Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч

Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч
руск.: Михаил Александрович Максимович
Дата нараджэння	3 (15) верасня 1804
Месца нараджэння	Залатаношскі павет[d], Палтаўская губерня, Маларасійскае ваеннае губернатарства, Расійская імперыя
Дата смерці	10 (22) лістапада 1873 (69 гадоў)
Месца смерці	Палтаўская губерня, Расійская імперыя
Грамадзянства	Расійская імперыя
Род дзейнасці	гісторык, картограф, пісьменнік, прафесар, энтамолаг, батанік, гісторык літаратуры, філолаг, этнолаг
Навуковая сфера	батаніка, этнаграфія
Месца працы	Імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра МДУ
Навуковая ступень	магістр фізіка-матэматычных навук
Навуковае званне	член-карэспандэнт Пецярбургскай АН
Альма-матар	фізіка-матэматычны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта[d]
Член у	Пецярбургская акадэмія навук Нацыянальная акадэмія навук Украіны
Узнагароды
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Міхаі́л Алякса́ндравіч Максімо́віч (3 (15) верасня 1804 — 10 (22) лістапада 1873) — украінскі і рускі філолаг, фалькларыст, перакладчык, гісторык, паэт, батанік, член-карэспандэнт Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук (1871); дэкан гісторыка-філалагічнага факультэта і першы рэктар Імператарскага Кіеўскага ўніверсітэта.

Біяграфія

Нарадзіўся 3 верасня 1804 (15 верасня 1804) года на хутары Тымкоўшчына каля Залатаношы (цяпер сяло Багуславец, Чаркаская вобласць Украіны). Па бацьку паходзіў са старадаўняга казацкага роду, па маці — з роду Цімкоўскіх.

У 1819 годзе скончыў Ноўгарад-Северскую гімназію і паступіў на аддзяленне (факультэт) славесных навук Маскоўскага ўніверсітэта. У 1821 годзе перайшоў на аддзяленне фізічных і матэматычных навук, быў вучнем Г. Ф. Гофмана. У 1823 годзе скончыў Маскоўскі ўніверсітэт і быў пакінуты ў ім для падрыхтоўкі да прафесарскага звання. Абараніўшы магістарскую дысертацыю «Пра сістэмы расліннага царства», ён атрымаў пасаду ад'юнкта. Працаваў у бібліятэцы і ўніверсітэцкім Гербарыі. З 1826 года на працягу 10 гадоў займаў пасаду дырэктара батанічнага сада Маскоўскага ўніверсітэта.

У 1824—1825 гадах зрабіў вялікія гербарныя зборы ў Маскоўскай губерні, якія захаваліся і дагэтуль у добрым стане ў Гербарыі МДУ. Быў спецыяльна камандзіраваны для збору і апісання раслін усіх паветаў Маскоўскай губерні і аформіў свае пошукі ў выглядзе «Спіса раслін маскоўскай флоры», у якім пералічана 926 відаў. У 1832 годзе быў камандзіраваны на Каўказ, адкуль прывёз багатыя калекцыі. У 1833 годзе быў абраны прафесарам батанікі. Загадваў кафедрай батанікі Маскоўскага ўніверсітэта (з жніўня 1833 да чэрвеня 1834).

У маі 1834 года ён быў вымушаны заняць кафедру рускай славеснасці ў ўніверсітэце Святога Уладзіміра, які тады адкрыўся ў Кіеве — па катэгарычным патрабаванні міністра асветы графа С. С. Уварава, які меў на ўвазе палітычныя меркаванні: жадаючы стварыць рускі ўніверсітэт у Маларосіі, ён лічыў як нельга больш прыдатным для гэтага дзеячам М. А. Максімовіча, які ў сваіх актавых прамовах праводзіў менавіта ідэю народнасці. У кастрычніку 1834 года М. А. Максімовіч быў прызначаны рэктарам універсітэта.

У снежні 1835 года ён склаў з сябе званне рэктара, а ў 1841 годзе, з прычыны ўзмацнення хваробы — і званне прафесара; адпачыўшы, ён яшчэ два гады (1843—1845) чытаў лекцыі ў якасці прыватнага выкладчыка. Тады ж ён стаў энергічным членам «Часовай камісіі для разбору старажытных актаў» і рэдагаваў матэрыялы для яе выдання («Помнікаў»).

Пасяліўшыся ў сваёй сядзібе «Міхайлава гара» (на беразе Дняпра, у Залатаношскім павеце Палтаўскай губерні), М. А. Максімовіч зрэдку наведваў Маскву для сустрэч з М. П. Пагодзіным, М. В. Гогалем і іншымі маскоўскімі сябрамі.

Памёр 10 лістапада 1873 (22 лістапада 1873) года ў сваёй сядзібе і быў там жа пахаваны.

