап коткі.
Мозг коткі.

Сярэдняя даўжыня цела коткі без хваста 60 см, даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі менш самцоў, як і ў іншых сысуноў (з'ява палавога дымарфізму). Самая буйная котка, згодна «Кнізе рэкордаў Гінэса», дасягае ў даўжыню 121,9 см[48][49].

Вага сярэдняй здаровай коткі складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобнікі, вага якіх дасягае 7—9 кг. Каты парод сібірская котка і мэйн-кун могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг[50]. Коткі могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг[51][52]. Звычайна параўнальна вялікая вага коткі з'яўляецца вынікам затлусцення.

Котка з'яўляецца тыповым дробным драпежнікам з характэрнымі асаблівасцямі анатоміі. Шкілет коткі сфармаваны прыкладна з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета пададзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канцавін складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канцавін[53].

Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нярвовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. Хрыбетнік коткі складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрослых крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудавінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі.

Чэрап коткі адрозніваецца ад чэрапаў іншых сысуноў вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі[54], а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа коткі складаецца з 11 костак, а тваравая з 13[55]. Памер мозгу сярэдняй коткі складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр.

У коткі 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)[56], з іх 12 разцоў, 4 іклы, 10 прэмаляраў і 4 маляры. Зубы коткі прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, котка наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці[57]. Зубная формула коткі тыповая для каціных .

Вочы коткі з бачным трэцім павекам.

Адметная рыса будовы вока коткі, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае трэцяе павека) — тонкай зморшчыны кан'юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай рагавіцы вока ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі котка спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека бачна ўвесь час, у тым ліку, калі котка не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы.

Поўсць коткі мае ўласцівасць наэлектрызоўвацца ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні коткі ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках ужываюць увільгатняльнікі паветра[58].

Здароўе коткі[правіць | правіць зыходнік]

Siamese cat 2.jpg

Сярэдні тэрмін жыцця котак складае 14 гадоў[59]. Разам з тым, вядомы выпадак, калі котка па мянушцы Крым Паф дажыла да 38 гадоў[60][61]. На студзень 2011 года самай старой лічылася котка Люсі. Яна жыла ў брытанскай сям'і і адзначыла сваё 39-годдзе. Як расказаў уладальнік жывёлы Біл Томас, котка нарадзілася ў 1972 годзе. Прадстаўнікі Кнігі рэкордаў Гінэса афіцыйна прызналі, што котка Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце[62].

Кастрацыя катоў і стэрылізацыя котак спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных котак — рак маткі ці рак яечнікаў, апроч таго і ў катоў і ў котак зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў[63]. Стэрылізацыя котак да першай цечкі з'яўляецца прафілактыкай раку малочнай залозы[64][65]. Аднак кастраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да затлусцення[66]. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця мачакаменнай хваробы[67].

Тэрмін жыцця бяздомных котак цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных котак гіне яшчэ быўшы кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў[68]. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя коткі жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у кіраваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя коткі могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (British Cat Action Trust), самай старой з вядомых бадзяжных котак было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, які складаўся на апякунстве ля Дабрачыннага саюза абароны котак.

Хваробы котак[правіць | правіць зыходнік]

У котак могуць быць розныя праблемы са здароўем, улучаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя засмучэнні. Сярод хвароб котак вылучаюць інфекцыйныя[69] і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя хваробы котак. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы котак, да якіх ставяцца розныя гельмінтозы котак. Паводле дадзеных спецыялістаў, у прыватнасці Коледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з'яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў котак, 45 % котак, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як Ollanulus tricuspis, Physaloptera, Ancylostoma і Uncinaria, а таксама паразітычнымі пратыстаміGiardia (лямбліі), Isospora (какцыдый). Круглыя чарвякі Toxascaris leonina і Toxocara cati па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят. Некаторыя выгляды стужкавых чарвякоў, якія заражаюць котак, могуць выклікаць захворванні і ў людзей, калі не выконваецца гігіена[70].

Да найболей пашыраных захворванняў котак адносяць: каліцывіроз, мікраспарыю, панлейкапенію, рынатрахеіт, цукровы дыябет, таксаплазмоз і каціны хламідыёз. Адным з найболей небяспечных захворванняў у котак, якім можа інфекцыявацца і чалавек з'яўляецца таксаплазмоз. «Прафілактыка таксаплазмозу абцяжарана, бо меры, што забяспечваюць прадухіленне заражэння котак і чалавека, складана дастасоўныя на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымваюць у рацыёне сырое мяса (25 % прадаванага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна апынуцца інфекцыяванымі»[71].


Коткі, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць шаленствам, а таксама інфекцыяваць ім чалавека. Котцы захворванне перадаецца праз укус хворай жывёлы (прыкладам, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з'яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы[72].

