Нельсан Мандэла

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Нельсан Мандэла
коса Nelson Rolihlahla Mandela
Nelson Mandela 1994.jpg

10-ы прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі[d]
10 мая 1994 — 14 чэрвеня 1999
Папярэднік Фрэдэрык Вілем дэ Клерк
Пераемнік Thabo Mbeki[d]
19-ы генеральны сакратар Руху недалучэння[d]
2 верасня 1998 — 1999
Папярэднік Andrés Pastrana Arango[d]
Пераемнік Thabo Mbeki[d]

Нараджэнне 18 ліпеня 1918(1918-07-18)[1][2][…]
Смерць 5 снежня 2013(2013-12-05)[3][6][…] (95 гадоў)
Месца пахавання
Імя пры нараджэнні коса Rolihllahla Mandela
Бацька Gadla Henry Mphakanyiswa[d][1]
Маці Nosekeni Fanny[d][9]
Жонка Evelyn Mase[d][10], Winnie Madikizela-Mandela[d] і Graça Machel[d][11]
Дзеці Makgatho Mandela[d][12][13], Makaziwe Mandela[d][10], Zenani Mandela-Dlamini[d][10], Thembekile Mandela[d][14] і Zindzi Mandela[d][10]
Веравызнанне Метадызм[d]
Партыя
Член у
Адукацыя
Дзейнасць палітык, аўтабіёграф, адвакат, палітычны актывіст, палітычны вязень
Аўтограф Nelson Mandela Signature.svg
Узнагароды
Бхарат Ратна Star of People's Friendship ордэн Дружбы ордэн Леніна Order of the Companions of O. R. Tambo Grand Cross of the Order of the Aztec Eagle Order of Saint John Queen Elizabeth II Golden Jubilee Medal Grand Collar of the Order of Prince Henry

Grandmaster of the Order of Good Hope[d]

ордэн Слана
Bailiff Grand Cross of the Order of Saint John
Grand Cross of the National Order of Mali Order of Jamaica кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа Прэзідэнцкі медаль Свабоды Gold Olympic Order Grand Cross of the Order of Liberty ордэн Серафімаў ордэн князя Яраслава Мудрага I ступені Нацыянальны ордэн Хасэ Марці Order of Playa Girón Great Nile necklace

Platinum Order of Mapungubwe[d] (10 снежня 2002)

Collar of the Order of Isabella the Catholic‎ ордэн Залатога льва Насау Order of the Star of Ghana

прэмія імя Джавахарлала Нэру[d] (1979)

Нобелеўская прэмія міру (1993)

прэмія прынцэсы Астурыйскай за міжнароднае супрацоўніцтва ордэн Заслуг

honorary Canadian citizenship[d]

Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»

прэмія імя Сахарава (1988)

Honorary Companion of the Order of Canada[d] (24 верасня 1998)

ордэн Аўгуста Сезара Сандына

Mo Ibrahim Prize for Achievement in African Leadership[d] (2007)

Прэмія Бруна Крайскага[d]

Прэмія ААН у галіне аховы праў чалавека[d] (1988)

прэмія міру імя Фелікса Уфуэ-Буаньі[d] (1991)

прэмія Чатырох свабод — Медаль свабоды[d]

Філадэльфійскі медаль Свабоды[d]

Al-Gaddafi International Prize for Human Rights[d]

Giuseppe Motta Medal[d] (2006)

Arthur Ashe Courage Award[d]

Ludovic-Trarieux International Human Rights Prize[d] (1985)

Ahimsa Award[d]

прэмія «Delta» за глабальнае ўзаемапаразуменне[d]

Ambassador of Conscience Award[d] (2006)

Залаты медаль Кангрэса ЗША[d]

Fulbright Prize[d] (1993)

Gandhi Peace Prize[d] (2000)

International Simón Bolívar Prize[d] (1983)

Order of Friendship

ганаровы доктар Мадрыдскага ўніверсітэта Камплутэнсэ[d] (1991)

Isitwalandwe Medal ордэн «Стара планіна» Nishan-e-Pakistan Order of the Smile Order of Agostinho Neto

