Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя
ням.: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei
Лагатып
Лідар:

Карл Харэр(руск.) бел. (1919—1920)
Антон Дрэкслер (1920—1921)
Адольф Гітлер (1921—1945)
Марцін Борман (30 красавіка—2 мая 1945)

Дата заснавання:

5 студзеня 1919 (як Нямецкая рабочая партыя(руск.) бел.)
24 лютага 1920

Дата роспуску:

12 кастрычніка 1945

Штаб-кватэра:

Брыенэр штрасэ, 45(руск.) бел., Мюнхен

Ідэалогія:

нацыянал-сацыялізм

Моладзевая арганізацыя:

Гітлерюгенд(руск.) бел.

Колькасць членаў:

190 (пачатак 1920)[1]

Гімн:

Песня Хорста Веселя(руск.) бел.

Партыйны друк:

Völkischer Beobachter(руск.) бел.

Commons-logo.svg Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя на Вікісховішчы
 Прагляд гэтага шаблона  Трэці рэйх Нацыянал-сацыялізм
Асноўныя паняцці

Дыктатура Правадырызм Правая ідэалогія Шавінізм Расавая палітыка Мілітарызм Антыдэмакратызм

Ідэалогія

Фёлькішэ бевегунг «25 пунктаў» • «Мая барацьба» • Недачалавек Нюрнбергскія расавыя законы Расавая тэорыя Гюнтэра Расавая палітыка «Міф дваццатага стагоддзя»

Гісторыя

Трэці рэйх Ноч доўгіх нажоў Крыштальная ноч Другая сусветная вайна Вырашэнне чэшскага пытання / яўрэйскага пытання Катастрофа еўрапейскага яўрэйства Халакост Нюрнбергскі працэс

Асобы

Адольф Гітлер Відкун Квіслінг Войцех Тука Генрых Гімлер Герман Герынг Рудольф Гес

Арганізацыі

НСДАП СА СС Гітлерюгенд Вервольф Саюз нямецкіх дзяўчын Юнгфольк Саюз дзяўчынак Зімовая дапамога Германскі працоўны фронт Сіла праз радасць Вера і прыгажосць Нацыянал-сацыялістычныя (мехкорпус авіякорпус народная дабрачыннасць жаночая арганізацыя саюз студэнтаў саюз урачоў саюз настаўнікаў саюз юрыстаў саюз дапамогі ахвярам вайны)

Нацысцкія партыі і рухі

Венгрыя Паўночны Каўказ Бельгія Нідэрланды Чачня Нарвегія Латвія Беларусь

Роднасныя паняцці

Фашызм Антыкамунізм Неанацызм Інтэгральны нацыяналізм Нацысцкі акультызм


Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя (ням.: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, скароч. НСДАП, ням.: NSDAP) — палітычная партыя Германіі, якая існавала з 1920 па 1945, з ліпеня 1933 да мая 1945 — кіруючая і адзіная законная партыя ў Трэцім Рэйху. Пасля паразы Германіі ў Другой сусветнай вайне ў 1945 па рашэнню створанага саюзнікамі па антыгітлераўскай кааліцыі акупацыйнага кантрольнага савета была распушчана. На Нюрнбергскім працэсе кіруючы склад партыі быў абвешчаны злачынным, а ідэалогія НСДАП называлася адной з галоўных прычын вайны.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Ад узнікнення да путчу[правіць | правіць зыходнік]

Дэлегацыя НСДАП на «Нямецкім дні» Нямецкага народнага саюза абароны і наступлення(руск.) бел. у кастрычніку 1922, у Кобургу

НСДАП была створана 24 лютага 1920, на на сходзе ў піўной «Хофбройхаус»(руск.) бел. Нямецкай рабочай партыі(руск.) бел. (удзельнічала 2 тыс. чал.), калі А. Гітлер абвясціў праграму «25 пунктаў»(руск.) бел.[2]. Тады ж было прынята рашэнне аб змене назвы партыі — да яе было дададзена «Нацыянал-сацыялістычная». Сам Гітлер растлумачыў назву сваёй партыі наступным чынам:

" Сацыялізм, гэта вучэнне пра тое, як варта клапаціцца аб агульным дабры. Камунізм — гэта не сацыялізм. Марксізм — гэта не сацыялізм. Марксісты скралі гэта паняцце і сказілі яго сэнс. Я вырву сацыялізм з рук «сацыялістаў». Сацыялізм — старажытная арыйская, германская традыцыя "

[3]