Прафілактычная вакцынацыя здольная зменшыць рызыку захворвання шаленствам і іншымі інфекцыйнымі захворваннямі котак. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблема вакцынацыі котак мае патрэбу ў далейшых даследаваннях. З аднаго боку, прафілактычная вакцынацыя котак можа вымінуць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама выміне заражэнне небяспечнымі інфекцыямі ўладальніка жывёлы і членаў яго сям'і[73]. З іншага боку, было ўсталявана, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі котак і віруса шаленства, правакуе захворванне котак саркомай, у звязку з чым прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю котак[74].

Харчаванне[правіць | правіць зыходнік]

Коткі з'яўляюцца драпежнымі жывёламі. У адрозненне ад сабачых — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў — якія з'яўляюцца ўсёеднымі, у сілу чаго часта разнастаяць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі, коткі звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх стрававальны тракт[75]. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны язык абсталяваны па баках асаблівымі грудкамі, якія дазваляюць адлучаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць кератын і дапамагаюць котцы пры мыцці. Пры жаванні галава коткі апускаецца ўбок сківіцы, якой котка жуе. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, котка часта змяняе бок сківіцы, якой жуе[76].

Кішачнік у коткі, як і ў шмат якіх драпежных жывёл, досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым котцы трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца рыготай, якая з'яўляецца звычайным ахоўным рэфлексам, але таксама можа быць сімптомам хваробы[77]. Пажадана для прадухілення закаркоўвання страўніка коткі валасянымі шарыкамі даваць котцы зеляніну адмыслова прарошчанай пшаніцы[78].

Другасна здзічэлыя коткі, а таксама коткі, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават коткі, якім уладальнікі падаюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і нехрыбтовых, калі маюць выхад за межы дома[79][80]. Кошки предпочитают питаться небольшими порциями несколько раз в день[81].

Котка есць зеляніну прарошчанай пшаніцы.

Котак нельга пазбываць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім амінакіслоты. Адным з найболей важных рэчываў для котак з'яўляецца таурын, адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна малако з'яўляецца дрэннай крыніцай таурыну, апроч таго, большасць котак пакутуюць непераноснасцю лактозы, а спажыванне малака прыводзіць да засмучэння стрававання ў котак[82].

Котцы патрэбен вітамін A, змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, яна не здольная сінтэзаваць яго з бэта-каратыну (таксама званага правітамінам вітаміну А)[83][84], — для гэтага патрэбен фермент, які ў арганізме коткі адсутнічае[85]. Як і ў многіх іншых сысуноў, вітамін C сінтэзуецца ў арганізме коткі з глюкозы[86].

Часам коткі прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для коткі і можа справакаваць шэраг захворванняў (прыкладам, мачакаменную хваробу, хранічную ныркавую недастатковасць), а ўжыванне шакалада, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы[87][88].

Таксама некаторыя коткі могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана наяўнасць у рацыёне 1-2 чайных лыжак тварагу ці кефіру[89][90].

Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу для ачышчэння страўніка ад шэрсці, коткі перыядычна заглынаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Пры адсутнасці прыдатнай травы коткі могуць аб'ядаць, да прыкладу, пялёсткі руж. Часам, у выпадку нястачы мікраэлементаў у ежы, коткі могуць есці зямлю[91].

У апошнія гады котак, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым каціным кормам, што ўтрымлівае патрэбны котцы дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць попел, які з'яўляецца крыніцай магнію і спадарожных мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго.

Гігіена[правіць | правіць зыходнік]

Каціны кіпцюр.

Коткі з'яўляюцца вельмі ахайнымі жывёламі. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш за дзесяць разоў за дзень; іх сліна з'яўляецца эфектыўным чысцячым сродкам. Ахайнасць з'яўляецца інстынктыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела патрэбна пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка. Коткі часта любляць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Пры вылізванні коткі расходуюць прыкладна гэтак жа вільгаці, як пры мочавыпусканні. Многія коткі часта адрыгаюць трыхабезаар — поўсць, што сабралася ў страўніку ў выніку вылізвання. Даўгашэрсныя коткі больш схільныя гэтаму, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў складаецца ў кармленні коткі адмысловымі кармамі і лекамі, спрыяльнымі вывядзенню поўсці са страўніка праз дэфекацыю[92].

Коткі заўсёды заляцаюцца за сваімі кіпцюрамі. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры надточваюцца пры лажанні па дрэвах і ад бегу, а потым верхні, стары адмерлы рагавы пласт здымаецца з кіпцюра ў выглядзе пустой абалонкі. У няволі котка точыць кіпцюры аб падручныя прадметы. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — крывяносную судзіну, якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра[93].

Лапа коткі пасля аніхэктаміі.