А. С. Пушкін і М. В. Гогаль былі ў захапленні ад маларускіх песень Максімовіча; Гогаль вёў з ім перапіску. У 1830 годзе Максімовіч выдаў альманах «Дзянніца» (руск.: Денница), у якім мы знаходзім імёны Пушкіна (пачатак «Барыса Гадунова»), Дз. У. Венявіцінава, князя П. А. Вяземскага, А. А. Дэльвіга, А. С. Хамякова, Я. А. Баратынскага, М. М. Языкава, А. Ф. Мерзлякова, І. В. Кірэеўскага; у 1831 годзе з'явілася 2-я кніжка «Дзянніцы», у 1834 — 3-я, зноў з цэлым шэрагам гучных літаратурных імёнаў.

Міхаіл Максімовіч і сам быў не чужы паэзіі: яму належаць некалькі вершаў на маларускай мове, пераклады на маларускую мову «Слова аб палку Ігаравым» (1857) і псалмоў (1859). Акрамя таго, ён аказаў прыкметны ўплыў на творчасць Надзеі Цяпловай-Церухінай.

З канца 1857 года ён каля паўгода загадваў рэдакцыяй часопіса «Русская беседа», а ў 1858 годзе стаў сакратаром адноўленага «Таварыства аматараў расійскай славеснасці». З'яўляўся ганаровым членам Маскоўскага ўніверсітэта (1871). Быў рэдактарам-выдаўцом альманахаў «Киевлянин» (тры кнігі: 1840, 1841, 1850) і «Украинец» (дзве кнігі: 1859, 1864).

Па сваіх перакананнях М. А. Максімовіч быў вельмі блізкі да ўкраінафільства на яго старой рамантычнай аснове, не аддзяляючы, аднак, у сваім уяўленні Маларосію ад Расіі.

Навуковыя інтарэсы

М. А. Максімовіч напісаў мноства даследаванняў, безуважна раскіданых у розных перыядычных выданнях і ўжо пасля яго смерці сабраных (далёка не цалкам) у 3 тамах.

Да пераходу ў Кіеў ён надрукаваў цэлы шэраг прац па натуральных навуках: «Пра сістэмы расліннага царства», «Асновы батанікі», «Галоўныя асновы заалогіі», «Роздумы аб прыродзе», а таксама «Кніга Навума пра вялікі Божы свет», якая ўяўляе сабой першы вопыт папулярнага выдання для народа (да 1851 года яна вытрымала 6 выданняў). Галоўная асаблівасць усіх гэтых выдатна выкладзеных прац — імкненне аўтара да сістэматызацыі ў духу тагачаснай натурфіласофіі. М. А. Максімовіч садзейнічаў замене замежнай навуковай тэрміналогіі на рускую. Этнаграфіяй стаў займацца рана.

Ужо ў 1827 годзе ён выдаў «Маларасійскія песні» з каментарыямі; А. Н. Пыпін прызнае за гэтым выданнем «вялікую заслугу разумнага разумення і выканання справы». У 1834 годзе Максімовіч выдаў іншы зборнік пад назвай «Украінскія народныя песні», a таксама «Галасы маларускіх песень» (25 напеваў, пакладзеных на ноты А. А. Аляб'евым); у Кіеве ён пачаў яшчэ больш шырокае выданне — «Зборнік украінскіх песень» (ч. 1-я, Кіеў, 1849). Вывучэнне помнікаў народнай славеснасці прывяло Максімовіча да даследавання рускай, асабліва паўднёварускай, мовы і славеснасці. Уступная лекцыя яго ў Кіеўскім універсітэце была прысвечана пытанню «Пра значэнне і паходжанне слова». Плодам вывучэння яго рускай гаворкі ў параўнанні з заходнеславянскай было «Крытыка-гістарычнае даследаванне аб рускай мове»; сюды ж трэба аднесці яго «Пачаткі рускай філалогіі». Пасля, пад уплывам ажыўлення, унесенага ў гэтае пытанне працамі І. І. Сразнеўскага і П. А. Лаўроўскага, Максімовіч зноў вярнуўся да даследаванняў аб гістарычным лёсе рускай мовы і паходжанні маларускай і выступіў гарачым абаронцам існавання «паўднёварускай» мовы і праціўнікам меркаванняў свайго «паўночнага» сябра М. П. Пагодзіна; так узнікла вядомая спрэчка паміж «паўднёўцамі» і «паўночнікамі» аб старажытнасці маларускай гаворкі. М. А. Максімовіч надрукаваў свае «Філалагічныя лісты да М. П. Пагодзіна» ў «Русской беседе» за 1856 год і «Лісты ў адказ да яго ж» у «Русской беседе» за 1857 год.