У першай фазе свайго развіцця, да 1923, НСДАП рэкрутавала сваіх членаў галоўным чынам з былых удзельнікаў вайны і сярэдніх слаёў гарадскога і сельскага насельніцтва[4]. Рабочыя ў партыі складалі меншасць у параўнанні з афіцэрамі, рамеснікамі, служачымі, чыноўнікамі і сялянамі. Але гэтая ўяўная рабочая партыя ўсяляк імкнулася прыцягнуць да сябе таксама і пралетарскія пласты. Гэтай мэты служылі розныя псеўдасацыялістычныя патрабаванні, такія, як нацыяналізацыя трэстаў, канфіскацыя ваенных даходаў, зямельная рэформа і, па няясным выразе праграмы, «знішчэнне працэнтнай кабалы»[5].

У снежні 1920 А. Гітлер на атрыманыя ад рэйхсвера і ад прамыслоўцаў 120 тыс. рэйхсмарак набыў газету «Völkischer Beobachter»(руск.) бел..

У пачатковы перыяд дзейнасці, партыю фінансавалі перш за ўсё гаспадары баварскіх фірмаў[6]. Аднак на пачатку 1920-х Гітлера пачалі падтрымліваць капітаны цяжкай прамысловасці Ф. Цісен(руск.) бел., Э. Борзіг(ням.) бел. і інш.[7] У кастрычніку 1923 Ф. Цісен уручыў НСДАП 100 тыс. залатых марак. Канцэрн Ройш-Ганіэль(ням.) бел. перадаваў партыі значныя сродкі праз генерала Э. Людэндорфа[8].

Для абароны партыйных выступоўцаў і аховы парадку на розных партыйных мерапрыемствах у лютым 1920 была створана служба добраахвотнікаў (zeitfreiwilligen), пазней пераназваная ў службу партыйных распарадчыкаў — орднэраў (Ordnertruppe). Увосень 1920 партыі існавала 35 отртсгруп, а колькасць членаў перавысіла 2 тыс. чал. 3 жніўня 1921 служба орднэраў была пераіменавана ў «гімнастычны і спартыўны аддзел»[9]/ 5 кастрычніка «гімнастычны і спартыўны аддзел» атрымаў новую назву — «штурмавыя атрады» (Sturmabteilung; СА)[10].

Улетку 1921 быў зацверджаны праект сцяга НСДАП — на чырвоным палотнішчы белы круг, у цэнтры якога — чорная свастыка.

Аднаўленне і прыход да ўлады (1923—1933)[правіць | правіць зыходнік]

Выступаючы ў студзені 1923 г., праз некалькі дзён пасля таго, як французская армія акупавала Рурскую вобласць(руск.) бел., Гітлер казаў з трыбуны:

" Не! Ня далоў Францыю... павінен быць наш лозунг — прэч здраднікаў айчыны — прэч лістападаўскіх злачынцаў! "

[11].

Першы агульнагерманскі з'езд нацыянал-сацыялістычнай партыі, які адбыўся 2728 студзеня 192 г., не ўнёс ніякіх змен у галоўны кірунак нацысцкай прапаганды:

" Наша галоўная мэта — барацьба з бальшавізмам "

Пытанне аб задачах НСДАП у сувязі з акупацыяй Рура нават не абмяркоўвалася. Увага з'езда было прыкавана да падрыхтоўкі гвалтоўнага звяржэння імперскага ўрада. Публічнае абмеркаванне гэтага пытання некалькі збянтэжыла дажа баварскія ўлады, якія самі вялі палітычную барацьбу супраць цэнтральнага германскага ўрада і падтрымлівалі нацыстаў, але аддавалі перавагу такія пытанні абмяркоўваць канфідэнцыйна[12].

З пачатку 1930-х фінансаванне нямецкімі манапалістамі нацысцкай партыі набывае рэгулярны характар. Так, з 1 студзень 1931 г. Рэйнскай-Вестфальскі вугальны сіндыкат пачаў адлічваць у касу партыі па 6 млн. марак штогод. Нацысцкую партыю фінансавалі і замежныя капіталісты. Найбуйнейшы галандскі нафтавай прамысловец Г. Дэтэрдынг(руск.) бел. за ўсяго да моманту прыходу А. Гітлера да ўлады перадаў нацысцкай партыі 10 млн галандскіх гульдэнаў[13].

