Нікамед (матэматык)

Нікамед
стар.-грэч.: Nικoμήδης
Канхоіда Нікамеда, накрэсленая пры дапамозе прылады, выяўленай у «Каментарыях» Эўтокія да прац Архімеда.
Дата нараджэння	каля 280 да н.э.
Месца нараджэння	Старажытная Грэцыя
Дата смерці	каля 210 да н.э.
Род дзейнасці	матэматык
Навуковая сфера	геаметрыя

Нікамед (Nικoμήδης, лац.: Nicomedes, III стагоддзе да н.э.) — старажытнагрэчаскі матэматык, найбольш вядомы вынаходствам канхоіды Нікамеда.

Біяграфічныя звесткі

Пра жыццё Нікамеда амаль нічога не вядома, акрамя скупых звестак, што ўтрымліваюцца ў ягоных уласных працах. Згодна з даследаваннямі, ён нарадзіўся прыкладна ў 280 годзе да н.э., а памёр каля 210 года да н.э.

Храналагічныя рамкі ягонага жыцця вызначаны дзякуючы ўскосным даным. Вядома, што Нікамед жыў у адну эпоху з Эратасфенам альбо пазней, паколькі крытыкаваў прапанаваны тым метад падваення куба. Акрамя таго, Апалоній Пергскі назваў адну з адкрытых Нікамедам крывых «сястрой канхоіды». Гэта сведчыць пра тое, што вынайдзеная Нікамедам крывая на той момант ужо была знакамітай. На падставе гэтых фактаў прынята лічыць, што Нікамед жыў пасля Эратасфена, але да Апалонія Пергскага.

Унёсак у навуку

Сямейства канхоід з агульным цэнтрам

Як і многія геаметры антычнай Грэцыі, Нікамед спрабаваў вырашыць знакамітыя задачы даўніны: падваенне куба і трысекцыю вугла. Сучасная навука ведае, што зрабіць гэта метадамі класічнай геаметрыі (гэта значыць, толькі з дапамогай цыркуля і лінейкі) немагчыма. Менавіта падчас гэтых пошукаў Нікамед вынайшаў крывую, якая атрымала назву «канхоіда Нікамеда». Гэта адкрыццё ён выклаў у сваім знакамітым сачыненні «Пра канхоідныя лініі». Нікамед вынайшаў і адмысловы механізм для вычэрчвання канхоіды.

Таксама вучоны апісаў тры розныя тыпы канхоід, аднак звесткі пра іхнія асаблівасці да нашых дзён не дайшлі. Пап Александрыйскі пісаў пра гэта так: «Нікамед ажыццяўляў трысекцыю любога прамалінейнага вугла пры дапамозе канхоідных крывых; ён сам адкрыў іхнія спецыфічныя асаблівасці і пакінуў нашчадкам апісанне іхняй пабудовы і ўласцівасцей». Дакладна невядома, наколькі глыбока сам Нікамед даследаваў уласцівасці самой крывой, аднак з прац Папа вядома, што ён даказаў дзве яе ўласцівасці: так званая «лінейка» ў прыладзе для чарчэння з’яўляецца асімптотай, а любая прамая, праведзеная ў прасторы паміж гэтай асімптотай і канхоідай, пры працягу абавязкова перасячэ крывую.

Нікамед выкарыстоўваў квадратрысу Гіпія Элідскага для рашэння задачы квадратуры круга. Пап Александрыйскі пісаў пра гэта так: «Для квадратуры круга Дынастрат, Нікамед і некаторыя больш познія аўтары выкарыстоўвалі асаблівую крывую, якая атрымала сваю назву дзякуючы гэтай уласцівасці: яны называлі яе „той, што стварае квадрат“ [квадратрысай]». Эўтокій Аскалонскі згадвае, што Нікамед надзвычай ганарыўся адкрыццём гэтай крывой, супрацьпастаўляючы яе механізму Эратасфена для знаходжання сярэдніх прапарцыянальных. Гэты механізм Нікамед падверг грунтоўнай і падрабязнай крытыцы, сцвярджаючы, што ён «непрактычны і зусім чужы духу геаметрыі».

Літаратура

• Chasles, Michel (1875) [1837]. Aperçu historique sur l'origine et le développement des méthodes en géométrie, particulièrement de celles qui se rapportent à la géométrie moderne ; suivi d'un Mémoire de géométrie sur deux principes généraux de la science, la dualité et l'homographie (2e édition, conforme à la 1ère)(фр.) (2e ed.). Paris: Gauthier-Villars.
• Heath, T. L. (1921). Successors of the great geometers. A History of Greek Mathematics(англ.). Vol. 2. Oxford at the Clarendon Press. pp. 199–200.
• Knorr, W. R. (1993). The ancient tradition of geometric problems(англ.). Boston: Birkhäuser.
• Seidenberg, A. (1966). Remarks on Nicomedes' duplication. Archive for History of Exact Sciences(англ.). Vol. 3. pp. 97–101.
• Прасолов В. В. Три классические задачи на построение. Удвоение куба, трисекция угла, квадратура круга. // Популярные лекции по математике. — Москва: Наука, 1992. — В. 62.
• Шаль, Мишель (1883) [1837]. Первая эпоха: отъ Герона до Птоломея . Историческій обзоръ происхожденія и развитія геометрическихъ методовъ, том I: Исторія Геометріи. Перакладчык В.Я. Цингеръ. Москва: М. Катковъ.
• Щетников А. И.  Как были найдены некоторые решения трёх классических задач древности? // Математическое образование. — 2008. — Т. 4. — № 48. — С. 3–15.

Спасылкі

• Джон Дж. О’Конар і Эдмунд Ф. Робертсан. Нікамед (матэматык) (англ.) у архіве MacTutor.