Пан Тадэвуш

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Літаратурны твор
Пан Тадэвуш
Pan Tadeusz
Выданне
Першае выданне
Жанр:

Паэма

Аўтар:

Адам Міцкевіч

Мова арыгінала:

Польская

Дата першай публікацыі:

1834

Выдавецтва:

Aleksander Jełowicki[d][1]

Перакладчык:

Я. Семяжон і інш.

Wikisource-logo.svg Тэкст твора ў Вікікрыніцах

«Пан Тадэвуш» (польск.: Pan Tadeusz) — найбуйнейшы твор Адама Міцкевіча, эпічная паэма, якая пісалася ў 18321834 у Парыжы, дзе паэт жыў у эміграцыі, і выдадзеная там жа ў 1834 годзе. Складаецца з 12 «кніг» (амаль 10 тысяч радкоў) і напісаная сілабічным 13-складнікам — польскім александрыйскім вершам. Самы значны мастацкі твор паэта, вялікая нацыянальная эпапея[2].

Поўная назва — «Пан Тадэуш альбо апошні заезд на Літве: Шляхоцкая гісторыя з 1811 і 1812 г. у дванаццаці быліцах вершам[3]» (Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem). «Заезд» (польск.: zajazd) — старажытны славянскі тэрмін, які азначае форму выканання прысуду ў маёнткавых справах. Заезд быў формай грамадзянскага правасуддзя, часам — нават афіцыйна прызнанага законным[4][5].

Дзеянне паэмы адбываецца на працягу 5 дзён у 1811 годзе і аднаго дня ў 1812 годзе на берагах Нёмана, «на Літве» (у мінулым Вялікім Княстве Літоўскім) перад нашэсцем Напалеона на Расію. Галоўныя героі паэмы — Тадэвуш і Зося, прадстаўнікі двух узаемнаварожых шляхецкіх фамілій. Задума паэмы эвалюцыянавала з ідыліі (узорам для якой была ідылія Гётэ «Герман і Даратэя(ням.) бел.») у шырокую эпічную карціну, якая спалучае бытавую, ваенную, любоўную і патрыятычную лініі.

У паэме створаны поўны настальгіі і гумару вобраз маляўнічых, але гістарычна асуджаных шляхецкіх нораваў. З самага пачатку паэма атрымала агромністую папулярнасць сярод польскіх эмігрантаў. Лічыцца польскай нацыянальнай эпапеяй і шэдэўрам славеснага жывапісу. Класічныя ілюстрацыі да паэмы стварыў Міхал Эльвіра Андрыёлі. «Пан Тадэвуш» экранізаваны польскім рэжысёрам Анджэем Вайдам (1999).

Рукапіс паэмы з 1870-х гадоў захоўваўся ў бібліятэцы Асалінскіх у Львове разам са спецыяльнай аздобленай шкатулкай для яго захоўвання, з чырвонага дрэва і слановай косці, якую замовіў Станіслаў Тарноўскі і зрабіў львоўскі майстар Юзаф Бжастоўскі. У 1946 годзе разам з асноўнымі фондамі бібліятэкі Асалінскіх рукапіс перавезены ва Уроцлаў, дзе знаходзіцца дагэтуль.

Перадумовы ўзнікнення твора і праца над ім[правіць | правіць зыходнік]

«Збор грыбоў». Ілюстрацыя Францішка Кастжэўскага(руск.) бел.

Дзякуючы сябру Адама Міцкевіча Юзафу Залескаму, задума «сельскай паэмы» нарадзілася ўжо ў 1831 годзе падчас знаходжання барда ў Вялікапольшчы. Паэт хацеў пачаць апавяданне з апісання шляхецкага двара. Згодна з гэтым, Юзаф Грабоўскі — уладальнік сяла Лукава — казаў пазней, што гэта ў яго мясцовасці Міцкевіч вырашыў напісаць Пана Тадэвуша. Аднак гэтыя факты дакладна невядомыя. Навукоўцы мяркуюць, што паэт напісаў каля 100—110 вершаў у якіх апісваецца с. Сапліцава (па апошніх меркаваннях гэты фрагмент сканчваецца на 174 вершы I кнігі). Аднак паэт, пасля напісання гэтага фрагменту, не працягваў пісаць тэкст цягам некалькіх наступных месяцаў.

