Марошка

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Марошка
Rabamurakas2 2008.jpg
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Rubus chamaemorus L.

Арэал

выява

Ахоўны статус
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   24850
NCBI   57936
EOL   623525
GRIN   t:32286
IPNI   735780-1
TPL   tro-27800175

Марошка[3] ці Маліна прыземістая (Rubus chamaemorus) — від шматгадовых травяністых раслін з роду Рубус (Маліна) (Rubus) сямейства Ружавыя (Rosaceae)[4].

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Навуковая відавая назва паходзіць ад стар.-грэч.: χαμαί («на зямлі») і лац.: morusшаўкоўніца (Morus)»). «Марошка» адначасова назва расліны і яе пладоў.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Rubus chamæmorus.jpg
Батанічная ілюстрацыя з кнігі К. А. М. Ліндмана «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926

Травяністая або паўхмызняковая шматгадовая двухдомная расліна з доўгім і тонкім паўзучым карэнішчам вышынёй 8-25 см[4][5], з паўзучым карэнішчам і сцяблом, якое развіваецца штогод падчас цвіцення.

Сцёблы кароткаапушаныя, тонкія, прамастойкія, з двума-трыма лістамі і адной верхавіннай кветкай з белымі пялёсткамі[5]. Такім чынам, утвараецца па адной ягадзе на сцябле.

Лісце цэльнае, маршчыністае круглява-пупышкападобнае, пяціпялёсткавае, па краі няроўна-гародчатае[4][5].

Кветкі аднаполыя, адзінкавыя, белыя[4]. Тычынкавыя і песцікавыя кветкі знаходзяцца на розных раслінах, мужчынскія кветкі троху буйней. Чашалісцікаў і пялёсткаў па пяць; тычынкі і песцікі шматлікія. Цвіце ў чэрвені — ліпені, а праз 40-45 дзён спеюць ягады.

Плод — зборная касцянка дыяметрам 1,5 см[4][5], формай нагадвае плады маліны, але адрозніваецца асаблівым пахам і смакам, салодкая[4]; няспелыя ягады — чырвоныя, а спелыя — аранжавага колеру[5], амаль празрыстыя, нагадваюць чысты яркі бурштын, з ружовым бокам[4]. Ягады тры разы мяняюць свой ​​колер. Ураджайнасць ягад дасягае нярэдка 1000 кг з 1 га.

Не любіць дождж і вецер, асабліва — замаразкі.

Квітнее ў маі-чэрвені, збіраюць ягады ў ліпені-жніўні[5], карані нарыхтоўваюць глыбокай восенню.

Rubus cha male.jpg
Rubus chamaemorus.JPG
Cloudberries.jpg
Rubus chamaemorus L. - cloudberry 01.jpg
Злева направа: кветка, ліст у восеньскай афарбоўцы, плод, насенне

Шкоднікі[правіць | правіць зыходнік]

Лісце марошкі з'яўляецца кормам для вусеняў некаторых відаў матылькоў відаў. У молі Coleophora thulea няма іншых вядомых харчовых раслін. Сярод іншых відаў можна назваць Coleophora plumbella, Chionodes viduella і Amphipyra tragopoginis.

Распаўсюджанне[правіць | правіць зыходнік]

Rubus chamaemorus 06.jpg
Марошка ў Нарвегіі
Cloudberry flowers.JPG
Цвіценне марошкі ў Фінляндыі

Ягада не любіць спякоту, таму, у асноўным, яе можна сустрэць толькі ў тых рэгіёнах, дзе сярэднясутачная тэмпература ўлетку не падымаецца вышэй за 20 градусаў. Марошка вытрымлівае халодныя тэмпературы[4] ніжэй за −40 °C, але адчувальная да солі і сухіх умоў. Яна расце на балотах, маршах і вільготных лугах і патрабуе сонечнай экспазіцыі ў кіслай зямлі (паміж 3,5 і 5 pH).

Марошка расце ў паўночным паўшар'і ад 78°N да прыкладна 55°N на балоце. У вельмі рэдкіх выпадках сустракаецца аж да 44°N, у асноўным у горных раёнах.