19 лістапада 1932 г. прадстаўнікі нямецкай буйной прамысловасці і землеўладальнікі накіравалі П. фон Гіндэнбург наступнае пасланне:

" Мы бачым у нацыянальным руху, які ахоплівае наш народ, шматабяцальны пачатак, які толькі і стварае, дзякуючы пераадоленню класавых супярэчнасцей, неабходную базу для новага ўздыму нямецкай эканомікі. Мы ведаем, што гэты ўздым запатрабуе шматлікіх ахвяр. Мы верым, што гэтыя ахвяры могуць быць з гатоўнасцю прынесеныя толькі ў выпадку, калі найбуйнейшая група гэтага нацыянальнага руху будзе ўдзельнічаць ва ўрадзе як кіруючая сіла. Даручанне адказнага кіраўніцтва прэзідэнцкім кабінетам, які складаецца з лепшых у дзелавым і асабістым адносна кадраў, фюрару найбуйнейшай нацыянальнай групы ліквідуе недахопы і памылкі, уласцівыя ў сілу абставінаў любому масавага руху, і дазволіць павесці за сабой мільёны людзей, якія стаяць у баку, зробіць іх надзейнай сілай. "

[14]

У 1932 міністр унутраных спраў генерал В. Грёнэр распарадзіўся распусціць СА і СС, а таксама забараніў нашэнне формы членамі усіх ваенізаваных арганізацый НСДАП. Праз дзень пасля гэтай забароны да генерала В. Грёнэра звярнуўся кронпрынц Вільгельм з лістом, у якім гаварылася: «...мне асабліва сумна, што Вы паставілі свой подпіс пад распараджэннем аб роспуску СА і СС. Я магу расцаніць гэта распараджэнне як сур'ёзную памылку, багата страшнай небяспекай для ўнутранага свету. Забарона членам «Сталёвага шлема» насіць форму і роспуск СА і СС непазбежна наймацнейшым чынам падарвуць ў нацыянальных колах давер да міністэрства абароны. Паколькі я з даўніх часоў імкнуся асабіста садзейнічаць усталяванню даверу паміж рейхсвер і нацыянальнымі арганізацыямі — гэта асабліва адносіцца да НСДАП, — Вы зразумееце..., наколькі цяжкае ўражанне вырабляе на мяне гэты крок, змацаваны Вашым імем...»[15]

[правіць | правіць зыходнік]

Пасля прыходу партыі да ўлады, у 1933 па ініцыятыве А. Крупа(руск.) бел. быў створаны «Фонд Адольфа Гітлера», у які Круп адразу ўклаў 6 млн рэйхсмарак, а таксама дадаткова перадаў яшчэ 6 млн на іншыя рэчы нацыянал-сацыялізму. Канцэрн «ІГ Фарбэніндустры»(руск.) бел. уклаў у гэты фонд з 1933 па 1944 каля 80 млн марак[16].

НСДАП на выбарах[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі федэральных выбараў НСДАП
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
Май 1924 1,918,300 6.5 (#6)
32 / 472
Снежань 1924 907,300 3.0 (#8) 3.5
14 / 493
18
1928 810,100 2.6 (#9) 0.4
12 / 491
12
1930 6,409,600 18.3 (#2) 15.7
107 / 577
95
Ліпень 1932 13,745,000 37.3 (#1) 19.0
230 / 608
123
Лістапад 1932 11,737,000 33.1 (#1) 4.2
196 / 584
34  
Сакавік 1933 17,277,180 43.9 (#1) 10.8
288 / 647
92
Лістапад 1933 39,655,224 92.11 (#1) 48.2
661 / 661
373
1936 44,462,458 98.8 (#1) 6.7
741 / 741
80
1938 44,451,092 99.1 (#1) 0.3
813 / 813
72

НСДАП у выбарах Ландтагаў[правіць | правіць зыходнік]

Анхальт[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Анхальце
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
Чэрвень 1924 7,189 4.1 (#7)
2 / 36
2 У складзе Народна-сацыяльнага свабоднага блока
1924 7,958 4.1 (#8)
1 / 36
1 У складзе Народна-сацыяльнага свабоднага блока
1928 4,117 2.1 (#8) 2
1 / 36
1932 89,652 40.9 (#1) 38.8
15 / 36
14

Бадэн[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Бадэне
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
Чэрвень 1925 8,917 1.2 (#8) 1.2
0 / 72
1929 65,121 7 (#8) 5.8
6 / 88
6

Баварыя[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Баварыі
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
1924 512,271 17.1 (#3) 17.1
23 / 129
23 у складзе Народнага блоку
1928 6.13 (#5) 10.99
9 / 128
14
1932 32.52 (#2) 26.39
43 / 128
34