У пачатку снежня 1832 года (знаходзячыся ўжо ў Парыжы) Міцкевіч напісаў ліст да сябра, у якім распавядаў пра інтэнсіўную працу над паэмай. Тэкст твора пісаўся вельмі хутка — 12 студзеня 1833 года Міцкевіч паведамляў у лістах, што напісаў ужо «dwie wielkie piesni» (дзве вялікія песні). Пасля паэт спыніў працу ажно да 6 мая, калі нарадзілася наступная трэцяя песня. Напрыканцы гэтага ж месяца была скончана і чацвёртая частка, пасля якой ізноў адбыўся перапынак у некалькі месяцаў, спрычынёны хваробай паэта. Сёлета 13 лістапада Міцкевіч інфармаваў у лісце, што скончыў пятую песню. Адгэтуль праца над эпапеяй ішла ўжо бяз доўгіх перапынкаў: Міцкевіч на працягу трох месяцаў напісаў сем чарговых кніг. Заканчэнне творчай працы адбылося 13 лютага 1834 года. Рукапіс быў перададзены ў друк і выдадзены 17 чэрвеня 1834 года.

Дзеючыя асобы[правіць | правіць зыходнік]

Паляванне. Ілюстрацыя да IV кнігі Пана Тадэвуша. Францішак Кастжэўскі, 1886

Героямі паэмы з'яўляюцца прадстаўнікі ліцвінскай шляхты. Між іншым:

  • Яцак Сапліца (ксёндз Робак) — бацька Тадэвуша Сапліцы, забойца Стольніка, прымае аблічча манаха і плануе арганізаваць паўстанне супраць «маскалёў» (польск. Moskalom).
  • Тадэвуш Сапліца(бел. (тар.)) бел. — аднайменны герой эпапеі, дваццацігадовы юнак, сын Яцака Сапліцы.
  • Зося — дачка Евы Гарэшкі, закаханая ў Тадэвуша Сапліцу.
  • Суддзя Сапліца(бел. (тар.)) бел. — гаспадар Сапліца, брат Яцака, гарачы патрыёт.
  • Талімена(бел. (тар.)) бел. — апякунка Зосі, жыхарка Пецярбурга.
  • Храбя — кроўны Гарэшкаў, сапраўдны ўладальнік замку.
  • Гервазы Рэбайла — ключнік Гарэшкаў, служыў Стольніку.
  • Пратазы — возны Сапліцы.
  • Янкель(бел. (тар.)) бел. — жыд.

Сюжэт[правіць | правіць зыходнік]

У пралогу паэт думкамі пераносіцца на Радзіму. Паэма пачынаецца з пранікнёных радкоў звароту да сваёй любай Літвы-Беларусі. «Пан Тадэвуш» пачынаецца са знакамітага прызнання ў любові да Радзімы:

Левыя коскі

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie.
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Правыя коскі

Дзеянне твора адбываецца ў цэнтральнай Беларусі напярэдадні і ў час вайны 1812 года. Многае з падзей таго часу помніў аўтар (яму ж было чатырнаццаць гадоў, калі войскі Напалеона ўступілі ў Навагрудак).

Адна з ліній «Пана Тадэвуша» — змаганне за незалежнасць Рэчы Паспалітай. Ксёндз Робак з роду Сапліцаў, агітуе ліцвінаў да паўстання супраць расійскіх войскаў і змагання на баку Напалеона. Два варагуючыя шляхецкія кланы, якія змагаюцца за замак, заключаюць мір і разам уступаюць у французскае войска. Аднак жаўнеры, якія ўступілі ў войскі Напалеона пад сваімі нацыянальнымі сімваламі, вяртаюцца дадому разбітымі.

Структура[правіць | правіць зыходнік]

Паэма складаецца з дванаццаці кніг з эпілогам:[6]

  • Кніга першая. Гаспадарка (Gospodarstwo)
  • Кніга другая. Замак (Zamek)
  • Кніга трэцяя. Заляцанні (Umizgi)
  • Кніга чацвертая. Дыпламатыка і ловы (Dyplomatyka i łowy)
  • Кніга пятая. Звада (Kłótnia)
  • Кніга шостая. Засценак (Zaścianek)
  • Кніга сёмая. Нарада (Rada)
  • Кніга восьмая. Наезд (Zajazd)
  • Кніга дзевятая. Бітва (Bitwa)
  • Кніга дзесятая. Эміграцыя. Яцак (Jacek)
  • Кніга адзінаццатая. Год 1812 (Rok 1812)
  • Кніга дванаццатая. Кахаймася! (Kochajmy się)
  • Эпілог
  • Тлумачэнні [аўтара]

