Мюнхен

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Горад
Мюнхен
ням.: München
Сцяг Герб
Сцяг
Герб
Rathaus and Marienplatz from Peterskirche - August 2006.zugeschnitten.jpg
Новая ратуша
Краіна
Зямля
Каардынаты
Глава
Заснаваны
Першае згадванне
Плошча
310,43 км²
Вышыня цэнтра
519 м
Водныя аб'екты
Насельніцтва
1.450.381 чалавек (2015)
Шчыльнасць
4.668 чал./км²
Часавы пояс
Тэлефонны код
089
Паштовыя індэксы
80331-81929
Аўтамабільны код
M
Афіцыйны сайт
muenchen.de
(ням.) (англ.) (фр.) (італ.) (ар.) 
Мюнхен на карце Германіі ±
Мюнхен (Германія)
Мюнхен
Мюнхен (Баварыя)
Мюнхен

Мю́нхен (ням.: München [ˈmʏnçən], бав.: Minga) — горад на поўдні Германіі. Сталіца і буйнейшы горад Баварыі. Трэці, пасля Берліна і Гамбурга, горад Германіі паводле колькасці насельніцтва (1.364.920 тыс.чал. - 2010). Плошча - 310,43 км².

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню згадваецца ў пач. ХІІ ст. Вырас з паселішча Муніхен («каля манахаў»). У 1158 атрымаў ад Генрыха Льва гарадское права.

У 1255—1918 рэзідэнцыя Вітэльсбахаў. 3 XVI ст. значны культурны цэнтр. Пры герцагу Максіміліяне Баварскім (1597—1651) стаў цэнтрам каталіцызму ў Германіі. У 1609 у Мюнхене заснавана антыпратэстанцкая Каталіцкая ліга. У час войнаў за аўстрыйскую і іспанскую спадчыны акупіраваны аўстрыйскімі войскамі (1705—15, 1742—44). У 1806—1918 сталіца каралеўства Баварыя.

У 1841 у Мюнхене пабудаваны першы ў Германіі лакаматыў. У лістападзе 1918 у горадзе абвешчана Баварская рэспубліка, потым Баварская (Мюнхенская) савецкая рэспубліка (існавала 7.4—2.5.1919).

У лістападзе 1923 адбыўся гітлераўскі «піўны путч». Месца заключэння Мюнхенскага пагаднення (1938). 8.11.1939 тут здзейснены няўдалы замах на А. Гітлера. У ІІ сусветную вайну бамбардзіроўкамі 1943—45 разбурана амцль палавіна горада.

3 1950 тут існаваў Інстытут па вывучэнні гісторыі і культуры СССР (сярод супрацоўнікаў быў Уладзімір Сядура, які выдаваў «Беларускі зборнік»). У 1972 месца правядзення XX летніх Алімпійскіх гульняў.

Прамысловасць[правіць | правіць зыходнік]

Электратэхнічная, радыёэлектронная, оптыка-механічная прамысловасць, агульнае і транспартнае машынабудаванне (у т.л. прадпрыемства BMW), ваенная, хімічная, паліграфічная, трыкатажная, харчовая прамысловасць. Адна з найбольш вядомых галін — піваварэнне.

Навука, адукацыя, культура[правіць | правіць зыходнік]

Мюнхенскі ўніверсітэт, Мюнхенскі тэхнічны ўніверсітэт. Баварская АН і Акадэмія выяўленчых мастацтваў. Дзяржаўная вышэйшая музычная школа, кансерваторыя.

Дзейнічае Нацыянальны тэатр. Праходзяць оперныя фестывалі (з 1875).

Шырока вядомы Фестываль піва. Арганізуюцца штогадовыя прамысловыя кірмашы.

Баварскія дзяржаўныя зборы карцін, Баварскі нацыянальны музей, Нямецкі музей, этнаграфічны музей, Гліптатэка і інш.

Транспарт[правіць | правіць зыходнік]

Вузел чыгунак і аўтадарог. Дзейнічаюць 2 міжнародных аэрапорты. Мюнхенскі метрапалітэн.

Планіроўка і архітэктура[правіць | правіць зыходнік]

Стары горад са шчыльнай забудовай уздоўж р. Ізар. Гарадскі цэнтр, падзелены на 4 кварталы вуліцамі, перакрыжаванымі на Марыенплац, у XIII ст. быў абнесены сценамі (захаваліся вароты XIV ст.). 3 1791 гарадскія ўмацаванні знесены і ў XVIII—XIX ст. пабудаваны рэгулярныя прыгарады з шырокімі вуліцамі, барочнымі і класіцыстычнымі будынкамі. Пасля 1871 выраслі новыя кварталы і прамысловыя раёны.

Мюнхен моцна пашкоджаны ў ІІ сусветную вайну. Сучаснае аблічча вызначаецца суседствам рознастылявых пабудоў з будынкамі з бетону і шкла. Захаваліся архітэктурныя помнікі XIII—XX ст.

Славутасці[правіць | правіць зыходнік]

Беларусы ў Мюнхене[правіць | правіць зыходнік]

Магіла святара Уладзіміра Салаўя ў Мюнхене

На пачатку ХХ ст. у каталіцкім універсітэце ў Мюнхене вучыліся будучыя беларускія святары і ў 1940-я гады тут быў створаны Беларускі камітэт.[3] Мюнхен з канца 1940-х гадоў стаў цэнтрам беларускай прысутнасці ў Германіі. У горадзе выдавалася газета «Бацькаўшчына», дзейнічала беларуская служба Радыё «Свабода», а таксама працаваў Інстытут вывучэння СССР.

Пахаваныя[правіць | правіць зыходнік]

Амаль што на ўсіх могілках Мюнхена ёсць беларусы. На могілках Перлахер Форст быў пахаваны журналіст Леанід Карась. Але магілы ўжо няма. Таксама тут быў пахаваны журналіст Алесь Марговіч на чыёй магіле была скульптура Мадонны. Магілы Марговіча даўно няма, але скульптуру Мадонны перанеслі ў цэнтр могільніка. Таксама тут быў журналіст Уладзімір Бортнік.[4]

На могілках Вестфрыдгоф пахаваные спявачка Барбара Іванаўна Вержбаловіч, гісторык Сымон Кандыбовіч, мастак Зміцер Чайкоўскі і журналіст Уладзімір Цвірка.[4]

На могілках Остфрыдгоф была кіраўніца СБМ Надзея Абрамава, але магілку яе ўжо забралі. Там жа быў пахаваны і Ніканор Ляўковіч, брат Ніны Абрамчык.[4]

Журналіст Радыё Свабода Юрка Сянькоўскі пахаваны у Фельдмохінгу, дзе жыло некалькі беларусаў.[4] Таксама тут быў палітычны і нацыянальны дзеяч Юрый Сабалеўскі.[5]

На могілках Вальдфрыдгоф пахаваны святар Уладзімір Салавей.[6]

Невядома дзе знаходзяцца магілы пісьменніка Пётра Сыч, гісторыка Паўла Урбан і мастацтвазнаўцы Юліяны Вітан-Дубейкаўская.[4][7]

Вядомыя асобы, якія жылі ў Мюнхене[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Мюнхен // БЭ ў 18 т. Т. 11. Мн., 2000.