Браўншвейг[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Браўншвейгу
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
1924 9,479 3.4 (#6) 3.4
1 / 48
1
1927 10,358 3.7 (#8) 0.3
1 / 48
1930 67,902 22.2 (#3) 18.5
9 / 40
8

Брэмен[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Брэмене
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
1923 10,963 6.2 (#6) 6.2
7 / 120
7 Нямецкая народная партыя свабоды
1924 7,432 4.1 (#7) 2.1
4 / 120
3 Нацыянал-сацыялістычная партыя свабоды
1930 51,327 25.4 (#1) 32
32 / 120
29

Вальдэк[правіць | правіць зыходнік]

Вюртэмберг[правіць | правіць зыходнік]

Гамбург[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Гамбурге
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
1924 13,495 2.5 (#6) 2.5
4 / 160
4
1927 9,754 1.5 (#7) 1
2 / 120
2
1928 14,760 2.2 (#7) 0.7
3 / 120
1
1931 202,506 26.2 (#2) 24
43 / 120
40
1932 233,750 31.2 (#1) 5
51 / 120
11

Гесэн[правіць | правіць зыходнік]

Кобург[правіць | правіць зыходнік]

Ліпе[правіць | правіць зыходнік]

Вынікі выбараў у Ландтаг Ліпэ
Выбары Галасы Мандаты Заўвагі
#  % +/– # +/–
1925 678 0.8 (#8)
0 / 21
1929 2,713 3,4 (#8) 2,6
0 / 21
1933 39,064 39.5 (#1) 36.1
9 / 21
9

Любек[правіць | правіць зыходнік]

Мекленбург-Шверын[правіць | правіць зыходнік]

Мекленбург-Штрэліц[правіць | правіць зыходнік]

Ольдэнбург[правіць | правіць зыходнік]

Прусія[правіць | правіць зыходнік]

Саксонія[правіць | правіць зыходнік]

Цюрынгія[правіць | правіць зыходнік]

Шаўмбург-Ліпэ[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. Спіс членаў партыі пачынаўся не з адзінкі, а з нумара 500. История фашизма в Западной Европе / АН СССР, Институт всеобщей истории; Редкол.: Г. С. Филатов [и др.]. — М.: Наука, 1978. — 613 с. — С. 148.
  2. Feder, G. Das Programm der NSDAP und seine weltanschaulichen Grundgedanken. — München, 1932. — S. 19—22.
  3. American Monthly. 1923
  4. Kater, M. H. Zur Soziographie der fruhen NSDAP // Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte. — 1971. — 19. — S. 124—159.
  5. Випперман, В. Европейский фашизм в сравнении 1922—1982 / Пер. с немецкого А. И. Федорова. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2000. — С.
  6. Hallgarten, G. W. Hitler, Reichswehr und Industrie. — F/M., 1962. — С. 96, 125.
  7. Гинцберг, Л. И. На пути в имперскую канцелярию. — М., 1972. — С. 57.
  8. История фашизма в Западной Европе… — С. 150.
  9. Fischer, C. The rise of the Nazis / Conan Fischer. — Manchester—New York: Manchester University Press — Distributed exclusively in the U.S.A. by Palgrave, 2002. — V, 211 p. — P. 77. — ISBN 0719060672.
  10. Мельников, Д., Черная, Л. Империя смерти: Аппарат насилия внацистской Германии, 1933—1945 / Д. Мельников, Л. Черная. — М.: Издательство политической литературы, 1987. — 414 с. — С. 13.
  11. Heiden, K. Adolf Hitler. Bd. I. — S. 342.
  12. Franz-Willing, G. Die Hitlerbewegung. Der Ursprung. 1919—1922. — Hamburg, 1962. — S. 232—234.
  13. Норден, А. Фальсификаторы. — М., 1959. — С. 125. Са спасылкай на: Hamburger Fremdenblatt. — 1939. — № . — 6. Februar. — S.
  14. Бахман, К. Кем был Гитлер в действительности: Пер. с нем. / Общ. ред. В. Д. Ежова; [Послесл. П. Шютта]. — М.: Прогресс, 1981. — 207 с. — С. 69. Са спасылкай на: Zeitschrift für Geschichtswissenschaft. — 1956. — № 2. — S. 366.
  15. Бахман, К. Кем был Гитлер в действительности... — С. 83.
  16. Geschichte der deutsche Arbeiterbewegung. Bd. 5. — Berlin, 1966. — S. 10.