Лідская моладзевая падпольная арганізацыя (1950)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
Лідская моладзевая падпольная арганізацыя
Членства больш 50 чалавек
Тэрыторыя дзейнасці Ліда
Кіраўнікі
Іван Салдаценкаў
Заснаванне
Дата заснавання жнівень 1950
Ліквідацыя
Дата скасавання май 1951

Лідская моладзевая падпольная арганізацыя — беларуская антыкамуністычная моладзевая арганізацыя, што існавала ў Лідзе ў 1950—1951 гадах, кіраўніком якой быў Іван Салдаценкаў.[1][2]

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Лідская моладзевая падпольная арганізацыя была ўтвораная ў жніўні 1950. Кіраўніком і лідарам арганізацыі быў Іван Салдаценкаў — студэнт гродзенскай культурна-асветніцкай навучальні і камсорг CШ №12 Ліды, які паходзіў з Прычысцінскага раёна Свярдлоўскай вобласці. Стварэнне арганізацыі было справакавана рэпрэсіямі з боку савецкіх уладаў. Паводле сябра арганізацыі Аляксея Логвіна гэта быў «моладзевы пратэст супраць рэжыму», а сябрамі арганізацыі былі хлопцы і дзяўчынкі, пры гэтым былі прадстаўнікі розных нацыянальнасцяў і не было толькі жыдоў. Згодна з пратаколамі допытаў Івана Салдаценкава, арганізацыя была створаная Юрыем Фаміным, які пазней быў прызваны на флот, пасля чаго кіраўніком стаў Салдаценкаў.

Спачатку асноўнай мэтай арганізацыі было выхаванне моладзі ў антысталінскім духу, а пазней мэтамі называлася звяржэнне савецкай улады, усталяванне шматпартыйнай сістэмы ўлады, абвяшчэнне дэмакратычных свабодаў і інш. Сябры прадугледжвалі поўны выхад Беларусі з складу СССР, пабудову незалежнай і суверэннай дзяржавы, увядзенне прыватнай уласнасці на сродкі вытворчасці, перадачу калгаснай зямлі аднаасобнікам і стварэнне на гэтай падставе фермерскіх гаспадарак.

Асноўная дзейнасць арганізацыі зводзілася да вуснай агітацыі пераважна сярод вучняў і студэнцкай моладзі, таксама працягваліся новыя ўдзельнікі. Сябры арганізацыі прабавалі наладзіць кантакты з замежнымі эмігранцкімі арганізацыямі ды польскім нацыянальным падполлем. Так, планавалася ўстанавіць сувязь з Югаславіяй, якая якраз адкалолася ад СССР. У арганізацыі дзейнічалі некаторыя правілы канспірацыі. Былі створаныя звёны, у якіх былі 2-3 чалавекі: яны ведалі толькі кіраўніка звяна. Кіраўнікі ведалі астатніх кіраўнікоў, але не маглі ведаць, хто быў у іншых звёнах.

У маі 1951 г. была раскрытая органамі МДБ. 28 мая быў арыштаваны кіраўнік арганізацыі Іван Салдаценкаў. Паводле Аляксея Логвіна арганізацыя была раскрытая ў выніку данясенняў і здрады:

«Пасля Салдаценкава камсоргам у школе стала Валянціна (не памятаю прозвішча). Дык вось нашыя сябры былі ўжо нагэтулькі самаўпэўненыя, што пачалі праводзіць прапаганду ў шырокім коле. І гэтая Валянціна, а яшчэ Лідка Валдаева (яе бацька быў “асабістам” ў арміі) данеслі ў МГБ. Тады ў нас на чыгунцы існаваў аддзел МГБ. Акрамя таго, я жыў у доме свайго аднакласніка Хадыкі. Ён, як я ўжо казаў, таксама быў у нашым гуртку. А потым даведаліся, што ягоны бацька звязаны з МГБ. За адной партай са мною сядзеў хлапец па прозвішчы Бычэк. Ягоны бацька таксама меў нейкія дачыненні з МГБ. І аднакласнікі здрадзілі. Калі органы даведаліся пра нас, то даручылі ім двом даносіць пра ўсе нашыя дзеянні.».

Суд адбываўся 2324 кастрычніка 1951 года ў Гродне, судзіў абласны суд. На судзе Іван Салдаценкаў выступіў з антысавецкімі прамовамі: казаў, што памятае той час, калі ў 1933 і 1947 гадах людзі паміралі ад голаду і што бачыў, як гналі высяленцаў, выгружалі эшалоны на голым полі, выганялі людзей на снег, а тыя людзі гінулі. Пасля гэтага Салдаценкаў схапіў табурэтку і запусціў яе ў пракурора. Першы прысуд быў наступны: Салдаценкаву 12 гадоў, іншым паўналетнім па 8 гадоў, непаўналетнім па 6 гадоў за антысавецкую агітацыю, але пракурор Драгун абскардзіў прысуд і справу вярнулі на даследаванне. Пасля гэтага да справы быў далучаны Сазонт Мазурок, які ня ведаў, што Леў Бычэк здраднік, і гутарыў з ім пра тое, што трэба працягваць змаганне.

Другі раз судзіў Ваенны трыбунал, судзілі ўжо «за здраду Радзіме». Пры закрыцці справы ў спісах значылася больш за 50 чалавек. У спецыяльным паведамленні Управы аховы МДБ Брэст-Літоўскай чыгункі, накіраваным у ЦК КП(б)Б, адносна дзейнасці арганізацыі было пазначана «антысавецкая моладзевая арганізацыя». Дарослыя кіраўнікі арганізацыі атрымалі па 25 гадоў савецкіх канцлагераў, а непаўналетнія — 10 гадоў.