Арэал ахоплівае пераважна сярэднюю паласу еўрапейскай часткі Расіі, таксама яе поўнач, Сібір і Далёкі Усход[6].

У Еўропе яна расце ў паўночных краінах, краінах Балтыі, паўднёвай частцы Грэнландыі і Беларусі. Сустракаецца ў нямецкіх далінах Везера і Эльбы, дзе знаходзіцца пад аховай закона, і ў пустках Вялікабрытаніі і Ірландыі

У Азіі сустракаецца ў паўночнай частцы Расіі на ўсход у бок Ціхага акіяна. Невялікія папуляцыі сустракаюцца таксама далей на поўдзень, як батанічны рудымент Ледніковага перыяду.

У Паўночнай Амерыцы марошка дзіка расце на большай частцы Паўночнай Канады, Аляскі, у Паўночнай Мінесоце, Нью-Хэмпшыры і Мэне. Ёсць гістарычны запіс пра невялікую папуляцыю, якая раней расла на Лонг-Айлэндзе на ўсход ад Нью-Ёрка[7][8].

Сустракаецца на тарфяных балотах, забалочаных лясах, мохавых і хмызняковых тундрах у арктычнай і паўночнай лясной паласе паўночнага паўшар'я па паўночных аколіцах[4][5].

Ягаднікі марошкі суседнічаюць з брусніцамі, чарніцамі, буякамі, побач часта расце багун, шмат сфагнавых мхоў. Такія месцы — улюбёныя пашы белых курапатак і такуючых глушцоў.

У класіфікацыі раслінных супольнасцей характэрны від(польск.) бел. для альянсу Oxycocco-Empetrion, асацыяцыі Empetro-Trichophoretum austriaci[9].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Cloudberries (3084732349).jpg
Сабраныя ягады марошкі

У спелых ягадах утрымліваюцца цукры (4-5 %[4]), бялкі (0,8 %), клятчатка (3,8 %), арганічныя кіслоты: яблычная, лімонная — (0,7-0,8 %[4]); вітаміны: С (30-200 мг%), В (0,02 мг%), РР (0,15 %), А; мінеральныя рэчывы: шмат калію, фосфар, жалеза, кобальт, антацыяны, дубільныя і пекцінавыя рэчывы, утрыманне якіх адрозніваецца ў розных рэгіёнах у залежнасці ад балансу сонечнага святла, дажджу і тэмпературы[10]. Прысутнічаюць элагітаніны(англ.) бел. ламбертыянін C(англ.) бел. і сангуін H-6(англ.) бел.[11].

Варыяцыі генатыпу марошкі таксама могуць ўплываць на поліфенольны(руск.) бел. склад, асабліва для элагітанінаў, сангуіну H-6, антацыянаў і кверцэціну(руск.) бел.[12].

Поліфенольныя экстракты марошкі паляпшаюць яе ўласцівасці да захоўвання ў свежым выглядзе[13]. Таксама ўтрымлівае прынамсі 14 лятучых рэчываў, уключаючы ванілін, адказны за водар марошкі[14].

Размнажэнне[правіць | правіць зыходнік]

Шырокае распаўсюджванне адбываецца за кошт пераносу насення птушкамі і сысунамі. Далейшае размнажэнне магчыма таксама праз яе карэнішчы, якія могуць развівацца ў шырокія ягадныя плямы. Тронкі ў маі або жніўні здольныя ўтвараць генетычныя клоны мацярынскай расліны[15].

Збор ягад на дзяржаўных землях[правіць | правіць зыходнік]

Hillaa suolla ja sangossa.jpg
Збор ягад марошкі

У некаторых паўночных еўрапейскіх краінах, такіх як Нарвегія, агульная палітыка датычна недраўніннай лясной прадукцыі дазваляе кожнаму ахвочаму збіраць марошку на дзяржаўнай зямлі і есці яе на месцы, але толькі мясцовыя жыхары могуць транспартаваць ягады з гэтых месцаў і толькі спелыя ягады могуць быць сабраны[16][17][18].

