Культура Польшчы

Культура Польшчы прадстаўлена звычаямі, традыцыямі, кухняй, нацыянальным касцюмам, святамі, мастацтвам і іншымі элементамі.

Мастацтва

Асноўны артыкул: Мастацтва Польшчы

Святы

Каляндарныя святы палякаў, маючы дахрысціянскую аснову, фармаваліся пад уздзеяннем каталіцкай царквы. На Дзень Святога Андрэя (30 лістапада) ладзіліся варажбы (анджэйкі, andrzejki). У Дзень Святога Мікалая (6 снежня) здзяйсняліся абрадавыя дзеянні, накіраваныя на абарону ад ваўкоў, патронам якіх ён з’яўляўся. Гэты святы лічыўся таксама заступнікам дзяцей, дзяўчат на выданні і выратавальнікам тапельцаў. Дзень святой Луцыі (13 снежня) азначаў пачатак зімы па народных уяўленнях. Існавала павер’е, што ў гэтую дату, гэтак жа як у «Шчодры вечар» і ў Дзень Трох Каралёў, на шабаш збіраюцца ведзьмы.

На Куццю (wigilia) пачыналіся калядныя святы. Меркавалася, што калі першым прыйшоў у дом мужчына, то гэта прадвесціць дабрабыт, а жанчына – непрыемнасці. Па хатах хадзілі калядоўшчыкі, яны білі розгамі непаслухмяных дзяцей і частавалі яблыкамі і прысмакамі паслухмяных. Святы Мікалай у гэты дзень прыносіў дзецям падарункі. З першай зоркай, здзейсніўшы малітву, сям’я ўсаджвалася за стол. Да каляднай Куццю і Новага года прымяркоўваліся разнастайныя варажбы аб надвор’і і ўраджаі ў будучым годзе, аб замужжы і сямейных падзеях. Асаблівае значэнне надавалася прыкметах.

Урачыста адзначалася Каляда (Boźe Narodzenie). У гэты дзень забаранялася выконваць цяжкія працы і гатаваць абед. З каляднага вечара пачыналася хаджэнне па дамах са спевамі калядак. На наступны дзень было прынята хадзіць адзін да аднаго ў госці. Перыяд напярэдадні свята Трох Каралёў (6 студзеня) дзякуючы багаццю пачастункаў і падарункаў называлі «Шчодры вечар» (szczodry wieczór).

У Вербную нядзелю, якую палякі называюць пальмавай (palmowa niedziela), у касцёле асвячаюць «пальмы» ў выглядзе галінак вярбы, велізарных жэрдак або трыснёга, упрыгожанага галінкамі.

Дні перадвелікоднага тыдня з серады па суботу называлі вялікімі. Перад усходам сонца ў пятніцу для захавання здароўя ішлі да вадаёмаў, дзе пілі праточную ваду, мыліся і купалі коней. Да Вялікадня (Wielkanoc) святкавалі прадукты і збожжа, фарбавалі і распісвалі яйкі (pisanki), выпякалі ягняці з цеста (baranek z ciasta), а таксама кулічы (babka wielkanocna). У нядзелю і панядзелак увечары моладзь хадзіла з лялькай на жэрдкі па дварах і атрымлівала ад гаспадароў выкуп – wołoczebne. Дзень Святога Ежы (24 красавіка), які лічыўся патронам аратых і пастухоў, суправаджаўся абрадамі, накіраванымі на дабрабыт жывёлы. Пяцідзесяцідзённы перыяд ад велікоднага панядзелка да Тройцы называўся зялёнымі святкамі (zielone śwątki).

Важнай датай народнага календара з’яўляўся Дзень Святога Івана (24 чэрвеня). Час напярэдадні гэтага свята звязваўся з актыўнасцю злых сіл, таму суправаджаўся ахавальнымі дзеяннямі з выкарыстаннем раслін. Існавалі ўяўленні аб тым, што ў ноч на свята на «лысых гарах» збіраліся ведзьмы і танчылі голымі, а чалавек, які знайшоў Папараць-кветку, станавіўся багатым і шчаслівым. Папулярнымі былі дзявочыя варажбы пра замужжа. За межамі паселішчаў моладзь распальвала вогнішчы і скакала праз агонь, дзяўчаты вадзілі карагоды і спявалі.

Наступныя святы летне-восеньскага перыяду былі арыентаваны на паспяховае выкананне сельскагаспадарчых работ. Так, напрыклад, у свята Успення Багародзіцы (Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, Matka Boska Zielna) (15 жніўня) у касцёлах асвячалі новы ўраджай і дзікарослыя травы. У Дзень святога Роха (16 жніўня) для абароны ад заразных хвароб праз разведзеныя вогнішчы тройчы праганялі жывёлу. Збор агародных і садовых культур нярэдка суадносіўся сялянамі са святам святой Ядвігі (15 кастрычніка). На наступны дзень пасля свята Усіх святых (1 лістапада) адзначаўся Дзень задушны (dzień zaduszny), калі паміналіся памерлыя продкі.

Кухня

Прыкметную ролю ў харчовым рацыёне палякаў гуляе хлеб. У мінулым яго выпякалі пераважна альбо з чыстай жытняй мукі, альбо з яе сумесі з ячменнай, пшанічнай або аўсянай. Нярэдка пяклі прэсныя аладкі. Частковай заменай хлебу з XIX ст. стала бульба. Да святаў рыхтавалі круглыя калачы з белай мукі, пакрытыя зверху тварогавай масай з яйкамі і цукрам, брынзай або бульбай з лукам, а таксама куплялі пшанічныя булкі (kukiełki).

Найбольш распаўсюджаныя поліўкі і супы робяць з бульбы, гародніны, грыбоў з лукам, часныком і духмянымі травамі. Разнастайнасцю адрозніваюцца кіслыя поліўкі. З хлебнай мукі, залітай гарачай вадой і заквашанай на працягу двух дзён атрымліваецца журэк, або жур (źurek, źur); з баршчэўніка і з квашанай буракоў – боршч (barszcz); з соку квашанай капусты – квашніца (kwaśnica). Са шляхецкай у агульнанацыянальную кухню ўвайшоў бігас (bigos) з кіслай і свежай капусты, тушанай з цыбуляй, лаўровым лістом, грыбамі і мясам.

З каш найбольш распаўсюджанымі з’яўляліся ячменная і прасяная. З заваранай кіпенем мукі робяць брыю (bryja), у якую дадаюць тлушч, алей, малако. Для падрыхтоўкі ежы выкарыстоўваюцца свіны тлушч, сметанковае масла, у перыяд пастоў – ільняное або канаплянае.

Касцюм

На аснове выкарыстаных матэрыялаў у канцы XVIII — пачатку XIX стст. вылучаліся дзве групы адзення. Для першай было характэрна прымяненне белага ільнянога палатна і воўны натуральнага колеру, для другой – асабліва ў жаночых касцюмах – перавага паласатай ваўнянай тканіны. У пачатку XIX ст. на паўночным захадзе паўстаў, а да сярэдзіны стагоддзя шырока распаўсюдзіўся ў Сілезіі, Вялікай Польшчы і Мазурыі касцюм з фабрычных тканін, які сфармаваўся пад гарадскім уплывам.

Літаратурма

• Поляки // Большая российсская энциклопедия