Паданне аб паходжанні Гомеля

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Паданне аб паходжанні Гомеля — узор вуснай народнай творчасці, прыклад народнай этымалогіі тапоніма «Гомель», якая тлумачыць яго паводле словаўтваральнай мадэлі «выклічнік+назоўнік»[1]. Адна з першых пісьмовых фіксацый прыпадае на 1957 г.[2] Паводле акадэмічнага выдання беларускага фальклору 1983 г. паданне мае назву «Адкуль Гомель»[3].

Апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Згодна з паданнем тапонім «Гомель» паходзіць ад папераджальных выкрыкаў «Го! Мель!», якімі плытагоны, сплаўляючы лес па лукавіне ракі Сож, паведамлялі сваім таварышам пра небяспеку сесці на мель. Паводле іншай версіі, гэта рабіў наўмысна пастаўлены на бераг чалавек.

Версіі падання[правіць | правіць зыходнік]

С. Лебедзеў прывёў такую версію падання:

«Узвышша, на якім стаіць Гомель, размяшчаецца на лукавіне ракі Сож, па якой у даўнія часіны сплаўлялі вялікую колькасць плытоў. У верхняй частцы лукавіны былі вялікія мелі, дастаўляючы плытагонам значныя непрыемнасці. Плытагоны, якія плылі паперад, убачыўшы пасяленне на ўзвышшы і ведаючы, што тут ёсць небяспечныя мелі, крыкам засцерагалі таварышаў, якія плылі ззаду: «Го! Го! — мель! мель!». Адсюль атрымалася назва Гомель»[2].

Некалькі адрозную версію фалькларыст А. І. Гурскі занатаваў у 1981 г.:

«Там, дзе цяпер стаіць Гомель, пасярэдзіне ракі Сож некалі было намыта шмат пяску. Каб плыты і баркі, што плылі па рацэ, не ўзбіліся на мель, на беразе каля гэтага месца заўсёды стаяў чалавек і крыкам папярэджваў:

— Го! Мель! Го! Мель!

Вось і пайшло — Гомель»[3].

Інтэрпрэтацыі падання[правіць | правіць зыходнік]

Астравы на р. Сож каля Гомеля (карта 1799 г.)
Астравы на р. Сож каля Гомеля (карта 1799 г.)

С. Лебедзеў характарызаваў паданне як «дабрадушна-іранічнае дапушчэнне»[2]. Тапаніміст В. А. Жучкевіч адносіў гэтае паданне да шэрагу «наіўных легенд», знаходзячы ў іх «прымітывізм і спрашчэнства»[4]. Мовазнавец і фалькларыст Я. Н. Рапановіч характарызаваў этымалогію падання як ненавуковую[5]. Філолаг і краязнаўца А. Рогалеў мяркуе, што ў паданні абыграны факт рэальнага існавання водмеляў на р. Сож насупраць гомельскага парка[6]. Мяркуючы па картаграфічных матэрыялах канца XVIII — пачатку XX с. (напр., «План мястэчка Гомля» 1799 г.[7]), на ўчастку р. Сож між сучасным гомельскім рачным портам і ярам Кіеўскі спуск існаваў буйны востраў, які падзяляў раку на вузкія рукавы, чым мог ускладняць перамяшчэнне плытоў і іншых плаўсродкаў. Перашкоды на рацэ таксама ўзнікалі з прычыны зямельных работ і намыву пяску дажджамі з берагу (напр., улетку 1906 г.[8]). Занятак сплавам лесу па р. Сож у раёне Гомеля з пісьмовых крыніц вядома не пазней за 1738 г.[9], застаючыся актуальным аж да 1980-х гг.[10] Такім чынам, паданне сфарміравалася на аснове знаёмых гамяльчанам рэаліяў, перанесеных па сюжэце ў больш старажытныя часы.

Паколькі ў ключавых дарэвалюцыйных публікацыях даследчыкаў Гомеля і Гомельшчыны другой паловы XIX — пачатку ХХ ст. (Л. Вінаградаў, Е. Раманаў, Хв. Жудро, І. Сербаў, Дз. Даўгяла) указанняў на гэтае падання няма, яго з'яўленне варта адносіць да перыяда не раней за першую палову ХХ в. На позняе паходжанне падання ўказвае і тое, што ў ім абыгрываецца форма «Гомель», якая зацвердзілася напрацягу другой паловы XVI — XVIII ст., а не больш старажытныя варыянты назвы горада — «Гомій», «Гомей»[11].

Паданне ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

  • Матывы падання адлюстраваліся ў скульптурнай кампазіцыі В. Далгова «Лодачнік», устаноўленай у Гомелі на Кіеўскім спуску (2007 г.)[12].

Гл. таксама[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Шур В. З гісторыі ўласных імёнаў. — Мінск: Вышэйшая школа, 1993. — С. 67.
  2. 2,0 2,1 2,2 Лебедев С. М. Гомель: краткий историко-экономический очерк. — Минск: Государственное издательство БССР, Редакция политической литературы, 1957 . — С. 9.
  3. 3,0 3,1 Легенды і паданні / Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск: Навука і тэхніка, 1983. — С. 269.
  4. Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: БГУ, 1974. — С. 5.
  5. Рапановіч Я. Н. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — С. 5.
  6. Рогалев А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки. — Гомель: Барк, 2014. — С. 30.
  7. Памяць: гіст.-дакум. хроніка Гомеля. У 2 кн. Кн. 1-я — Мінск: БЕЛТА, 1998. — С. 18.
  8. Цимбаленко Л. И. Землечерпательные работы Министерства путей сообщения на внутренних водных путях Российской империи в 1906-1908 гг. — Санкт-Петербург издание Управления внутренних водных путей и шоссейных дорог, 1910-1912. Вып. 22. — 1912. — С. 235—236.
  9. Россия. Кабинет его имп. величества. Бумаги Кабинета министров императрицы Анны Иоанновны 1731–1740 гг. / Собр. и изд. под ред. А.Н. Филиппова, орд. проф. Юрьев. ун-та. Т. 1–12. — Юрьев: тип. К. Маттисена, 1898-1915. – Т. 7 : 1738 г. (Январь-июнь). — 1905. — С. 89—90.
  10. Рака Сож у даведніку 1991 г. выдання не характерызуецца як сплаўная. Гл.: Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 422-423.
  11. Рапановіч Я. Н. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — С. 3—4.
  12. В Гомеле установлена скульптурная композиция «Лодочник» по мотивам легенды об основании города