Культывацыя[правіць | правіць зыходнік]

Hjortron pa torget i Helsingfors.jpg
Продаж марошкі

Нягледзячы на вялікі попыт як прысмакі (асабліва ў Нарвегіі і Фінляндыі), марошка шырока не культывуецца і з'яўляецца, найперш, дзікай раслінай. Аптовыя цэны вар'іруюцца ў шырокім дыяпазоне, зыходзячы з памеру гадавога ўраджаю, напрыклад, у 2004 годзе яны складалі каля €10/кг[19].

З сярэдзіны 1990-х гадоў гэты від з'яўляецца складовай часткай шматнацыянальнага даследчага праекта. Нарвежскі ўрад, у супрацоўніцтве з фінскімі, шведскімі і шатландскімі калегамі працуе над магчымасцю камерцыйнай вытворчасці розных лясных ягад (Нарвегія імпартуе з Фінляндыі 200—300 тон марошкі на год). Пачынаючы з 2002 года, некаторыя сарты сталі даступнымі для фермераў, у прыватнасці, «Apolto» (мужчынскі), «Fjellgull» (жаночы) і «Fjordgull» (жаночы). Марошку можна вырошчваць у арктычных раёнах, дзе мала іншых культур, напрыклад уздоўж паўночнага ўзбярэжжа Нарвегіі.

Выкарыстанне[правіць | правіць зыходнік]

Збіраюць ягаду марошкі ў ліпені, пакуль яна чырвона-жоўтая, выбарачна, па меры паспявання. Збор доўжыцца толькі 10-14 дзён, затым ягада пераспявае і робіцца занадта мяккай для збору.

Марошку можна захоўваць замарозіўшы або зварыўшы з яе варэнне або сок. У прахалодным месцы яна выдатна захоўваецца ў драблёным стане ва ўласным соку нават без дадавання цукру[20].

У кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Moroshka.JPG
Варэнне з марошкі
Swedish cuisine-Oatmeal with cloudberry.jpg
Аўсяная каша(руск.) бел. з марошкай
Leipäjuusto cheese with cloudberry jam.jpg
Лапландскі сыр з марошкай

Плады з добрым смакам, выкарыстоўваюць ў розных выглядах (свежымі, у выглядзе варэння, соку, павідла, джэму, кампоту, віна, жэле[4]). Доўга захоўваецца ў мочаным выглядзе(руск.) бел..

Прыгожая і яркая ягада таксама выкарыстоўваецца і як упрыгожванне для страў.

У Фінляндыі з марошкавым жэле ці свежай марошкай сервіруюць традыцыйны лапландскі сыр. У Швецыі марошкавы джэм выкарыстоўваюць як топінг для марожанага, бліноў, аладак і вафляў. У Нарвегіі марошку часта змешваюць з узбітымі вяршкамі(англ.) бел. і цукрам, каб падаваць як дэсерт пад назвай «Multekrem(англ.) бел.» (марошкавыя вяршкі), як варэнне або як інгрэдыент дамашняга марожанага. Марошкавы ёгурт «molte-/multeyoughurt» прадаецца ў нарвежскіх крамах[21].

У канадскай правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор марошку выкарыстоўваюць, каб біць пірагі і варэнне.

Народы юпік змешваюць ягады марошкі з тлушчам ластаногіх і паўночных аленяў (апошні наразаюць і узбіваюць з тлушчам ластаногіх) і цукрам, каб зрабіць «эскімоскае марожанае» ці акутак(англ.) бел..

З-за высокага ўтрымання вітаміну C ягады з'яўляюцца важным традыцыйным харчовым рэсурсам юпік і шануецца паўночнымі маракамі і карэннымі народамі поўначы[4]. Утрыманне поліфенолаў, у тым ліку бензойнай кіслаты, верагодна, служыць натуральным кансервантам харчовых прадуктаў, прыгатаваных з ягад[22].

Алкагольныя напоі[правіць | правіць зыходнік]

Lakka Likör.jpg
Марошкавы лікёр

У Фінляндыі і Швецыі выпускаюць традыцыйныя марошкавыя лікёры, папулярныя сярод замежных турыстаў[23], такія як «Lakkalikööri(англ.) бел.» (Фінляндыя). Яны адметны моцным смакам і высокім утрыманнем цукру. Марошка выкарыстоўваецца як араматызатар для вырабу акавіты. На паўночным усходзе Квебека, марошкавы лікёр вядомы, як chicoutai (карэнная(англ.) бел. назва)[24].

У медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Марошка — крыніца карысных, гаючых рэчываў; так, вітаміну C у марошцы ў тры разы больш за апельсіны[23].

Марошка з поспехам выкарыстоўваецца ў дыетычным і лячэбным харчаванні. Рэкамендуецца ўключаць яе ў рацыён тым, хто цярпіць на авітаміноз, страўнікава-кішачныя і сардэчна-сасудзістыя захворваннямі. Салодкая ягада таксама знайшла прымяненне як супрацьзапаленчы сродак — яна паляпшае стан хворых на ангіну, грып і прастуду.

Акрамя таго марошка дапамагае пры апёках і атручэнні (у тым ліку цяжкімі металамі). Сок марошкі ўжываюць вонкава пры каросце, а спелыя плады валодаюць патагонным, мачагонным, супрацьмікробным, мацавальным і спазмалітычным дзеяннем. Яны ўмацоўваюць імунную сістэму і падвышаюць згусальнасць крыві.

Лісце марошкі валодае ранагаючым, кровасуцішальным, звязальным, мачагонным і супрацьзапаленчым дзеяннем. Адвар лісця прызначаюць пры цыстыце, парушэнні абмену рэчываў, падагры і дыярэі. У тандэме з рыбіным тлушчам, свежае лісце марошкі ліквідуе гнойныя нарывы.

Яшчэ ягада марошка карысна цяжарным, бо змяшчае такаферолы, якія неабходныя для нармальнага цячэння цяжарнасці і нараджэння здаровага дзіцяці. Акрамя таго, у ёй ёсць жалеза, дзякуючы чаму яе выкарыстоўваюць пры лячэнні малакроўя (анеміі).

Ягада дзякуючы свайму багатаму складу, спадабалася і касметолагам — выцяжкі з яе ўваходзяць у склады розных масак, крэмаў, шампуняў, геляў і іншых сродкаў.

Марошка супрацьпаказаная хворым на язву страўніка і гастрыты з падвышанай кіслотнасцю. Ягады варта асцярожна ўжываць людзям, схільным да алергіі.

Іншае[правіць | правіць зыходнік]

Кветкі марошкі даюць меданосным пчолам нектар і пылок[25]. Мядовая прадуктыўнасць квітнеючых зараснікаў дасягае 80-100 кг з 1 гектара. Мёд празрысты і прыемны на смак.

Каштоўны алей насення марошкі выкарыстоўваецца для вырабу касметыкі.

Ахова[правіць | правіць зыходнік]

Уключаны ў Чырвоную кнігу Беларусі 1-га і 2-га выданняў (1981, 1993)[26]. Ахоўваецца ў Польшчы.

У культуры[правіць | правіць зыходнік]

Moneda de 2 Euros de Finlàndia.JPG
Манета Фінляндыі
Frants Bøe - Ptarmigan and Cloudberry, 1874.jpg
Франц Дыдзерык Бае(руск.) бел. «Курапатка і марошка», 1874

Марошка — любімая ягада Аляксандра Пушкінa[23]. Вядома, што перад смерцю ён папрасіў мочанай марошкі.

З 1999 года Манетны двор Фінляндыі чаканіць манету наміналам у 2 еўра з выявай марошкі, створанай архітэктарам і дызайнерам Райма Хейнам(руск.) бел.[27].

У фінскай абшчыне Рануа(руск.) бел. праводзіцца штогадовы фестываль марошкі.

Марошка намалявана на карціне Франца Дыдзерыка Бае(руск.) бел. «Курапатка і марошка».

У літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Нямецкая драма Персі Адлана(руск.) бел. мае назву «Ягада-марошка(англ.) бел.» (Salmonberries, 1991)

Раман Сары Лідман(руск.) бел. называецца «Край марошкі» (Hjortronlandet, 1955)

Інакенцій Аненскі(руск.) бел. ў вершы «Нервы» згадвае марошку.

