Лейпцыгскі хамаіл
| Лейпцыгскі хамаіл | |
|---|---|
| Codex arabicus, tataricus, polonicus (паводле Х. А. Флейшэра) | |
| Аўтар | невядомы |
| Жанр | Хамаіл |
| Мова арыгінала | польская, беларуская (арабскім пісьмом), арабская |
| Выдавецтва | рукапіс |
| Выпуск | сярэдзіна XVII стагоддзя (да 1690 года) |
| Старонак | 148 аркушаў |
Ле́йпцыгскі хамаі́л — адзін з найстарэйшых вядомых і дакладна датаваных рукапісных помнікаў (хамаілаў) беларуска-літоўскіх татар, створаны ў сярэдзіне XVII стагоддзя. Напісаны арабскім пісьмом пераважна на польскай мове з дамешкам беларускіх элементаў, а таксама ўтрымлівае арабскія тэксты. Захоўваецца ў бібліятэцы Лейпцыгскага ўніверсітэта пад сігнатурай B. OR. 280[1]. З’яўляецца ўнікальнай крыніцай для вывучэння ранняга этапу інтэграцыі татар у славянскамоўную прастору Вялікага Княства Літоўскага і гісторыі татарскіх магічных практык[2].
Гісторыя знаходкі і даследавання
[правіць | правіць зыходнік]Першым вучоным, які звярнуў увагу на гэты рукапіс, быў нямецкі ўсходазнавец Х. А. Флейшэр. У 1838 годзе ён апісаў яго ў каталогу ўсходніх рукапісаў гарадской бібліятэкі Лейпцыга, даўшы яму назву «Codex arabicus, tataricus, polonicus»[3]. Паводле артыкула, апублікаванага ў 1840 годзе ў выданні «Rozmaitości Lwowskie», Х. А. Флейшэр доўгі час не мог расшыфраваць тэкст, паколькі словы, напісаныя арабскімі літарамі, не належалі ні да адной з вядомых яму семіцкіх або цюркскіх моў. Загадка была вырашана толькі з дапамогай паляка Сакальніцкага, які пазнаў у тэкстах польскую мову[4].
У 1840 годзе рукапісам моцна зацікавіўся славіст І. І. Сразнеўскі, які ліставаўся наконт яго з чэшскім вучоным В. Ганкам. Ні Х. А. Флейшэр, ні І. І. Сразнеўскі першапачаткова не звязвалі гэты дакумент з літоўскімі татарамі; Х. А. Флейшэр нават выказваў меркаванне, што ён мог паходзіць з Крыму. Толькі ў 1857 годзе прафесар А. Мухлінскі ў сваёй працы дакладна ідэнтыфікаваў рукапіс як помнік пісьменнасці беларуска-літоўскіх татар[5].
У 1966 годзе мікрафільм з копіяй рукапісу быў перададзены з Лейпцыга для даследаванняў А. К. Антановічу, які зрабіў яго дэталёвы палеаграфічны і лінгвістычны аналіз[3].
Палеаграфічнае апісанне і датаванне
[правіць | правіць зыходнік]Лейпцыгскі хамаіл вылучаецца сваім мініяцюрным «кішэнным» фарматам — гэта самая малая з вядомых татарскіх рукапісных кніг. Яе памеры складаюць усяго 8,5 х 10 сантыметраў. Зборнік налічвае 148 аркушаў (ці 147 аркушаў тэксту). Нумарацыя зроблена пааркушна. Колькасць радкоў на старонцы вагаецца ад 7 да 10[6][7].
Цікавай асаблівасцю помніка з’яўляецца тое, што тэкст на аркушах з 2 па 17 быў шчыльна замазаны пэндзлем з выкарыстаннем цёмных чарнілаў. Аднак чарнілы, якімі закрэслівалі тэкст, апынуліся святлейшымі за арыгінальныя, таму большасць замазанага тэксту сёння чытаецца даволі свабодна[8]. Тэкст напісаны прынамсі двума рознымі пісцамі: першы стварыў аркушы 1—9, другі — аркушы 10—148[9].
Доўгі час дакладная дата стварэння рукапісу заставалася невядомай, пакуль не быў даследаваны экслібрыс на ўнутраным баку вокладкі. Ён сведчыць, што кніга належала нямецкаму ўсходазнаўцу Андрэасу Акалутусу (1654—1704). У 1690 годзе ўся асабістая бібліятэка Акалутуса была набыта гарадской бібліятэкай Лейпцыга (Ratsbibliothek), адкуль у 1962 годзе рукапіс быў перададзены ў бібліятэку ўніверсітэта. Гэты гістарычны факт бясспрэчна даказвае, што Лейпцыгскі хамаіл быў напісаны да 1690 года, імаверна, у сярэдзіне XVII стагоддзя, што робіць яго адным з найстарэйшых захаваных і дакладна датаваных помнікаў татарскай пісьменнасці ў Еўропе[10].
Змест і моўныя асаблівасці
[правіць | правіць зыходнік]Змест Лейпцыгскага хамаіла рэзка дзеліцца на дзве часткі, якія адпавядаюць змене почыркаў:
- Першая частка (арк. 1—9): Утрымлівае спробу перакладу фрагментаў Старога Запавету на польскую мову. Гэты тэкст багаты на арабскія рэлігійныя тэрміны і з’яўляецца ўнікальным прыкладам цікавасці татар да біблейскіх тэкстаў.
- Другая частка (арк. 10—148): Складаецца пераважна з тэкстаў па магіі, варажбе і акультных практыках. Сюды ўваходзяць інструкцыі па варажбе на літарах Карана (так званы fal quranowy, арк. 46а—65б), а таксама падрабязныя апісанні магічнай сілы і ўласцівасцей пэўных малітваў і амулетаў. Гэтыя тэксты займаюць каля 100 старонак. Даследчыкі адзначаюць, што такі кішэнны фармат і магічны змест былі вельмі запатрабаванымі сярод татарскіх ваяроў, якія насілі падобныя хамаілы з сабой падчас ваенных паходаў у якасці абярэгаў[2].
У адрозненне ад многіх іншых кітабаў, колькасць уласна беларускіх тэкстаў у Лейпцыгскім хамаіле вельмі нязначная, а на многіх старонках яны зусім адсутнічаюць. Асноўнай мовай славянскай часткі з’яўляецца польская. Аднак з-за спецыфікі арабскага алфавіта, які не заўсёды дакладна перадаваў польскую фанетыку, і з-за моцнага ўплыву мясцовага маўлення, першыя даследчыкі (як А. Мухлінскі) часта ідэнтыфікавалі гэтую мову як змешаную беларуска-ўкраінскую або паўднёвабеларускую. Нягледзячы на перавагу польскай мовы, у тэксце фіксуюцца асобныя беларускія фанетычныя рысы, што сведчыць пра паступовы пераход татар да новай моўнай ідэнтычнасці[11].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Антонович 1968, с. 31.
- 1 2 Антонович 1968, с. 151—154.
- 1 2 Антонович 1968, с. 147.
- ↑ Антонович 1968, с. 366.
- ↑ Антонович 1968, с. 32.
- ↑ Антонович 1968, с. 17.
- ↑ Антонович 1968, с. 148.
- ↑ Антонович 1968, с. 149—151.
- ↑ Антонович 1968, с. 151.
- ↑ Антонович 1968, с. 372—373.
- ↑ Антонович 1968, с. 156—157.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — 418 с.
- Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац / навук. рэд.: І. А. Сынкова, М. У. Тарэлка. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — 205 с. — ISBN 978-985-08-3174-3.