ганаровы доктар Барселонскага аўтаномнага ўніверсітэта[d]

ганаровы грамадзянін Парыжа[d] (2013)

honorary doctorate of the University of Las Palmas, Gran Canaria[d] (2010)

Alan Paton Award[d] (1995)

ганаровы доктар Ганконгскага ўніверсітэта[d]

ганаровы доктар Пекінскага ўніверсітэта[d] (1992)

Honorary Doctor at Karolinska Institutet[d] (13 мая 2005)

ганаровы доктар Калькуцкага ўніверсітэта[d]

honorary doctor of the University of Pretoria[d]

Honorary doctor of Leiden University[d] (1999)

Honorary Companion of the Order of Australia

ганаровы доктар Ховардскага ўніверсітэта[d]

Order of the Lion

ганаровы доктар Брусэльскага вольнага ўніверсітэта[d] (1993)

Сайт nelsonmandela.org(афрыкаанс) (англ.) (коса) 
Commons-logo.svg Нельсан Мандэла на Вікісховішчы

Не́льсан Раліхла́хла Мандэ́ла (Nelson Rolihlahla Mandela [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; 18 ліпеня 1918, Мвеза, ПАС — 5 снежня 2013, Яганэсбург) — з 10 мая 1994 па 14 ліпеня 1999 — прэзідэнт Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, адзін з самых вядомых актывістаў у барацьбе за правы чалавека ў перыяд існавання апартэіду, за што 27 гадоў правёў у турме, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 1993.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

У студэнцкія гады ўдзельнічаў у забастоўцы, пазней быў карэспандэнтам у Яганэсбургу і паступіў у Універсітэт Вітватэрсранда.

У 1944 удзельнічаў у стварэнні маладзёжнай лігі Афрыканскага нацыянальнага кангрэса (АНК). Пазней, з-за абвастрэння дужання, распрацаваў так званы «план М», паводле якога суполкі АНК сыходзілі ў падполле.

З 1948 года — нацыянальны сакратар Маладзёжнай лігі АНК.

З 1949 года — член Нацыянальнага выканкама АНК.

З 1950 года — нацыянальны прэзідэнт Маладзёжнай лігі АНК.

У 1952 годзе Мандэла сумесна са сваім сябрам Оліверам Тамба адкрыў першую легальную фірму, кіраваную чорнаскурымі.

З 1952 года — віцэ-прэзідэнт АНК.

У 1956 годзе арыштаваны, а з 1960 года знаходзіўся ў падполлі.

У 1961 годзе ўзначаліў радыкальнае крыло АНК, «Умкхонта вэ сызвэ», пачаўшы палітыку сабатажу супраць ураду. Праз год Мандэла з'ехаў у Алжыр для вербавання новых сяброў крыла, але па вяртанні быў затрыманы за нібы нелегальны выезд з краіны і за падбухторванне да пратэсту.

У лістападзе 1968 Мандэла быў арыштаваны і першапачаткова прысуджаны да пажыццёвага зняволення ў турме Робен Айленд.

18 лютага 1990 г. Мандэла быў вызвалены са зняволення, 11 лютага абвясціў аб перамір'і і спыненні ўзброенага змагання.

19911997 — прэзідэнт АНК.

З 10 мая 1994 па 14 чэрвеня 1999 — прэзідэнт ПАР.

З 3 верасня 1998 па 14 чэрвеня 1999 — генеральны сакратар Руху недалучэння.

Марка СССР, 1988 г.

Пасля таго, як у 1999 годзе Мандэла пакінуў пост прэзідэнта ПАР, ён стаў актыўна заклікаць да больш актыўнага асвятлення праблем ВІЧ і СНІДа. Па ацэнках экспертаў, у ПАР цяпер каля пяці мільёнаў носьбітаў ВІЧ і хворых СНІДам — больш, чым у любой іншай краіне.

Калі Макгаха, старэйшы сын Нельсана Мандэлы, памёр ад СНІДу, Мандэла заклікаў змагацца з распаўсюджваннем гэтага смяротнага захворвання.

