Негідальцы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Негідальцы
(илкан бэйенин)
Негідальцы.jpg
Агульная колькасць 513
Рэгіёны пражывання Расія
Мова негідальская
Рэлігія Праваслаўе, анімізм, шаманізм
Блізкія этнічныя групы Эвенкі, орачэны

Негідальцы (саманазва илкан бэйенин «мясцовы») — карэнныя насельнікі Далёкага Усходу Расіі. Жывуць пераважна ў Хабараўскім краі ўздоўж рэк Амур і Амгунь. Агульная колькасць 513 чал. (2010 г.)

Паходжанне і рассяленне[правіць | правіць зыходнік]

Мяркуюць, што продкамі сучасных негідальцаў былі эвенкі, якія з’явіліся на р. Амгунь паміж XIII i XVII стст. і асімілявалі карэннае насельніцтва, блізкае да ніўхаў, ульчаў і нанайцаў. Яны перанялі мясцовы лад жыцця, аднак захавалі адрозненні ў мове. Гістарычна склалася дзве групы негідальцаў — «нізаўскія» і «верхаўскія». «Нізаўскія» раней насялялі ніжнюю частку Амгуні і знаходзіліся ў шчыльных кантактах з ніўхамі і ульчамі. Зараз жывуць у паселішчах Тахта, Кальма і Дыльма на р. Амур. «Верхаўскія» займалі землі ў вярхоўі Амгуні і кантактавалі з эвенкамі і нанайцамі. Да сяр. XX ст. паміж сабою дзве групы не мелі шчыльных зносінаў.

Традыцыйная культура[правіць | правіць зыходнік]

Асноўныя гаспадарчыя заняткі — лоў рыбы і паляванне. Рыбу лавілі заездкамі, мехападобнымі і чатырохкутнымі сеткамі, вудамі, астрогамі. Кожная сям’я рабіла запасы вяленай рыбы, з рыбнай скуры шылі вопратку і абутак. Палявалі на футравых і капытных звяроў з дапамогай сабак, лукаў, самастрэлаў, ставілі пасткі і капканы. Ласёў прыманьвалі гукамі доўгіх драўляных труб. Паляўнічыя пакідалі родныя мясціны на месяцы, дабіраліся да Ахоцкага мора і Сахаліна. Здабытае футра збывалі кітайскім, а пазней рускім гандлярам. Увосень некаторыя негідальцы ішлі да Ахоцкага берага для палявання на ластаногіх. «Верхаўскія» трымалі аленяў. «Нізаўскія» карысталіся ездавымі сабакамі. З футра аленяў і сабак шылі зімовую вопратку. Для перамяшчэння на доўгія дыстанцыі ўжывалі нарты, лыжы, дашчаныя пласкадонныя лодкі. Збіральніцтвам займаліся жанчыны. Ягады нароўні з пакупнымі крупамі і гароднінай елі ў салатах ці з рыбным жырам. З кан. XIX ст. запазычылі ў рускіх перасяленцаў агародніцтва.

«Нізаўскія» негідальцы будавалі каркасныя бервяныя жытлы, дахі мелі два пахілы. У іх адначасова магло жыць дзве-тры сям’і. Памяшканне абагравалася некалькімі агменямі. Звычайна іх ставілі ля гліняных нар, прычым коміны ўсталёўваліся пад ляжанкай. «Верхаўскія» аддавалі перавагу паўзямлянкам з нізкім зрубам. Унутры ладзілі вогнішча. Увесну негідальцы пакідалі зімовыя паселішчы і раз’язджаліся на лоў рыбы на малых рэках, дзе жылі малымі сем’ямі ў каркасных буданах, крытых галлём, сенам і бяростай.

Вопратка падзялялася на прамысловую, святочную і рытуальную. Паляўнічыя хадзілі ў камізэльках са скуры лася ці ластаногіх, узімку — у футры, якое клалі на ноч на дол. Боты майстраваліся з рыбнай ці аленевай скуры. Святочны абутак шыўся з лап аленя і ўпрыгожваўся аплікацыямі або рэльефным гафтам. На святы апраналіся ў шоўкавы халат, на які чаплялі рознакаляровыя шаўковыя ніткі і аленны ворс.

Асновай сацыяльнага ладу быў экзагамны род, які складаўся з малых сем’яў. Роды не мелі ясна акрэсленых тэрыторый. Яны аб’ядноўваліся ў саюзы-доха, чальцамі якіх маглі стаць іншаэтнічныя прадстаўнікі. Сем’і мелі свае гаспадаркі, але аказвалі ўзаемную дапамогу.

Мова[правіць | правіць зыходнік]

Негідальская мова адносіцца да тунгуса-маньчжурскай моўнай групы, у ёй шмат запазычанасцяў з моў ніўхаў, ульчаў і нанайцаў. Падзяляецца на «нізаўскі» і «верхаўскі» дыялекты. У 2009 г. быў складзены алфавіт на аснове кірыліцы. У 2010 г. надрукаваны першы падручнік «Негида хэсэнин».

Распаўсюджана таксама руская мова.

Рэлігія[правіць | правіць зыходнік]

У мінулым негідальцы практыкавалі шаманізм, анімістычныя культы, заснаваныя на веры ў духаў. Удалое паляванне на мядзведзя і тыгра завяршалася спецыяльным святам ушанавання. У кан. XIX ст. прынялі праваслаўе.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Народы и религии мира: Энииклопелия / Гл. ред. В. А. Тишков, Редкол.: О. Ю. Артемова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. - 928 с.: ил. ISBN 5-85270-155-6

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]