Матывы апавядання[правіць | правіць зыходнік]

  • матыў кахання Тадэвуша і Зосі — матыў, які развіваецца з пачатку твора, калі Тадэвуш заўважае маладую дзяўчыну. Потым Тадэвуш змяняе Зосю на Талімену. Пасля Тадэвуш распавядае свайму дзядзьку пра сваё каханне да Зосі, а Зося са спачуваннем адхіляе Тадэвуша. Гэты матыў развіваецца на працягу ўсяго твора і цягнецца аж да заручынаў Тадэвуша і Зосі.
  • матыў Стольніка — Стольнік быў вялікім панам з роду Гарэшкаў, пра гэта распавядае Гервазы ў II кнізе. Было ў яго адзінае дзіця — дачка Эва Гарэшка, у якую пасля закахаўся Яцак Сапліца. Да заручынаў не дайшло, з-за розніцы ў маёнткавай маёмасці і адмоўнага стаўлення яе бацькі да гэтага шлюбу. Асцерагаючыся адмовы, Сапліца фармальна не прасіў рукі дачкі, і Гарэшка прыняў сватоў віцебскага касталяна. Сапліца забіў Стольніка ў замку падчас нападу маскалёў. З гэтага моманту, Гервазы пакляўся сабе адпомсціць на родзе Сапліцаў.
  • матыў спрэчкі за замак — на працягу твора ідзе спрэчка за замак Гарэшкаў. Тэарэтычна ён належыць Сапліцам, якім ён быў аддадзены падчас кірмашовай канфедэрацыі. Храбя, Гервазы — Ключнік і блізкая шляхта хочуць арганізаваць напад на Сапліцаў. На гэта іх падбухторвае Ключнік.
  • матыў незалежнасці — дзеянне «Пана Тадэвуша» адбываецца ў часы напалеонаўскіх войнаў. Ксёндз Робак агітуе польскую шляхту да паўстання і бітвы на баку Напалеона. Яго спробы падрывае Ключнік, які выкарыстоўвае запал шляхты супраць Сапліцаў, вядучы іх да нападу. Аднак, калі з'яўляецца супольны вораг — рускія, адбываецца пагадненне ўсіх бакоў і яны сумесна ваююць супраць маскалёў.

Усе матывы ў паэме аб'яднаныя ў адзінае цэлае асобай апавядальніка, галоўным клопатам якога з'яўляецца аднаўленне незалежнай і дэмакратычнай Польшчы[7].

Мастацкія якасці[правіць | правіць зыходнік]

У паэме маяўніча і яскрава намалявана цэлая галерэя арыгінальных вобразаў — прадстаўнікоў мясцовай шляхты, сялян, святароў, ваенных, пададзена шырокая карціна народнага жыцця, побыту, створаны яркія пейзажныя малюнкі ў якіх і сёння ўгадваюцца краявіды Навагрудчыны, Налібоцкай пушчы.

Як і ў шэрагу іншых твораў А. Міцкевіча, у «Пане Тадэвушу» апісаны асобныя беларускія народныя звычаі, вераванні, абрады, міфалагічныя ўяўленні, легенды і паданні, а сама польская мова паэмы перасыпана беларусізмамі, якія дапамагаюць стварыць непаўторны рэгіянальны каларыт.

«Пан Тадэвуш» — гэта мастацкая энцыклапедыя жыцця Беларусі канца ХVII — пачатку ХІХ стагоддзя, напісаная геніяльнай рукой паэта-патрыёта. Узнікшы прыблізна ў адзін час з «Яўгеніем Анегіным» (1830) Аляксандра Пушкіна і «Фаўстам» (1832) Іагана Вольфганга Гётэ, твор гэты адкрыў усяму чалавецтву непаўторнасць насельнікаў і прыроды яшчэ аднаго кутка зямлі, што быў да таго часу terra incognitа.