У геральдыцы і філатэліі[правіць | правіць зыходнік]

Марошка выяўлена на гербах некалькіх адміністрацыйных адзінак Нарвегіі і Фінляндыі. У 1982 годзе ў СССР была выпушчана паштовая марка з выявай марошкі.

Зноскі

  1. Выкарыстоўваецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. Напісанне Марошка ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.10. Мн., 2000, С.129
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Морошка // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 84-85. — 200 с. — 130 000 экз.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Дикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил.
  6. Морошка приземистая в Беларуси: проблемы сохранения и воспроизводства (руск.) 
  7. Biota of North America Program 2014 state-level distribution map
  8. Biota of North America Program 2014 county distribution map
  9. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  10. Jaakkola, M; Korpelainen, V; Hoppula, K; Virtanen, V (2012). "Chemical composition of ripe fruits of Rubus chamaemorus L. Grown in different habitats". Journal of the Science of Food and Agriculture 92 (6): 1324–30. doi:10.1002/jsfa.4705. PMID 22083544. 
  11. Kähkönen M, Kylli P, Ollilainen V, Salminen J-P, Heinonen M (2012). "Antioxidant activity of isolated ellagitannins from red raspberries and cloudberries". J Agric Food Chem 60 (5): 1167–74. doi:10.1021/jf203431g. PMID 22229937. 
  12. McDougall, G. J.; Martinussen, I; Junttila, O; Verrall, S; Stewart, D (2011). "Assessing the influence of genotype and temperature on polyphenol composition in cloudberry (Rubus chamaemorus L.) using a novel mass spectrometric method". Journal of Agricultural and Food Chemistry 59 (20): 10860–8. doi:10.1021/jf202083b. PMID 21916411. 
  13. Laine, P; Kylli, P; Heinonen, M; Jouppila, K (2008). "Storage stability of microencapsulated cloudberry (Rubus chamaemorus ) phenolics". Journal of Agricultural and Food Chemistry 56 (23): 11251–61. doi:10.1021/jf801868h. PMID 18989975. 
  14. Pyysalo, T; Honkanen, E (1977). "The influence of heat on the aroma of cloudberries (rubus Chamaemorus l.)". Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung 163 (1): 25–30. PMID 835340. 
  15. K. Rapp (1986). "Vegetativ oppformering av molte (Rubus chamaemorus L.)". Jord og Myr 10: 1–11. 
  16. Forest policies, access rights and non-wood forest products in northern Europe. Праверана 17 жніўня 2015.
  17. Guide to Cloudberries. Праверана 17 жніўня 2015.
  18. (in Norwegian) Dette har du lov til å gjøre på tur. UT.no, Norwegian Trekking and NRK (2015). Праверана 17 жніўня 2015.
  19. Ville Heiskanen & Juho Erkheikki. Record Cloudberry Crop Lures Thousands of Finns to Lapland Bogs (see § "Prices Drop"; ¶ 1) , Bloomberg (28 July 2005). Праверана 13 жніўня 2015.
  20. Wild berries: cloudberries. Arctic Flavours Association (2014). Праверана 15 верасня 2014.
  21. TINE Yoghurt Molte. TINE.no.
  22. Thiem, B. (2003). "Rubus chamaemorus L. – a boreal plant rich in biologically active metabolites: a review". Biological Letters 40 (1): 3–13. http://www.biollett.amu.edu.pl. 
  23. 23,0 23,1 23,2 Авдеенко С. Нашего бору ягода… // The New Times. — 14.9.2009. — № 32.
  24. Chicoutai (French). terroirsquebec.com. Праверана 7 красавіка 2013.
  25. Абрикосов Х. Н. и др. Морошка // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 199.
  26. Красная книга Беларуси. redbook.minpriroda.gov.by. Праверана 22 мая 2016.
  27. Описание монеты 2 евро, Финляндия (1 серия) на сайте «Информационный каталог евро» (руск.) (Праверана 11 лютага 2011)

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Венерын чаравічак Гэты від занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі і ахоўваецца законам.
II катэгорыя (EN) 


  • Марошка на сайце Супольнасці аматараў этнічнай культуры карэнных народаў Поўначы (руск.)