Вядомыя сябры падполля[правіць | правіць зыходнік]

Імя Год нараджэння Нацыянальнасць Прафесійная дзейнасць Дзейнасць у арганізацыі Прысуд
Іван Салдаценкаў «Пахмуры» 1931 расеец камсорг CШ №12 г. Ліда кіраўнік 25 гадоў
Леў Бычэк не арыштаваны, супрацоўнічаў з МДБ
Віктар Параваеў 1931 расеец токар вагоннага дэпо станцыі Ліда 25 гадоў
Хведар Казлоўскі 1932 паляк вучань 9 класа CШ №12 г. Ліда 25 гадоў
Аркадзь Каштан 1931 беларус рахункавод Гродзенскага сельпо. 25 гадоў
Аляксей Логвін 1934 беларус вучань 8 класа CШ №12 Ліды кіраўнік суполак у школах №2, №3 і №12 г. Ліда 10 гадоў
Сазонт Мазурок 1933 беларус вучань 7 класа СШ №1 г. Ліда 10 гадоў
Юры Фамін марак у флоце СССР верагодны заснавальнік арганізацыі не арыштаваны
Юры Хадыка не арыштаваны, супрацоўнічаў з МДБ

Акрамя гэтага да арганізацыі належалі Міхаіл Лапко, Аляксандр Рудзяк, Хведар Сягла, Лілія Ягорава. Таксама вядомыя наступныя прозвішчы сяброў арганізацыі: Васякін, Сільвановіч, Дзевяты, Лебедзеў.

Лёсы сяброў[правіць | правіць зыходнік]

  • Леў Бычэк і Юры Хадыка сталі афіцэрамі МДБ, на момант 2004 года ўжо памерлі. Юры Хадыка пазней працаваў у Іванаўскай вобласці. Ва ўспамінах Аляксей Логвін пісаў, што Юрыя Хадыку замучыла сумленне, ён пачаў моцна піць і быў у даўгах. Паводле Марыі Логвін Юры Хадыка прыходзіў, прасіў прабачэння і казаў: «Лепш бы я з вамі тады сеў», а Леў Бычак спіўся і пабіраўся.
  • Хведар Казлоўскі пасля смерці Сталіна напісаў скаргу да Вярхоўнага ваеннага трыбуналу, дзякуючы якой у 1954 г. былі вызваленыя 4 сябры арганізацыі. Жыў у Баранавічах.
  • Аркадзь Каштан адбываў пакаранне на шахце ў Інце, пасля смерці Сталіна ягоны тэрмін быў скарочаны да 6 гадоў. Вызвалены ў 1955 годзе. Завочна паступіў у Гарадзенскую музычную навучальню. Пазней працаваў дырэктарам музычнай школы у Поразаве. Памёр у Ваўкавыску 12 ліпеня 2003 года.
  • Аляксей Логвін утрымоўваўся ў баранавіцкай і гарадзенскай турме, першы лагер быў у Поцьме ў Мардовіі – лагер для непаўналетніх, дзе ён моцна захварэў. Пасля шпіталя быў пераведзены ў Камышлаг пад Омскам на будаўніцтва нафтаперапрацоўчага заводу, дзе таксама хварэў і быў надта слабы, за што шмат часу адбыў у карцары. Вызвалены 20 снежня 1954 года, адпраўлены на два гады ў на будаўніцтва на Данбас. Скончыў школу, паступіў у Новачаркаскую політэхнічную навучальню на завочнае, але не давучыўся. У 1959 годзе вярнуўся ў Ліду. Ажаніўся. Працаваў у гандлі, пазней на чыгунцы. Выйшаў на пенсію ў 1994 годзе, быў грамадскім актывістам, браў актыўны ўдзел у парламенцкіх выбарах 1995 года. Памёр 12 студзеня 2004 года.
  • Сазонт Мазурок адбываў пакаранне на медных рудніках у Карагандзе. Потым быў забраны ў войска. Служыў у Камышлове на Урале. Скончыў 9 і 10 клас вячэрняй школы і курсы геадэзістаў, працаваў геадэзістам у Лідскім БТІ, пазней на іншым месцы. Памёр 14 сакавіка 1990 года.
  • Іван Салдаценкаў быў рэабілітаваны 8 мая 1979 г. На момант рэабілітацыі жыў у Калініградcкай вобласці, працаваў эканамістам у меліярацыі.
  • Хведар Сягла працаваў дырэктарам школы. Жыў у Лідскім раёне, у в. Бердаўка.
  • Лілія Ягорава, якая была сведкай на судзе, пазней працавала настаўніцай.

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. http://www.slounik.org/154972.html Гісторыя Лідскай моладзевай падпольнай арганізацыі
  2. Антысавецкае моладзевае падполле ў Лідзе ў 50-х гадах 20-га ст.. Архівавана з першакрыніцы 12.05.2019.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3.
  • НА РБ. Ф. 4, воп. 62, спр. 212.
  • Вялікая В. Дзейнасьць падпольнай маладзёжнай антысавецкай арганізацыі ў г. Ліда // Паўсядзённае жыцьцё ў Беларусі: 1945–1965. Зборнік матэрыялаў і конкурсных працаў. 98/99. Укладальнік А.Дзярновіч. Менск, 1999. С. 86–92.
  • Аляксей Логвін. Супраць “мудрага правадыра” // VERITAS №1(2)2004. Бюлетэнь БГА “Ветэраны Адраджэньня”. C. 15-18
  • А. Соленков. Перчатка в лицо великому Сталину. Лідская газета, 13 красавіка 2002 г.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]