Марк Порцый Катон Старэйшы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Марк Порцый Катон Старэйшы
Patrizio Torlonia.jpg
 
Дзейнасць: пісьменнік, гісторык, эканаміст, палітык, ваенны, паэт
Веравызнанне: старажытнарымская рэлігія
Нараджэнне: каля 243 да н.э. ці 235 да н.э.[1]
Смерць: 149 да н.э.
Жонка: Salonia[d] і Q1281529?
Дзеці: Marcus Porcius Cato Licinianus[d] і Cato Salonianus[d]

Марк Порцый Като́нСтарэйшы», «Цэнзар» ці «Цэнзорый»; лац.: Marcus Porcius Cato Maior (Censor, Censorius); 234 да н.э.149 да н.э.) — старажытнарымскі палітычны дзеяч, пісьменнік, інаватар у рымскай літаратуры і кансерватар у палітыцы.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Катон нарадзіўся ў 234 годзе да н. э.[3] ў старажытным рымскім муніцыпіі Тускул у малавядомай плебейскай сям'і Порцыяў. Паводле этнічнага паходжання розныя даследчыкі адносяць Катона да лацінаў, сабінаў ці этрускаў.

У 217 ці 216 годзе да н. э., хутка пасля пачатку Другой Пунічнай вайны, малады Катон паступіў на службу ў рымскую армію. У 214 годзе да н. э. ён заняў пасаду вайсковага трыбуна, хаця звычайна на яе прызначалі вайскоўцаў з большым вопытам. У 205 ці 204 годзе да н. э. Катон быў абраны квестарам і дапамагаў консулу Публію Сцыпіёну рыхтавацца да дэсанта з Сіцыліі ў Афрыку. Аднак паміж імі не было паразумення: Катон абвінаваціў Сцыпіёна ў заняпадзе дысцыпліны ў легіянераў. У наступных аперацыях Катон, хутчэй за ўсё, не ўдзельнічаў. У апошні год Другой Пунічнай вайны Катон быў на Сардзініі, адкуль ён вярнуўся ў Рым з паэтам Эніям[4].

Пасля заканчэння вайны Катона абралі плебейскім эдылам на 199 год да н. э., а пасля — прэтарам на 198 год да н. э. У якасці прэтара ён кіраваў Сардзініяй, і сваёй сумленнасцю дамогся павагі мясцовых жыхароў. Кар'ерныя поспехі маладога рымляніна з малавядомай сям'і тлумачацца сувязямі з арысткратычным патрыцыянскім родам Валерыяў Флакаў. Разам з прадстаўніком апошніх, Луцыям Валерыям Флакам, Катон у 195 годзе да н. э. быў консулам. Свой кансулат Марк правёў на Пірэнейскам паўвостраве, дзе ён кіраваў правінцыяй Блізкая Іспанія. Катон узначаліў войска і падавіў паўстанне іберыйскіх плямёнаў[5]. За перамогі ў Іспаніі сенат дазволіў Катону правесці трыумф. У 191 годзе да н. э. Катон удзельнічаў у Сірыйскай вайне і адыграў вырашальную ролю ў бітве пад Фермапіламі.

Узвышэнне Катона было звязана не толькі з дапамогай Валерыяў Флакаў, але і з яго вострымі публічнымі прамовамі. Ён асуджаў раскошу арыстакратыі і заганы сучаснага яму грамадства. Менавіта з-за праграмы барацьбы з заганамі Катона абралі цэнзарам на 184 год да н. э. Новы цэнзар адразу правёў агляд сената і выключыў некалькіх арыстакратаў. Падчас агляду саслоўя вершнікаў Катон выключыў шэраг прыхільнікаў Сцыпіёна. Для барацьбы з раскошай Марк увёў вялікі падатак на адзенне, жаночыя ўпрыгожванні і іншыя прадметы[6]. Падтрымцы дзяржаўнага скарба быў прысвечаны перагляд дзяржаўных кантрактаў, а таксама павелічэнне ўзносаў публіканаў (адкупшчыкаў). Катон таксама змагаўся з незаконнымі будоўлямі на дзяржаўнай зямлі і выкарыстаннем дзяржаўных акведукаў для асабістых патрэбаў.

