Нельсан Мандэла

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Нельсан Мандэла
афр.: Nelson Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
1-ы Прэзідэнт ПАР
10 мая 1994 — 14 чэрвеня 1999
Віцэ-прэзідэнт: Таба Мбекі
Фрэдэрык Вілем дэ Клерк
Папярэднік: пасада зацверджаная;
Фрэдэрык Вілем дэ Клерк як дзяржаўны прэзідэнт
Пераемнік: Таба Мбекі
18-ы Генеральны сакратар Руха недалучэння
2 верасня 1998 — 14 чэрвеня 1999
Папярэднік: Андрэс Пастрана Аранга
Пераемнік: Таба Мбекі
сцяг
Прэзідэнт Афрыканскага нацыянальнага кангрэса
5 ліпеня 1995 — 17 снежня 1997
Папярэднік: Олівер Тамба
Пераемнік: Таба Мбекі
 
Партыя: Афрыканскі нацыянальны кангрэс
Адукацыя:
Дзейнасць: палітык, аўтабіёграф, адвакат, палітычны актывіст
Веравызнанне: Метадызм[d]
Нараджэнне: 18 ліпеня 1918(1918-07-18)[1][2][…]
Смерць: 5 снежня 2013(2013-12-05)[6][3][…] (95 гадоў)
Пахаванне:
Бацька: Gadla Henry Mphakanyiswa[d]
Маці: Nosekeni Fanny[d]
Жонка: Evelyn Mase[d], Winnie Madikizela-Mandela[d] і Graça Machel[d]
Дзеці: Makgatho Mandela[d], Makaziwe Mandela[d], Zenani Mandela-Dlamini[d], Thembekile Mandela[d] і Zindzi Mandela[d]
 
Сайт: nelsonmandela.org
 
Аўтограф: Nelson Mandela Signature.svg
 
Узнагароды:
Bharat Ratna ордэн Залатога льва Насау ордэн Дружбы ордэн Леніна ордэн князя Яраслава Мудрага ордэн Серафімаў

прэмія імя Джавахарлала Нэру[d] (1979)

Нобелеўская прэмія міру (1993)

Honorary Companion of the Order of Australia[d] (14 чэрвеня 1999)

Grandmaster of the Order of Good Hope[d]

Platinum Order of Mapungubwe[d] (10 снежня 2002)

Gold Olympic Order прэмія прынцэсы Астурыйскай за міжнароднае супрацоўніцтва Прэзідэнцкі медаль Свабоды Grand Cross of the Order of the Aztec Eagle Ордэн Слана Grand Cross of the National Order of Mali кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа ордэн князя Яраслава Мудрага I ступені ордэн Заслуг Order of Saint John

honorary Canadian citizenship[d]

Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»[d] (1990)

прэмія імя Сахарава[d] (1988)

Honorary Companion of the Order of Canada[d] (24 верасня 1998)

collar of the Order of Isabella the Catholic‎

ордэн Аўгуста Сезара Сандына[d]

Mo Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership[d] (2007)

Прэмія Бруна Крайскага[d]

кампаньён ордэна Канады

Прэмія ААН у галіне аховы праў чалавека[d] (1988)

прэмія міру імя Фелікса Уфуэ-Буаньі[d] (1991)

Four Freedoms Award - Freedom Medal[d]

Філадэльфійскі медаль Свабоды[d]

Al-Gaddafi International Prize for Human Rights[d]

Giuseppe Motta Medal[d] (2006)

Arthur Ashe Courage Award[d]

Ludovic-Trarieux International Human Rights Prize[d] (1985)

Ahimsa Award[d]

Delta Prize for Global Understanding[d]

Grand Collar of the Order of Prince Henry

Ambassador of Conscience Award[d] (2006)

Залаты медаль Кангрэса ЗША[d]

Order of the Nile

Fulbright Prize[d] (1993)

Gandhi Peace Prize[d] (2000)

International Simón Bolívar Prize[d] (1983)

Order of Friendship Star of People's Friendship

honorary doctor of the University of Madrid Complutense[d] (1991)

Order of Mapungubwe Order of the Companions of O. R. Tambo Isitwalandwe Medal Queen Elizabeth II Golden Jubilee Medal ордэн Канады Order of St. Olav ордэн «Стара планіна» National Order of Mali ордэн Інфанта дона Энрыке Order of Liberty

Алімпійскі ордэн

Nishan-e-Pakistan Order of Playa Girón ордэн Заслуг Order of the Aztec Eagle Нацыянальны ордэн Хасэ Марці Order of Jamaica Order of the Star of Ghana Order of the Smile ANG Order of Agostinho Neto.svg

ганаровы доктар Барселонскага аўтаномнага ўніверсітэта[d]

Honarary citizen of Paris[d] (2013)

Не́льсан Раліхла́хла Мандэ́ла (Nelson Rolihlahla Mandela [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; 18 ліпеня 1918, Мвеза, ПАС — 5 снежня 2013, Яганэсбург) — з 10 мая 1994 па 14 ліпеня 1999 — прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, адзін з самых вядомых актывістаў у барацьбе за правы чалавека ў перыяд існавання апартэіду, за што 27 гадоў правёў у турме, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 1993.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

У студэнцкія гады ўдзельнічаў у забастоўцы, пазней быў карэспандэнтам у Яганэсбургу і паступіў у Універсітэт Вітватэрсранда.