Пераклады на замежныя мовы[правіць | правіць зыходнік]

Ніжэй пададзеная табліца, у якой пазначаны поўныя пераклады «Пана Тадэвуша» на замежныя мовы[8]:

Мова перакладу Дата першага
выдання
Перакладчык(і) Заўвагі
англійская 1885 Maude Ashurt Biggs, Джордж Рапал Ноес(англ.) бел., Уотсан Кірконел(англ.) бел., Кенет Макензі(руск.) бел.
балгарская 1901 Яфрэм Каранаў(балг.) бел., Хрыста Кесіякаў, Блага Дзімітрава(руск.) бел.
беларуская 1859 Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч Выдадзены толькі першыя дзве кнігі, рукапіс не знойдзены
беларуская 1892 Аляксандр Ельскі пераклад толькі першай песні паэмы
беларуская 1929 Браніслаў Тарашкевіч Апублікаваны толькі ў 1981 годзе
беларуская 1985 Язэп Семяжон
беларуская 1956 Пятро Бітэль Апублікаваны толькі ў 1998 годзе
кітайская 1955 Сунь Юнь пераклад з англійскай мовы
харвацкая 1893 Таміслаў Марэціч(харв.) бел.
чэшская 1882 Элішка Краснагорская(руск.) бел.
дацкая 1958 Вальдэмар Роэрдам(англ.) бел.
эсперанта 1918 Антоні Грабоўскі
фінская 1921 Віктар Траст(фін.) бел.
французская 1844 Крысцін Пётр Астроўскі(польск.) бел. і E. Haag, Charles de Noir-Isle, Wacław Gasztowt, Поль Казін(руск.) бел.
грузінская 19531955 В. Угрэхелідзэ Угорскі
Іўрыт 1921 Ёзаф Ліхтэнбаўм
іспанская 1885 Leon Medina
японская каля 1930 Асадоры Като празаічны пераклад з англійскай мовы
літоўская 1924 Антонас Валаітыс, Канстанцін Шакеніс(руск.) бел.
латышская 1964 Jāzeps Osmanis
нямецкая 1836 Richard Otto Spazier, Albert Weiss, Zygfryd Lipiner, Carl August von Pentz (Walter Panitz), Герман Будэнзіг(ням.) бел., Engelbert Rehbronn (у выглядзе драмы)
руская 1875 М. Берг, У. Р. Бенядзіктаў(руск.) бел., С. Мар(руск.) бел., Муза Паўлава
румынская 1956 Мірон Раду Парасківеску(руск.) бел.
сербскахарвацкая 1951 Dżordże Saula
славацкая 1962 Rudolf Skukálek
шведская 1898 n(укр.) бел., Элен Уэстэр(шведск.) бел.
украінская 1927 Максім Рыльскі(руск.) бел.
венгерская 1957 Ewa Sebök
італьянская 1871 Арыга Бойта, Clotilde Garosci
Ідыш 1939 D. Königsberg

Беларускія пераклады[правіць | правіць зыходнік]

Пераклад Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча[правіць | правіць зыходнік]

Прадмова Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча да яго перакладу (1859 г.) паэмы «Pan Tadeusz» на беларускую мову (першы аркуш), перапісаным Браніславам Эпімах-Шыпілам у 1893 г. з экземпляра, выдадзенага ў Вільні ў 1859 г.

Упершыню поўны пераклад на беларускую мову паэмы А. Міцкевіча «Пан Тадэвуш», здзейсніў Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч у 1850-я гады[9]. Увесь тыраж выдадзеных у 1859 першых дзвюх «быліц» перакладу, паводле няпэўных звестак, быў знішчаны (фармальна — з-за лацінскага шрыфту)[10]. Поўны пераклад застаўся ў рукапісе і верагодна загінуў. Цяпер вядомыя чатыры ацалелыя паасобнікі кнігі, усе яны знаходзяцца па-за межамі Беларусі[11].

Узнёслыя першыя радкі эпапеі, прадстаўлены ў польскім арыгінале чатырохрадкоўем, на беларускую мову В. Дунін-Марцінкевіч перадаў шасцю радкамі:

"

Літва! — родна зямейка! Ты, маўляў, здароўе, —
Той цябе ашанцуе, каму безгалоўе!
Хто жыў калісь на ніўцы тваёй, як у раі,
I вось крывавы роніць слёзкі у чужым краі!
Цяпер-то, як ты красна, я чую, я бачу
I апішу, бо горка ўсцяж па табе плачу!