Пры пэўных умовах можа быць рэкамендавана выдаленне кіпцюроў у котак — аніхэктамія[94] — ці аперацыя па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, які з'яўляецца адмысловым механізмам для ўцягвання і выпускання кіпцюроў (тэнданэктамія[95]). Абедзве аперацыі рэдка праводзяцца за межамі ЗША. У Германіі і Швейцарыі ампутацыя кіпцюроў у котак забаронена законам, а ў многіх іншых еўрапейскіх краінах яна таксама забаронена ў рамках Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў(англ.) бел.[96]. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, коткі з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках котак[97].

Некаторыя коткі самастойна ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз.

Генетыка коткі[правіць | правіць зыходнік]

Хатняя котка і яе найбліжэйшы дзікі продак з'яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 храмасом[98] і каля 20 000 генаў[99]. У котак было выяўлена 250 спадчынных генетычных засмучэнняў, шмат з якіх падобны з чалавечымі[100]. Высокі ровень падабенства ў метабалізму сысуноў дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы котак, выкарыстоўваючы генетычныя тэсты, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць котак у даследаваннях чалавечых хвароб[101].

Найболей вывучанымі з'яўляюцца гены афарбоўкі поўсці котак. Кадамінантны ген, што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў котак, знаходзіцца ў жаночай палавой храмасоме X, таму коткі чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым каты чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі коткі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам полавых храмасом ХХУ)[102].

Афарбоўкі хатніх котак[правіць | правіць зыходнік]

У беларускай мове паняцце афарбоўка поўсці коткі яднае як сам колер поўсці жывёлы, гэтак і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых котак, на поўсцевым покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і колеравых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці коткі. Апроч таго вылучаюцца коткі з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці поўсцевага покрыва і таксама ахапляецца паняткам афарбоўкі.

Афарбоўка коткі вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць утрыманне і тып меланіна ў поўсці[103]. Шараваты колер поўсці звычайна завуць «блакітным» (прыкладам, парода «руская блакітная»), а руды — «чырвоным».

Па афарбоўцы коткі дзеляцца на:[104]:

  • Табі — напамінае афарбоўку дзікіх котак. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім корпусе ці асаблівым малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак котак вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі.
  • Аднаколерная ці інакш суцэльная афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе коткі.
  • Дымаватая афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў прабірай. Афарбоўка коткі завецца шыншылавай, калі ў яе афарбавана 1/8 воласа.
  • Каларпойнт[105] (ці англ.: colour — колер і point — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, пыса і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў котак бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру.
  • Бі-калорныя — на поўсцевым покрыве па ўсім корпусе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін.
  • Чарапахавая афарбоўка, а таксама блакітнакрэмавы, паркаль — котка размалявана спалучэннямі чорнага (блакітнага) і рудага (крэмавага) колераў. Такія коткі, зазвычай, заўсёды з'яўляюцца самкамі[106], бо гэта афарбоўка з'яўляецца вынікам няпоўнага дамінавання сашчэпленага з полам гена ў генатыпе самак. Наяўнасць чарапахавай афарбоўкі ў ката сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін чарапахавы кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена тэратазоаспермія(англ.) бел., якая з'яўляецца прычынай бясплоднасці[102].

Белая афарбоўка ў котак і глухата[правіць | правіць зыходнік]

Цалкам белая блакітнавокая котка.

Сярод котак цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца коткі з блакітнымі вачамі ці разнавокія коткі. Прычына гэтага складаецца ў наяўнасці ў генатыпе коткі дамінантнага эпістатычнага гена W. Такія коткі з імавернасцю 40 % нараджаюцца глухімі. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі W у цалкам белых котак адбываецца дэгенерацыя смаўжа ўнутранага вуха[107]. Глухата можа быць на абодва вухі (тады котка будзе цалкам глухой) ці можа быць аднабаковай (тады котка будзе чуць). Каля 5 % усіх котак маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх котак 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых котак колькасць глухіх котак узрастае да 40 %, калі ў коткі адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белай коткі абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя коткі глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белай коткі бывае з боку блакітнага вока[108]. Глухія коткі нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія коткі выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з'яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да 1978 года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды турэцкая ангора котак нябелай афарбоўкі.

Пароды свойскіх катоў[правіць | правіць зыходнік]

Пародыстымі лічацца коткі, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі, уласцівымі адной з зарэгістраваных парод, якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод котак. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды котак, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца стандартам пароды. Зазвычай, у завадовай коткі ёсць радавод, выдадзеная феліналагічным клубам, якая пацвярджае прыналежнасць дадзенай жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яго адпаведнасць стандарту паказанай у радаводнай пародзе. Сярод агульнага ліку котак менш за адзін адсотак жывёл з'яўляюцца пародыстымі і могуць браць удзел у выстаўках котак — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах, агаданых для пародыстых котак. Беспародныя коткі таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца ношкі котак адной пароды з коткамі іншай пароды (ауткросы), з выняткам тых парод, працэс ўтварэння якіх яшчэ не завершаны.