У 1944 удзельнічаў у стварэнні маладзёжнай лігі Афрыканскага нацыянальнага кангрэса (АНК). Пазней, з-за абвастрэння дужання, распрацаваў так званы «план М», паводле якога суполкі АНК сыходзілі ў падполле.

З 1948 года — нацыянальны сакратар Маладзёжнай лігі АНК.

З 1949 года — член Нацыянальнага выканкама АНК.

З 1950 года — нацыянальны прэзідэнт Маладзёжнай лігі АНК.

У 1952 годзе Мандэла сумесна са сваім сябрам Оліверам Тамба адкрыў першую легальную фірму, кіраваную чорнаскурымі.

З 1952 года — віцэ-прэзідэнт АНК.

У 1956 годзе арыштаваны, а з 1960 года знаходзіўся ў падполлі.

У 1961 годзе ўзначаліў радыкальнае крыло АНК, «Умкхонта вэ сызвэ», пачаўшы палітыку сабатажу супраць ураду. Праз год Мандэла з'ехаў у Алжыр для вербавання новых сяброў крыла, але па вяртанні быў затрыманы за нібы нелегальны выезд з краіны і за падбухторванне да пратэсту.

У лістападзе 1968 Мандэла быў арыштаваны і першапачаткова прысуджаны да пажыццёвага зняволення ў турме Робен Айленд.

18 лютага 1990 г. Мандэла быў вызвалены са зняволення, 11 лютага абвясціў аб перамір'і і спыненні ўзброенага змагання.

19911997 — прэзідэнт АНК.

З 10 мая 1994 па 14 чэрвеня 1999 — прэзідэнт ПАР.

З 3 верасня 1998 па 14 чэрвеня 1999 — генеральны сакратар Руху недалучэння.

Марка СССР, 1988 г.

Пасля таго, як у 1999 годзе Мандэла пакінуў пост прэзідэнта ПАР, ён стаў актыўна заклікаць да больш актыўнага асвятлення праблем ВІЧ і СНІДа. Па ацэнках экспертаў, у ПАР цяпер каля пяці мільёнаў носбітаў ВІЧ і хворых СНІДам — больш, чым у любой іншай краіне.

Калі Макгаха, старэйшы сын Нельсана Мандэлы, памёр ад СНІДу, Мандэла заклікаў змагацца з распаўсюджваннем гэтага смяротнага захворвання.

Нельсан Мандэла памёр у чацвер, 5 снежня 2013, на 96-м годзе жыцця[8]. На афіцыйнай паніхідзе 10 снежня 2013 па Нельсане Мандэле прысутнічалі кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў 91 краіны, а таксама 10 былых прэзідэнтаў.

Пахаванне адбылося 15 снежня 2013 ў мястэчку Куну ў правінцыі Усходні Кейп, дзе вырас і жыў Мандэла пасля зыходу з вялікай палітыкі. Прысутнічаць будуць, у асноўным, сваякі нябожчыка, бо вёска не здольна прыняць вялікі наплыў людзей[9].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

  • Макгаха Мандэла — старэйшы сын — памёр ад СНІДу ў 2005 г. ва ўзросце 54 гадоў.
  • Тэмбекіле, малодшы сын Мандэлы, загінуў у аўтакатастрофе. У часы рэжыму апартэіду Мандэла правёў за кратамі 27 гадоў. Калі загінуў яго малодшы сын, улады не дазволілі Нельсану Мандэле нават наведаць яго пахаванні.
  • Цяпер у Мандэлы засталіся тры дочкі: адна — ад першай жонкі Эвелін, якая сканала ў 2004 годзе, і дзве — ад другой жонкі Віні.
  • Эвялін была маці Макгаха. Таксама ў 2004 годзе сканала жонка Макгаха — Зондзі.[10]

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Прыведзеныя арыгінальныя назвы.

  • англ.: «Long Walk to Freedom» (аўтабіяграфія)
  • англ.: «The Struggle Is My Life»
  • англ.: «Nelson Mandela Speaks: Forging a Democratic, Nonracial South Africa»

Фільмы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 3. — ISBN 978-0-316-54818-2
  2. Smith D. R. Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, 2013. Праверана 18 жніўня 2014.
  3. 3,0 3,1 data.bnf.fr: платформа адкрытых дадзеных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  4. Ex-wife challenges Nelson Mandela's will, demands homesteadLos Angeles Times, 2014. Праверана 18 жніўня 2014.
  5. http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/andrewharding/2010/06/south_africa_world_cup_mandla.html
  6. http://www.famousbirthdays.com/people/nelson-mandela.html
  7. Nelson Mandela Dead: Former South African President Has Died At 95Business Insider, 2013. Праверана 5 снежня 2013.
  8. http://nekrolog.pro/world/africa/10182-skonchalsya-nelson-mandela
  9. http://nekrolog.pro/world/africa/10183-ofitsialnaya-panikhida-po-nelsonu-mandela-zavershilas
  10. Сын Мандэлы памёр ад СНІДу
  11. The Order of Mapungubwe. List of Recipients.(англ.) 
  12. Указ прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 24.08.1995 № 871 «Аб узнагароджанні ордэнам Дружбы Мандэлы Н. Р.»
  13. Order of Canada. Nelson Mandela, C.C (англ.) 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]