У старасці Катона накіравалі з пасольствам у Карфаген. Пасля вяртання ён пачаў пераконваць сенат у неабходнасці новай вайны з Карфагенам да поўнага яго знішчэння. Добра вядомы яго словы, якія ён дадаваў да кожнай сваёй прамовы: Ceterum censeo Carthaginem esse delendam[7] — «Акрамя таго, я лічу, што Карфаген мусіць быць разбураны».

З-за актыўнай пазіцыі Катона і яго барацьбы з вядомымі сем'ямі яго прыцягвалі да суда 44 разы, але не здолелі асудзіць.

Літаратурная дзейнасць[правіць | правіць зыходнік]

Вядома дзевяць асобных твораў і зборнікаў, якія напісаў Катон:

  • Трактат «Земляробства», іншая назва — «Пра сельскую гаспадарку» (лац.: De agri cultura ці De re rustica);
  • Гістарычны нарыс «Пачаткі» (лац.: Origines);
  • Зборнік прамоў Катона, зробленых ім падчас палітычнай кар'еры;
  • Энцыклапедычны твор, напісаны для сына, мяркуемая назва — «Да сына» ці «Да сына Марка» (лац.: Ad filium ці Ad Marcum filium);
  • «Паэма пра норавы» (лац.: Carmen de moribus);
  • Лячэбнік;
  • «Пра вайсковую справу» (лац.: De re militari);
  • Твор па праву (магчыма, не яго аўтарства);
  • Зборнік выказванняў.

Апошнія шэсць твораў захаваліся ў невялікіх фрагментах, «Пачаткі» і зборнік прамоў захаваліся ў значных фрагментах, «Земляробства» захавалася цалкам (гэта найранейшы прыклад лацінскай прозы).

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

Першая жонка — Ліцынія. Вядомы адзіны сын, Марк, які быў перспектыўным юрыстам, але памёр хутка пасля абрання ў прэтары. Другім шлюбам ён ажаніўся ўжо старым (яму было каля 80-ці) на 15-гадовай Салоніі. Нягледзячы на розніцу ва ўзросце, у іх нарадзіўся сын, якога таксама назвалі Маркам. Па гэтай лініі праўнукам Катона был Марк Порцый Катон, вядомы як «Малодшы».

Зноскі

  1. Akyeampong E. K., Gates H. L. Dictionary on African Biography, افریقی سوانحی لغتNew York City: OUP, 2012. — ISBN 978-0-19-538207-5
  2. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118519697 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 2 сакавіка 2015.
  3. Паводле сведчанняў Плутарха і Ціта Лівія яго нараджэнне адносяць да 239 года да н. э., але ў сучаснай гістарыяграфіі лічыцца, што гэтыя аўтары памыліліся.
  4. Некаторыя даследчыкі адносяць запрашэнне Энія да прэтуры.
  5. Па іншай версіі, паўстанне справакаваў якраз занадта жорсткі ў кіраванні Катон.
  6. Падрабязнасці механізма спагнання налога невядомыя.
  7. Існуюць розныя варыянты гэтай фразы.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Альбрехт М. фон. История римской литературы: В 3-х томах. / Пер. с нем.. — М., 2003. — Т. 1. — С. 435—451.
  • Грабарь-Пассек М. Е. Катон // История римской литературы / Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — Т. 1. — С. 135—149.
  • Квашнин В. А. Государственная и правовая деятельность Марка Порция Катона Старшего. — Вологда: Русь, 2004. — 132 с.
  • Трухина Н. Н. Политика и политики «золотого века» Римской республики. — М.: МГУ, 1986. — 188 с.
  • Astin A. Cato the Censor. — Oxford: Clarendon Press, 1978. — 392 p.
  • Corte F. della. Catone Censore: La vita e la fortuna. — Torino: Rosenberg & Sellier, 1949. — 190 p.
  • Kienast D. Cato der Zensor. Seine Persönlichkeit und seine Zeit. — Heidelberg: Quelle & Meyer, 1954. — 170 S.