У галіне гісторыі рускай славеснасці Максімовіч цікавіўся, з аднаго боку, старажытным перыядам нашай славеснасці, у асаблівасці «Словам аб палку Ігаравым», з другога — помнікамі паўднёварускага пісьменства, якія вывучаў пераважна з бібліяграфічнага боку. Сярод яго прац у гэтай галіне: «Гісторыя старажытнай рускай славеснасці», «Пра народную гістарычную паэзію ў Старажытнай Русі», «Песня пра Палк Ігараў», «Да тлумачэння і гісторыі Слова аб палку Ігаравым», «Кніжная даўніна паўднёваруская», «Пра пачатак кнігадрукавання ў Кіеве» і іншыя.

Працы па гісторыі старажытнарускай кіеўскай і паўднёварускай славеснасці ўвялі яго і ў вобласць старажытнарускай гісторыі наогул. Тут ён заняў яшчэ больш прыкметнае месца, чым у філалогіі: яго па справядлівасці павінны прызнаць патрыярхам маларускай гістарыяграфіі. Як маларускую гаворку і славеснасць ён выводзіў са старажытнарускай мовы і славеснасці, так і маларускую гісторыю ён генетычна звязваў са старажытнай кіеўскай, а маларускую народнасць — са старажытнымі русічамі. Гэтаму апошняму пытанню збольшага прысвечаны яго артыкул «Аб уяўным запусценні Маларосіі ў нашэсце Батыева і засяленні яе навапрышлым народам», асноўная выснова якога засвоена і развіта пазнейшымі гісторыкамі Украіны.

У сваёй працы «Аб ужыванні назваў Расія і Маларосія ў Заходняй Русі» М. А. Максімовіч піша:

Не так даўно існавала меркаванне пра тое, быццам Кіеўская і ўся заходняя Русь не называлася Расіяй да яе далучэння да Русі ўсходняй; быццам і назва Малой Расіі ці Маларосіі нададзена Кіеўскай Русі ўжо пасля злучэння яе з Руссю Вялікай ці Маскоўскай. Каб знішчыць назаўжды гэты несправядлівы і нярускі толк, трэба перавесці яго ў гістарычнае пытанне: калі ў Кіеве і ў іншых заходнерускіх абласцях своенародныя імёны Русь, Рускі пачалі замяняць паводле грэчаскага вымаўлення іх імёнамі Расія, Расійскі? Адказ: з 90-х гадоў XVI стагоддзя... Асновай такога адказу служаць пісьмовыя акты таго часу і кнігі, надрукаваныя ў розных абласцях Рускіх... Прывяду сведчанні тых і другіх. Вось першая кніга, надрукаваная ў Кіеве, у друкарні Пячэрскай Лаўры — «Часаслоў» 1617 года. У прадмове да яе іерадыякана Захарыя Капысценскага сказана: «Глядзі, прававерны хрысціянін і ўсякі дабраверны чытач, ад знакамітых месцаў у Расіі Кіеўскіх, гэта значыць Лаўры Пячэрскай»... Заснавальніца Кіеўскага Багаяўленскага брацтва Ганна Гулевіч Лозка ў сваім запісе пра тое 1615 года, кажа, што яна ўсталёўвае яго — «прававерным і высакародным хрысціянам народа Расійскага, што ў паветах ваяводстваў Кіеўскага, Валынскага і Брацлаўскага будуць...» Акруговая грамата 1629 года, надрукаваная ў Кіеве, пачынаецца так: «Іоў Барэцкі, міласцю Божай архіепіскап Кіеўскі і Галіцкі і Усяе Расіі...».

Арыгінальны тэкст (руск.)  

Не очень давно было толкование о том, будто Киевская и вся западная Русь не называлась Россией до её присоединения к Руси восточной; будто и название Малой России или Малороссии придано Киевской Руси уже по соединении её с Русью Великой или Московской. Чтобы уничтожить навсегда этот несправедливый и нерусский толк, надо обратить его в исторический вопрос: когда в Киеве и в других западно-русских областях своенародные имена Русь, Русский начали заменять по греческому произношению их именами Россия, Российский? Ответ: с 90-х годов XVI века… Основанием такого ответа служат письменные акты того времени и книги, печатанные в разных областях Русских… Приведу свидетельства тех и других. Вот первая книга, напечатанная в Киеве, в типографии Печерской Лавры — «Часослов» 1617 года. В предисловии к ней иеродиакона Захария Копыстенского сказано: «Се, правоверный христианине и всяк благоверный читателю, от нарочитых мест в России Кийовских, сиречь Лавры Печерския»… Основательница Киевского Богоявленского братства Анна Гулевична Лозьина в своей записи о том 1615 года, говорит, что она учреждает его — «правоверным и благочестивым христианам народу Российского, в поветах воеводств Киевского, Волынского и Брацлавского будучим…» Окружная грамота 1629 года, напечатанная в Киеве, начинается так: «Иов Борецкий, милостию Божией архиепископ Киевский и Галицкий в Всея России…».