Разнастайнасць парод хатняй кошкі — вынік шматгадовай селекцыі і, у меншай ступені, выпадковых генетычных мутацый. Да прыкладу, экзатычная кошка на пачатковых этапах фарміравання пароды была створана ў выніку ношкі даўгашэрснай персідскай і брытанскай кароткашэрснай кошкі, у той час як такія пароды, як бясхвосты мэнкс або каротканогі манчкін, з'яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых котак», такіх як канадскі сфінкс, данскі сфінкс, петэрболд, таксама з'явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных заводчыкамі падчас шматгадовай племянной працы. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Да прыкладу, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў грунтуецца на кацянятах бездагляднай коткі, якія з'явіліся ў 1976 г. Данскі сфінкс бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне[109]. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм успадкоўвання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай украінскай ляўконіі выкарыстоўваліся коткі наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды котак, такія як тайская ці ангорская, лічацца натуральнымі ці першабытніцкімі пародамі хатняй коткі, бо былі выведзены на аснове котак ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання.

Ёсць таксама пароды котак, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, прыкладам, для парод дэван рэкс, корніш рэкс і селкірк рэкс характэрнай прыкметай з'яўляецца павойная поўсць, для парод мэнкс, японскі бобтэйл, курыльскі бобтэйл і карэльскі бобтэйл — кароткі хвост у форме пампона. Шатландская аблавухая котка з'яўляецца пародай, у якой вушы загнуты наперад і ўніз. А амерыканскі кёрл адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты назад.

Некаторыя гібрыдныя пароды (прыкладам, бенгальская котка ці хаусі), якія з'яўляюцца гібрыдамі хатняй коткі і дробных дзікіх котак, адбыліся ў выніку ношкі хатняй коткі і асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды хатняй коткі адрозніваюцца тым, што каты, якія з'яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальская котка выведзена шляхам скрыжавання дзікай бенгальскай коткі і хатняй. Парода хатніх котак савана з'яўляецца вынікам скрыжавання сервала і хатняй коткі.

Crystal Palace cat show.jpg
Judging American Curl.jpg
Katzenausstellung.jpg
Выстаўка котак у Крыштальным палацы, Лондан, 1903 г. Судзейства на выстаўцы котак (Амерыканскі кёрл) Выстаўка котак, 2007 г.

Феліналагічныя арганізацыі[правіць | правіць зыходнік]

Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод котак, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з'яўляюцца:

Асяроддзе пасялення[правіць | правіць зыходнік]

Котка па мянушцы Індыя слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях Белага дома.

Асяроддзем пасялення коткі, як свойскай жывёлы, з'яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для коткі яе гаспадаром, коткі падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома.

У паўночных шыротах хатнія коткі любляць спаць, грэючыся пад праменямі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае адзнакі ў 52 °C. Разам з тым хатнія коткі дрэнна пераносяць пастаянную спякоту[110], а цалкам белыя коткі і коткі з белымі вушамі схільныя анкалагічным захворванням у большай ступені, чым іх цямнейшыя субраты, у сувязі з чым для іх небяспечна доўгае знаходжанне на сонцы.

Коткі добра пачуваюцца ва ўмераным клімаце, але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць туман, дождж і снег. Большасць котак не любляць купання ў вадзе, з выняткам котак некаторых парод і папуляцый (прыкладам, ванскія коткі і курыльскія бобтэйлы, бенгальскія коткі). Аднак цягліцавы апарат коткі робіць яе добрым плывуном, а ўмее плаваць кожная котка, якая нават упершыню патрапіла ў ваду, таму што палажэнне і рухі коткі пры плаванні тыя ж, што і пры хадзе[111]. Многія кацяняты любляць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з крана, але нават ванскія коткі, што любляць плаваць, робяць гэта на плыткаводдзі і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне.

Каты ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

Кошкі на паштовых марках Беларусі (2004).

Паводле захаваных да нашых дзён забабонам, коткі лічацца захоўніцамі хатняга агменю і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першай упускаць у дом котку[112]. З-за здольнасці котак прызямляцца на лапы пры падзенні[113] лічыцца, што яны маюць асабліае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць забабоны пра тое, што чорныя коткі з'яўляюцца прадвеснікамі няшчасці, асабліва, калі камусьці такая котка перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што котка, якая перабегла дарогу справа налева, наадварот, з'яўляецца прадвесніцай поспеху.

Коткі часта маляваліся ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомымі мастакамі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы котак, з'яўляюцца Франц Марк, Генрыета Ронер-Кніп і Луіс Уэйн; апошні вядомы сваімі малюнкамі чалавекаватых котак. У геральдыцы котка — знак незалежнасці і ўяўляецца ў профіль і анфас. Яна завецца напалоханай (фр.: effarouché), калі паўзе, і скурчанай (фр.: herissoné), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы.

