Метрыка Вялікага Княства Літоўскага

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Разварот адной з кніг метрыкі з запісамі за 1511—1518 гады

Літоўская метрыка (лац.: matricula канцылярская кніга) — збор спецыфічных матэрыялаў (сшыткаў, кніг) вялікакняжацкай канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага XVXVIII стст. з копіямі дакументаў, якія выдаваліся ад імя вялікага князя (гаспадара), Рады ВКЛ, соймаў і падлягалі неабмежаванаму ў часе захаванню. У склад Метрыкі ўваходзілі таксама некаторыя важныя пабочныя матэрыялы (пераклады ярлыкоў крымскіх ханаў, спісы з маскоўскіх дыпламатычных дакументаў і інш.), справаводныя матэрыялы (рэестры актаў, інвентары Метрыкі і інш.).

Метрыка стала асновай велікакняжацкага, а пазней галоўнага дзяржаўнага архіва ВКЛ і выконвала нотафікацыйныя (юрыдычна-рэгістрацыйныя) функцыі. Выкарыстоўваліся ў юрыдычных і даведасных мэтах усімі суб'ектамі права, найперш вярхоўнай уладай, дзяржаўнымі ўстановамі, прывілеяванымі саслоўямі, мяшчанамі, магістратамі, царквой, этнарэлігійнымі абшчынамі. На аснове матэрыялаў Метрыкі па адпаведных запытах выдаваліся юрыдычна завераныя дакументы (копіі з копій).

Першыя гістарычныя назвы гэтага збору — «метрыкі», «кнігі метрыкі», «метрыка», з канца XVI — пачатку XVII стст. разгорнутая афіцыйная назва — «Метрыка Вялікага Княства Літоўскага». З навуковага пункту гледжання апошняя назва найбольш слушная. Вызначэнне «Літоўская метрыка» па аналогіі з Кароннай метрыкай у Польшчы сустракалася ў мясцовых канцылярскіх кнігах, з сярэдзіны XVII ст. сістэматычна ўжывалася ў варшаўскім архіўным справаводстве, замацавалася ў пецярбургскіх і маскоўскіх архівах, а таксама ў беларускай, расійскай, польскай і літоўскай гістарыяграфіі XIXXX стст. Гэты тэрмін традыцыйна выкарыстоўваецца і цяпер у замежных выданнях Метрыкі, а таксама для назвы некаторых сучасных архіўных фондаў, якія ўключаюць матэрыялы велікакняжацкай канцылярыі ВКЛ (побач з даволі значнай колькасцю іншых кніг) і захоўваюцца пераважна ў Расіі.

Большая частка кніг Літоўскай метрыкі захоўваецца сёння ў Расійскім Дзяржаўным Архіве Старажытных Актаў у Маскве, асобныя кнігі ёсць таксама ў Галоўным архіве старажытных актаў (Archiwum Główne Akt Dawnych) у Варшаве і іншых месцах.

У цяперашні час вядзецца сістэматычная праца па выданні кніг метрыкі.

Публікацыі[правіць | правіць зыходнік]

Метрыка з'яўляецца адным з самых аўтарытэтных і паважаных крыніц па гісторыі ВКЛ. Некаторыя з дакументаў метрыкі і іх частак пачалі публікавацца ў канцы 18-га стагоддзя. Вялікія зборнікі матэрыялаў пачалі выходзіць у свет з 1830-х гадоў («Зборнік князя Абаленскага», ці «Кніга метрыкі амбасадара...», у 3-х тамах, змяшчае падрабязны рэестр кніг метрыкі па Анастасевічу (1817)). Іншымі вядомымі выдаўцамі матэрыялаў метрыкі былі Леантовіч, Прагаска, Бяршадскі і інш. Іншыя вядомыя публікацыі перыяду:

  • Акты Літоўскай метрыкі (Акты Литовской метрики, т. 1, в. 1 – 2, Варшава, 1896–1897).
  • Акты Заходняй Расіі (Акты Западной России, поўная назва: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею. – СПб., 1846–1853).
Складаецца прыблізна з двух тысяч афіцыйных дакументаў (не ўсе з іх адносяцца ўласна да метрыкі), апублікаванай у пяці тамах, якія ахопліваюць перыяд 1340-1699 (I: 1340-1506, II: 1506-1544, III: 1544-1587, IV: 1588-1632, V: 1633-1699).
  • Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі (Акты Западной России, поўная назва: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею. – СПб., 1846–1853).
Складаецца з афіцыйных дакументаў (не ўсе з іх прыналежнасць да Metrica уласнай), апублікаваных у пятнаццаці тамах, якія ахопліваюць перыяд 1361-1678. Тэматычна канцэнтруецца на 17-м стагоддзі. Не ўключае першапачаткова польскія і лацінскія дакументы.
  • Руская гістарычная бібліятэка, Т. 20, 27, 30, 33 (Русская историческая библиотека, т. 20, 27, 30, 33, Спб. – П., 1903–1915).
  • Акты літоўска-рускай дзяржавы (Акты Литовско-Русского государcтва, в.1 – т.2, М., 1897-1899).
Складаецца з дакументаў, у асноўным з метрыкі, якія ахопліваюць 14-16 стагоддзі, апублікаваныя Доўнар-Запольскім.
  • Маліноўскі. Зборнік матэрыялаў, звязаных з гісторыяй паноў-рады Вялікага Княства Літоўскага (Малиновский И. Сборник материалов, относящихся к истории панов-рады Великого Княжества Литовского, [ч. 1 – 2], Томск, 1901–1912).

У 1980-х 1990-х гадах пачалася новая хваля публікацый матэрыялаў Метрыкі, на гэты раз у якасці міжнароднымі, беларуска-літоўска-польска-расійскімі намаганнямі.

Метрыка служыла ў якасці асновы для твораў вядомых даследчыкаў гісторыі ВКЛ, напрыклад, Любаўскага, Доўнар-Запольскага, Максімейкі, Лапо, Пічэты, Маліноўскага, Лаўмянскага і іншых.

Навуковыя даследаванні самой метрыкі пачаліся з працы Пташыцкага (1887). Іншыя вядомыя даследчыкі метрыкі: Беражкоў, Грымстэд, Сулкоўска-Курасёва.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]