Працы М. А. Максімовіча па гісторыі ўкраінскага казацтва вызначаюцца пераважна крытычным характарам. Такімі з'яўляюцца дзве вялікія яго рэцэнзіі (па сутнасці — самастойныя даследанні) на сачыненні М. І. Кастамарава (пра «Багдана Хмяльніцкага») і У. Б. Антановіча («Акты аб казаках»). Важнае значэнне маюць яго даследанні «Пра гетмана Сагайдачнага», «Агляд гарадскіх палкоў і сотняў, якія былі на Маларосіі з часу Багдана Хмяльніцкага», «Пра Бубнаўскую сотню», «Аб калеіўшчыне» і мноства іншых, больш дробных; тут ён з'яўляецца папярэднікам У. Б. Антановіча і А. М. Лазарэўскага ў распрацоўцы гісторыі Правабярэжнай і Левабярэжнай Маларосіі; усюды ў яго бачны велізарная начытанасць у крыніцах і вялікі крытычны талент.

М. А. Максімовіч добра ведаў Кіеў, яго старажытнасці і тапаграфію Маларосіі. Яго артыкулы па гэтых пытаннях складаюць асобны аддзел у зборы яго твораў — 2-і, да якога далучаецца 3-і, прысвечаны археалогіі Маларосіі; тут асабліва вылучаецца артыкул аб стрэлах, знойдзеных на Дняпроўскім узбярэжжы, у якім ён бліскуча прымяніў свае здольнасці да класіфікацыі, набытыя дзякуючы заняткам натуральнымі навукамі.

Памяць

Яго імя носіць Навуковая бібліятэка Кіеўскага ўніверсітэта.

4 кастрычніка 2004 года на гістарычным будынку Маскоўскага ўніверсітэта на Махавой вуліцы, дом 9 (цяпер будынак факультэта журналістыкі МДУ) была ўрачыста адкрыта мемарыяльная дошка са скульптурным барэльефам М. А. Максімовіча, якая нагадвае аб тым, што Міхаіл Аляксандравіч — вучоны, прафесар Маскоўскага ўніверсітэта, які стаў першым рэктарам Кіеўскага ўніверсітэта святога Уладзіміра. На ўрачыстасці прысутнічалі рэктар МДУ В. А. Садоўнічы і рэктар Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, акадэмік В. В. Скапенка.

• 
  Памятная манета Украіны
• 
  Паштовая марка Украіны (2004), прысвечаная 200-годдзю з дня нараджэння Максімовіча

Бібліяграфія

• Малороссийские песни, изданные М. Максимовичем (М., 1827)
• Украинские народные песни (М., 1834)
• Откуда идет русская земля, по сказанию Несторовой повести и по другим старинным писаниям русским (Киев : Унив. тип., 1837)
• Песнь о полку Игореве, сложенная в конце XII-го века на древнем русском языке (Киев : тип. Имп. Ун-та св. Владимира, 1837)
• История древней русской словесности (К., 1839)
• Размышления о природе (2-е изд., поправленное и доп. — Киев : тип. И. Вальнера, 1847)
• Сборник украинских песен, издаваемый Михайлом Максимовичем. Ч. 1 (Киев, 1849)
• «Дни и месяцы украинского селянина» («Русская беседа», 1856, начало, из № 1, окончание, из № 3)
• Песнь о полку Игореве, переведенная на украинское наречие Михайлом Максимовичем (К., 1857)
• Письма о князьях Острожских к графине А. Д. Блудовой (Киев: тип. Федорова, 1866)
• Письма о Киеве (от Максимовича к Погодину) (1869)
• Слово о полку Игореве, в переводе на нынешний русский язык М. А. Максимовича (1879)
• Собрание сочинений. Том 1 (Киев, 1876). Том 2 (Киев, 1877). Том 3 (Киев, 1880).

Літаратура

• Максимович, Михаил Александрович / Барабаш Ю. Я. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—2017.
• Максимович Михаил Александрович // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
• Багалей Д. И. Максимович Михаил Александрович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
• Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Московского университета. — М.: В Университетской Типографии, 1855. — Т. II. — С. 1—22.
• Письма М. П. Погодина, С. П. Шевырева и М. А. Максимовича к князю П. А. Вяземскому 1825—1874 годов (из Остафьевского архива). — СПб.: тып. М. Стасюлевіча, 1901.
• Клепацький П. М. О. Максимович як історик // Україна. — К.: Державне видавництво України, 1928. — № 6 (31). — С. 80—84.
• Марков П. Г. Общественно-политические и исторические взгляды М. А. Максимовича. — К.: Вища школа, 1986. — 248 с.

Спасылкі

• Профіль Міхаіла Аляксандравіча Максімовіча на афіцыйным сайце РАН