Літаратура і кінематограф[правіць | правіць зыходнік]

Коткі часта рабіліся персанажамі літаратурных твораў, прыкладам, «Котка, якая гуляла сама па сабе» Рэд'ярда Кіплінга, «Чорны кот» Эдгара По, «Кот у ботах» Шарля Перо, Кот вучоны з «Руслана і Людмілы» А. С. Пушкіна, «Каты-Ваяўнікі» Эрын Хантар, Котка-Крываножка з казкі Джані Радары «Джэльсаміна ў Краіне хлусаў», «Побытавыя гледжанні ката Мура» Эрнста Гофмана, «Кот усярэдзіне» Уільяма Бэраўза, «Каралеўская аналостанка» Э. Сетана-Томпсана, «Шамайка» Юрыя Коваля. Кот Бегемот — адзін з галоўных персанажаў «Майстра і Маргарыты» Міхаіла Булгакава[114]. У казцы Люіса Кэрала «Аліса ў Краіне цудаў» адным з персанажаў з'яўляецца Чэшырскі Кот. У творах армянскіх пісьменнікаў часта сустракаюцца згадванні і апісанні ванских котак. У знакамітага кітайскага пісьменніка Лаа Шэ ёсць раман «Запіскі пра каціны горад» — сатырычны памфлет на рэаліі Кітая першай траціны XX ст.

  • У рамане Ліёна Фейхтвангера «Лісы ў вінаградніку» адной з гераінь з'яўляецца гадкая і наравістая котка Гры-Гры, якая належала жонцы графа Марэпа, дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яе забіў, бо яна ўладкавала разгром у яго майстэрні ў Версалі. Гора графіні было няўцешна, і яна ўладкавала скандал свайму мужу.
  • Па матывах складання Томаса Эліята «Папулярная навука пра котак, напісаная Старым Апосумам» Эндру Лойдам Уэберам быў створаны знакаміты мюзікл «Коткі».
  • У сусвеце DC Comics ёсць неадназначны персанаж Жанчына-котка, што часта выступала або саюзнікам (і нават палюбовніцай), або сапернікам Бэтмена. У 2004 годзе пра яе быў зняты самастойны фільм.
  • Нямецкі пісьменнік Акіф Пірынчы напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія коткі (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную экранізацыю. Надалей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў.
  • Аповесць-казка «Мурлі» (нідэрл.: Minoes) нідэрландскай пісьменніцы Ані Шміт апавядае пра котку, якая воляй выпадку ператварылася ў дзяўчыну, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых котак. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «Лэдзі-котка», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса Кэрыс ван Хаўтэн.
  • У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «Фантазіі Вяснухіна», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку.

Мультыплікацыя[правіць | правіць зыходнік]

У мультыплікацыі коткі і каты часта робіцца галоўнымі героямі, прыкладам, у такіх мультфільмах, як «Кот Леапольд», «Троі з Прастаквашына» (кот Матроскін), «Кацяня па імі Гаў», «Том і Джэры», «Кацяня з вуліцы Лізюкова», «Пастка для котак», «Кот Фелікс» і «Чарцяня з пухнатым хвастом». Адным з найболей папулярных мультыплікацыйных катоў з'яўляецца Гарфілд, пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «Кот Саймана», створаны англійскім аніматарам Сайманам Тофілдам, а таксама кнігі на яго аснове.

Персанажы анімэ часта малююцца ў выглядзе паўкотак-напаўлюдзей. Іх завуць «нэко» (, літар. «котка») ці нэкомімі (у перакладзе «каціныя вушы»).

Заўвагі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Top Ten Most Popular Pets in the UK (англ.) . Top-Ten-10.com. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  2. Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals (англ.) . Catanddoghelp.com. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  3. Companion Animal Vaccines (англ.) . Intervet/Schering-Plough Animal Health. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 18 чэрвеня 2010.
  4. Companion Animals (англ.) . WSPA. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 16 студзеня 2011.
  5. 5,0 5,1 Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010 (англ.) . The International Commission on Zoological Nomenclature (March 2003). Праверана 29 мая 2010.
  6. Sharon L. Crowell-Davis, Terry M. Curtis, Rebecca J. Knowles [http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf Social organization in the cat: a modern understanding] (англ.)  // Journal of Feline Medicine and Surgery. — 2004. — № 6. — С. 19–28. Архівавана з першакрыніцы 20 ліпеня 2011.

    … while the feral and free-living domestic cat, Felis catus, can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … In other words, they are a social species.

  7. Памылка ў зносках: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Moelk
  8. Nicholas Wade DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats (англ.)  (June 29, 2007). Праверана 31 мая 2010.
  9. The Evolution of House Cats (англ.) .
  10. Rob Stein Tracing Kitty's Genes (англ.) . The Washington Post (2008-03-17). Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 8 кастрычніка 2010.>

    Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.

