Перайсці да зместу

Метраполія (дзяржава)

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Уільям Бугеро, «Маці Радзіма» (1883)

Метраполія (стар.-грэч.: μήτηρ "маці + πόλις «горад» ; μητρόπολις літар. «мацярынскі горад»): этымон (сапраўднае значэнне) слова метраполія — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі».

Значэнне

[правіць | правіць зыходнік]

Тэрмін «метраполія» таксама выкарыстоўваецца ў значэннях:

Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай (грэч. μητροπολίτης, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). [1]. Літаральна — «горад-маці».

Гэты пераклад не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску — civitas), а «поліс». — горад. У Старажытнай Грэцыі не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.[2] Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль лац.: populus — «народ», а таксама: папулізм, палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), насельніцтва, палітыка. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам асіміляцыі шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры.

З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. Аляксандо Македонскі стварыў Эліністычны свет, Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад лацінскай. У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі.
Іншае значэнне слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. Метраполія— эканамічны і культурны цэнтр агламерацыі. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі
У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый.
Метрапалізацыя не з’яўляецца сінонімам слова ўрбанізацыя . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці.

Гісторыя

Метраполіяй Рымскай імперыі была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад Цэзара Аўгуста (27 г. да н.э.) да Септымія Севера (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах[3][4][5] Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам Дыяклетыянам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі[6].
Метраполіяй Брытанскай імперыі быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само Злучанае каралеўства. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі[7]. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія[8]. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.[9]
У межах Партугальскай імперыі метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы (Азорскія астравы і Мадэйра). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі[10].
партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.
Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі.
Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе[11].

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453.
  2. ↑ Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с..
  3. ↑ Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books.
  4. ↑ Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998.
  5. ↑ Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9.
  6. ↑ Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131.
  7. ↑ Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8..
  8. ↑ Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70.
  9. ↑ Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71..
  10. ↑ Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7..
  11. ↑ "Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.. Архівавана 25 лютага 2017.

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
  • В. Галоўчанка . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2
  • Метраполія // скл.: <span style="white-space: nowrap;">Ю.</span> <span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span> (рэд.) [і інш.] . — Кіеў : Украінская энцыклапедыя імя <span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span>, 2001. — Т. 3: К — М. — 792 с. — ISBN 966-7492-03-6 .

Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Метраполія_(дзяржава)&oldid=5135372"