Нельсан Мандэла памёр у чацвер, 5 снежня 2013, на 96-м годзе жыцця[15]. На афіцыйнай паніхідзе 10 снежня 2013 па Нельсане Мандэле прысутнічалі кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў 91 краіны, а таксама 10 былых прэзідэнтаў.

Пахаванне адбылося 15 снежня 2013 ў мястэчку Куну ў правінцыі Усходні Кейп, дзе вырас і жыў Мандэла пасля зыходу з вялікай палітыкі. Прысутнічаць будуць, у асноўным, сваякі нябожчыка, бо вёска не здольна прыняць вялікі наплыў людзей[16].

Сям'я[правіць | правіць зыходнік]

  • Макгаха Мандэла — старэйшы сын — памёр ад СНІДу ў 2005 г. ва ўзросце 54 гадоў.
  • Тэмбекіле, малодшы сын Мандэлы, загінуў у аўтакатастрофе. У часы рэжыму апартэіду Мандэла правёў за кратамі 27 гадоў. Калі загінуў яго малодшы сын, улады не дазволілі Нельсану Мандэле нават наведаць яго пахаванні.
  • Цяпер у Мандэлы засталіся тры дочкі: адна — ад першай жонкі Эвелін, якая сканала ў 2004 годзе, і дзве — ад другой жонкі Віні.
  • Эвялін была маці Макгаха. Таксама ў 2004 годзе сканала жонка Макгаха — Зондзі.[17]

Узнагароды[правіць | правіць зыходнік]

Творы[правіць | правіць зыходнік]

Прыведзеныя арыгінальныя назвы.

  • англ.: «Long Walk to Freedom» (аўтабіяграфія)
  • англ.: «The Struggle Is My Life»
  • англ.: «Nelson Mandela Speaks: Forging a Democratic, Nonracial South Africa»

Фільмы[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. 1,0 1,1 1,2 Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 3. — ISBN 978-0-316-54818-2
  2. Smith D. R. Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, 2013. Праверана 18 жніўня 2014.
  3. 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: платформа адкрытых даных — 2011. Праверана 10 кастрычніка 2015.
  4. Ex-wife challenges Nelson Mandela's will, demands homesteadLos Angeles Times, 2014. Праверана 18 жніўня 2014.
  5. http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/andrewharding/2010/06/south_africa_world_cup_mandla.html
  6. Nelson Mandela Dead: Former South African President Has Died At 95Business Insider, 2013. Праверана 5 снежня 2013.
  7. Nelson Mandela // Encyclopædia Britannica Праверана 9 кастрычніка 2017.
  8. Nelson Mandela buried at Qunu ancestral home // BBC News Online — 2013.
  9. Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 6. — ISBN 978-0-316-54818-2
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Smith D. R. Nelson Mandela, South Africa's first black president, dies aged 95The Guardian, 2013. Праверана 17 жніўня 2014.
  11. Graca Machel, a first lady twice over: The woman by Nelson Mandela’s sideWashington Post, 2013. Праверана 18 жніўня 2014.
  12. Mandela N. Long Walk to Freedom: The Autobiography of Nelson Mandela — 1 — Little, Brown, 1995. — P. 119. — ISBN 978-0-316-54818-2
  13. Mandela's Son Dies Of AIDSCBS News, 2005. Праверана 17 жніўня 2014.
  14. Nelson Mandela's family begins exhuming remains of childrenThe Daily Telegraph, 2013. Праверана 18 жніўня 2014.
  15. http://nekrolog.pro/world/africa/10182-skonchalsya-nelson-mandela
  16. http://nekrolog.pro/world/africa/10183-ofitsialnaya-panikhida-po-nelsonu-mandela-zavershilas
  17. Сын Мандэлы памёр ад СНІДу
  18. The Order of Mapungubwe. List of Recipients.(англ.) 
  19. Указ прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 24.08.1995 № 871 «Аб узнагароджанні ордэнам Дружбы Мандэлы Н. Р.»
  20. Order of Canada. Nelson Mandela, C.C (англ.) 

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]