  11. Макс Фасмер Артыкул «Кошка» / Этимологический словарь русского языка (руск.)  (1950). Праверана 26 мая 2010.

    I ко́шка I., укр. кíшка. Імаверна, паходзіць ад *коша — да кот, зменш., аналагічна Ма́ша ад Ма́рья; з ст.-рус., ст.-слав. котъка; гл. Соболевский, РФВ 66, 342; Бернекер 1, 589; Преобр. I, 371.

  12. 12,0 12,1 Этимологический словарь славянских языков — М.: Наука, 1984. — Т. 11. — С. 209—211.
  13. Топоров В. Н. Прусский язык. Словарь. Т. 3 — м: Наука, 1980. — 384 с. — С. 269—273.
  14. cat (n.) (англ.) . Online Etymology Dictionary. Праверана 23 верасня 2016.
  15. Tʻamaz Gamqreliże, Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov, Werner Winter Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1 (англ.) . de Gruyter Mouton (1995). Праверана 10 снежня 2010.

    This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.

  16. Сергей Корневский. Берегите кошку. 12.03.2004

    Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з'яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынага дзіцяняці — catulus (па лаціне).

  17. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — 1-е изд.. — М., 1964—1973 Т. 1—4.
  18. Takács D. Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134
  19. Schuessler A. ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. University of Hawai’i Press, 2007. P. 375
  20. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) SPECIES Felis catus (англ.) . Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed). Johns Hopkins University Press (2005). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  21. Anthea Gentry, Juliet Clutton-Brock, Colin P. Groves The naming of wild animal species and their domestic derivatives (англ.) . Journal of Archaeological Science 31 (2004) 645–651 (2004). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  22. Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) SPECIES Felis silvestris. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed). Johns Hopkins University Press (2005). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  23. Carlos A. Driscoll etc The Near Eastern Origin of Cat Domestication (англ.) . Science Magazine (2007-06-18). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 ліпеня 2010.

    A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.

  24. Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586 (англ.) . Integrated Taxonomic Information System. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 29 мая 2010.
  25. Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1) (March 2003). Праверана 29 мая 2010.
  26. Nicholas Wade DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats (англ.)  (June 29, 2007). Праверана 27 лістапада 2010.

    At least five females, of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.

  27. Driscoll C. A., Menotti-Raymond M., Roca A. L., Hupe K., Johnson W. E., Geffen E., Harley E. H., Delibes M., Pontier D., Kitchener A. C., Yamaguchi N., O’brien S. J., Macdonald D. W. The Near Eastern origin of cat domestication // Science. — 2007. — Т. 317(5837). — С. 519—523.
  28. DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.
  29. How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.
  30. Кирилл Стасевич Как появились домашние кошки // Наука и жизнь. — 2017. — № 8. — С. 107-111.
  31. Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien The Evolution of House Cats (англ.) . Scientific American (2009-06-10). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 21 студзеня 2011.
  32. Monika J. Lipinski etc The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations (англ.)  // ScienceDirect. — 2008. — DOI:10.1016/j.ygeno.2007.10.009
  33. The Near Eastern Origin of Cat Domestication (англ.)  // Science. — 2007. — С. 519-523. — DOI:10.1126/science.1139518
  34. Paul Rincon Dig discovery is oldest 'pet cat' (англ.) . BBC News (8 April, 2004). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 студзеня 2011.

    The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.

  35. Обнаружены останки самого древнего домашнего кота. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  36. Stuart Swiny The Earliest Prehistory of Cyprus. Boston University (2002). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 31 мая 2010.

    In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.

  37. Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA (16-June-2009). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 31 мая 2010.

    The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.

  38. Фирсова Е. (2006). Кошки от А до Я. Вече. pp. 1 (fb2) Введение. ISBN 5-9533-1220-2. 
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 39,7 Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?
  40. 40,0 40,1 40,2 http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад
  41. Cynthia M. Kahn, Scott Line The Merck/Merial Manual for Pet Health — Merck, 2007. — С. 330. — ISBN 0911910999.
  42. The heart of the cat (англ.) . Еurocatfancy. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 студзеня 2011.
  43. Carolyn M. Vella, Roy Robinson Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians / Carolyn M. Vella, Roy Robinson — Elsevier Health Sciences, 1999. — С. 195. — 253 с. — ISBN 0750640693, 9780750640695.
  44. Sarah Hartwell Blood Goup Incompatibility in Cats. Messybeast. Архівавана з першакрыніцы 17 чэрвеня 2008. Праверана 24 мая 2010.
  45. Gisela Telis Cats' Tongues Employ Tricky Physics. ScienceNOW (2010-11-11). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 23 студзеня 2011.
  46. For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue.(англ.)  // The New York Times, 11.11.2010
  47. Леонид Попов Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания. Membrana.ru (2010-11-12). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 студзеня 2011.
  48. Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире. Праверана 24 мая 2010.
  49. 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat (англ.) . Maine Coon Cats by Verismo. Праверана 24 мая 2010.
  50. И создал Бог кошку... (часть 3). Zooprice. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 13 чэрвеня 2010.
  51. Cat World Records: Heaviest Cat (англ.) . Cat World. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  52. Glenda Moore Those Amazing Cats (англ.) . CatStuff. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  53. Анатомия кошки. my-dog-cat.ru (2008). Праверана 1 чэрвеня 2010.
  54. Linda P. Case The cat: its behavior, nutrition, and health — Iowa: Iowa State Press, 2003. — С. 35. — ISBN 0-8138-0331-4.
  55. Мария Дорош (2006). Ветеринарный справочник для владельцев кошек. Вече. ISBN 5-9533-1644-5. 
  56. Анатомия пищеварительной системы кошки(ротовая полость). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  57. Patricia Smith, Eitan Tchernov (1992). Structure, function and evolution of teeth. Freund Publishing House Ltd.. p. 217. ISBN 9652222704, 9789652222701. 
  58. Keeping Up with Your Cat's Hygiene. Family Education. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 25 чэрвеня 2010.
  59. E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656. Cambridge University Press (1995). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  60. Guinness World Records 2010. Bantam; Reprint edition. 2010. p. 320. ISBN 978-0553593372. https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false. "The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total." 
  61. Jessica Warren. Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! , The National Ledger (Oct 23, 2009). Праверана 6 студзеня 2011. «A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records.».
  62. Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?). Daily Mail Reporter. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 17 лютага 2011.
  63. Cat care: Spay-neuter. American Society for the Prevention of Cruelity to Animals (2009). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  64. Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек (руск.) . Ветеринарная клиника «Зоовет». Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  65. Рак молочной железы у кошек (руск.) . Советы доктора Никола. Интернет зоомагазин ПетСовет. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  66. Ожирение у кастрированных котов (руск.) . Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5. www.animall.ru. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  67. Николаева Л. В. Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни (руск.) . Ветеринарная клиника «Белый Клык». Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  68. Levy JK, Gale DW, Gale LA, JK (January 2003). "Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population" (PDF). J. Am. Vet. Med. Assoc. 222 (1): 42–6. doi:10.2460/javma.2003.222.42. ISSN 0003-1488. PMID 12523478. http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf. 
  69. Классификация инфекционных болезней. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 24 мая 2010.
  70. Gastrointestinal Parasites in Cats
  71. Владимиров Владимир Лечение токсоплазмоза у кошек. Московская городская ветеринарная помощь. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 1 снежня 2010.
  72. Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley The Feline Patient — John Wiley and Sons, 2010. — С. 440-441. — 1052 с. — ISBN 0813818486, 9780813818481.
  73. Vaccination Principles. AVMA policy. The American Veterinary Medical Association (AVMA). Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 23 студзеня 2011.

    Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.

  74. UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09). AVMA policy. UC Davis VMTH. Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2014. Праверана 23 студзеня 2011.

    In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.

  75. Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.(англ.) 
  76. Manfred Bürger Cats, the complete book — Exeter Books : distributed by Bookthrift, 1980. — С. 90. — 250 с. — ISBN 0896730379, 9780896730373.
  77. Gary D. Norsworthy,Mitchell Crystal,Sharon Fooshee Grace The feline patient — Wiley-Blackwell, 2006. — С. 329. — 776 с. — ISBN 0781762685, 9780781762687.
  78. Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson Cat love: understanding the needs and nature of your cat — Storey Communications, 1990. — С. 77. — 247 с. — ISBN 0882665944, 9780882665948.
  79. Woods M, McDonald RA, Harris S. (2003). "Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain". Mammal Review 23 (2): 174–188. doi:10.1046/j.1365-2907.2003.00017 (inactive 2009-09-06). http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract. 
  80. Robertson ID, ID (August 1998). "Survey of predation by domestic cats". Aust. Vet. J. 76 (8): 551–4. doi:10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x. ISSN 0005-0423. PMID 9741724. 
  81. Bradshaw JW, Goodwin D, Legrand-Defrétin V, Nott HM, JW (July 1996). "Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore". Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. 114 (3): 205–9. doi:10.1016/0300-9629(95)02133-7. ISSN 1096-4940. PMID 8759144. 
  82. Jennifer A. Coscia, Don Hamilton The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat — North Atlantic Books, 2009. — С. 94. — 201 с. — ISBN 1556437668, 9781556437663.
  83. Фогель А., Шнайдер Х.Э. Питание кошки // Советы любителям кошек = dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud / ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова — М: Лесн. пром-сть, 1987. — С. 170. — 335 с.
  84. Shawn Messonnier — Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements, стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0
  85. Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham Biology and man — Ginn and company, 1944. — С. 110. — 718 с.
  86. Ann Wortinger — Nutrition for veterinary technicians and nurses, стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5
  87. James B. Lawhead,MeeCee Baker Introduction to veterinary science — Cengage Learning, 2005. — С. 195. — 327 с. — ISBN 076683302X, 9780766833029.

    Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.

  88. Michael W. Fox Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being — Globe Pequot. — С. 190. — 233 с. — ISBN 1599210622, 9781599210629.

    Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.

  89. Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore Planet Cat: A CAT-alog — Houghton Mifflin Harcourt, 2007. — С. 202. — 424 с. — ISBN 0618812598, 9780618812592.
  90. Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson Cat love: understanding the needs and nature of your cat — Storey Communications, 1990. — С. 77. — 247 с. — ISBN 0882665944, 9780882665948.

    A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.

  91. Несколько советов: о питании (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 4 ліпеня 2010.
  92. Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin Cat owner's home veterinary handbook / Beth Adelman — John Wiley and Sons, 2007. — С. 273. — 626 с. — ISBN 047009530X, 9780470095300.

    As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.

  93. Стрижка когтей у кошек.
  94. Кузнецов В.С. "Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей. Vetdoctor.ru. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 5 чэрвеня 2010.
  95. Цап-царапки. WCF на Украине. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 5 чэрвеня 2010.
  96. [http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm http://conventions.coe.int/treaty/en/Reports/Html/125.htm European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report] (англ.) . Совет Европы (13-11-1987). Праверана 10 снежня 2010.

    Article 10 — Surgical operations

    1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular: 1. the docking of tails; 2. the cropping of ears; 3. devocalisation; 4. declawing and defanging; 2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only: 1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal; 2. to prevent reproduction. 3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision.

    Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.

    35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs.

    36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if: - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws; - such procedures would prevent reproduction.

    37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.
  97. Tilly Anger How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion — Trafford Publishing, 2004. — С. 70. — 123 с. — ISBN 1412042402, 9781412042406.

    CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.

  98. Nie W, Wang J, O'Brien PC, W (2002). "The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding". Chromosome Res. 10 (3): 209–22. doi:10.1023/A:1015292005631. ISSN 0967-3849. PMID 12067210. 
  99. Pontius JU, Mullikin JC, Smith DR, JU (November 2007). "Initial sequence and comparative analysis of the cat genome" (Free full text). Genome Res. 17 (11): 1675–89. doi:10.1101/gr.6380007. ISSN 1088-9051. PMID 17975172. PMC: 2045150. http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172. 
  100. O'Brien SJ, Johnson W, Driscoll C, Pontius J, Pecon-Slattery J, Menotti-Raymond M, SJ (June 2008). "State of cat genomics". Trends Genet. 24 (6): 268–79. doi:10.1016/j.tig.2008.03.004. ISSN 0168-9525. PMID 18471926. 
  101. Sewell AC, Haskins ME, Giger U, AC (September 2007). "Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes". Vet. J. 174 (2): 252–9. doi:10.1016/j.tvjl.2006.08.017. ISSN 1090-0233. PMID 17085062. 
  102. 102,0 102,1 Samurai — Scottish Fold(англ.) 
  103. Orca Starbuck и David Thomas. Генетика окрасов кошек (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 мая 2010.
  104. Orca Starbuck и David Thomas. Окрасы кошек (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 18 сакавіка 2014. Праверана 26 мая 2010.
  105. Порода «Колорпойнт»
  106. Черепаховые и трёхцветные кошки.(англ.) 
  107. Diane Marcus Breed Article: Turkish Van (англ.) . CFA. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2011. Праверана 9 кастрычніка 2010.
  108. Feline Health Center Ask Elizabeth. Cornell University Feline Health Center. Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 26 мая 2010.
  109. Донской сфинкс: история породы (Праверана 26 лістапада 2009)
  110. Памылка ў зносках: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named andr
  111. Эрнест Сетон-Томпсон Королевская Аналостанка — Амфора, 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-367-01564-5.
  112. Традиции. Кошка, петух и веник (руск.) . Праверана 5 верасня 2009.
  113. Памылка ў зносках: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Allan Parachini
  114. Кот Бегемот в романе Булгакова «Мастер и Маргарита» (руск.) . Архівавана з першакрыніцы 19 мая 2012. Праверана 19 чэрвеня 2010.

Памылка ў зносках: тэг <ref> з імем "Чаадаева", вызначаны ў <references>, не згадваецца ў папярэднім тэксце.
Памылка ў зносках: тэг <ref> з імем "Брем-2004-примечания", вызначаны ў <references>, не згадваецца ў папярэднім тэксце.
Памылка ў зносках: тэг <ref> з імем "Кругосвет", вызначаны ў <references>, не згадваецца ў папярэднім тэксце.
Памылка ў зносках: тэг <ref> з імем "Брем-2004", вызначаны ў <references>, не згадваецца ў папярэднім тэксце.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Популярные издания