"

Для перакладу В. Дуніна-Марцінкевіча была характэрна неадпаведнасць (лакальная) колькасці радкоў у перакладзе арыгіналу; беспадстаўная спроба ўтварэння новых слоў («ашанцуе»), хоць перакладчыку часцей бракавала моватворчай смеласці; празмернае выкарыстанне слоў з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі («зямейка») і інш.[12]

У 1892 у Львове Аляксандр Ельскі выдаў перакладзеную ім на беларускую мову першую песню паэмы «Пан Тадэвуш». Праз выяўленчыя магчымасці беларускай мовы, ён імкуўся перадаць мастацка-вобразнае багацце арыгінала. Аднак гэта задача была для А. Ельскага вельмі складанай. Перакладчык перш за ўсё стараўся максімальна дакладна перадаваць змест, і гэта яму ў асноўным удавалася. Праўда, ён не змог знайсці не тое што адэкватныя ці эквівалентныя, але хоць бы ў нейкай ступені блізкія мастацка-вобразныя формы абмалёўкі панскага двара і паводзін маладога Тадэвуша пасля вяртання ў дом пана суддзі. Не абышлося таксама без паланізмаў і польскіх сінтаксічных канструкцый. Разам з тым сустракаюцца мясціны, якія можна лічыць творчай удачай перакладчыка, напр. фрагмент з уступнага раздзела «Гаспадарства»:[12]

"

Такім жа цудам нас павернеш у зямельку родну,
Пакуль жа прыйдзе тое шчасце, дай ахвоту годну
Чыстым сэрцам успамінаць: лясныя горкі края,
Зялёныя лугі, дзе сіні Нёман праплывае,
Разлогі родных ніў, збожжам маляваных,
Залочаных пшаніцай, жытам пасрабраных;
Дзе жоўценька свірэпка, грэчка, як снег, бела,
Дзе з красою дзявочай дзяцеліна села,
А ўсё ў зялёных межах, як у стужках мэрам —
На іх сядзяць зрэдку ціха ігрушы шпалерам.

"

Другі беларускі пераклад быў здзейснены ў 19311932 гадах у лёхах польскіх турмаў вядомым беларускім грамадскім і палітычным дзеячам Браніславам Тарашкевічам. Зроблены ім пераклад «Пана Тадэвуша», у выніку паўторнага арышту ўжо ў СССР, апынуўся ў нетрах падвалаў НКУС[10] і пазней быў выдадзены асобным выданнем.

Паэма «Пан Тадэвуш» у перакладзе Язэпа Семяжона выйшла ў 1985, Пятра Бітэля — у 1998.

Пераклад Браніслава Тарашкевіча[правіць | правіць зыходнік]

Лёс арыгінала поўнага перакладу тэксту паэмы канчаткова не высветлены[13]. У 1978 г. арыгінал адзінаццатай і дванаццатай быліцаў тарашкевічаўскага перакладу, знойдзеных у Вільні, і сем сшыткаў яго копіі, перададзеных яго жонкай Н. А. Тарашкевіч Дзяржаўнаму музею БССР, паступілі ў аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Фундаментальнай бібліятэкі АН БССР. На выснове гэтых рукапісаў Інстытутам літаратуры АН БССР была падрыхтавана першая поўная публікацыя твора на беларускай мове: Адам Міцкевіч. Пан Тадэвуш / Пер. з польскай Б. Тарашкевіча. Мн.: Навука і тэхніка, 1981[13].

У пачатку 1984 г. у Польшчы выйшла з друку яшчэ адно выданне тарашкевічаўскага перакладу паэмы: Адам Міцкевіч. Пан Тадэуш альбо апошні заезд на Літве: Шляхоцкая гісторыя з 1811 і 1822 г. у дванаццаці быліцах вершам / Пер. Б. Тарашкевіча. Ольштын: Поезежэ, 1984. Выданне было падрыхтавана на падставе ксеаграфічнай копіі перакладу[13].

Беларускі тэкст «Пана Тадэвуша» складаецца з 12 вершаваных быліцаў (кніг, або глаў). Правапіс беларускага перакладу захоўвае ў асноўным тую лінію рашэнняў, якой прытрымліваўся сам Тарашкевіч у сваёй «Беларускай граматыцы для школ»[13].

Пераклад Пятра Бітэля[правіць | правіць зыходнік]

Пятро Бітэль працаваў над перакладам у 1953-1955, падчас зняволення. Вынік яго працы быў апублікаваны толькі ў 1998, да двухсотгадовага юбілею Міцкевіча.[14]

Пераклад Язэпа Семяжона[правіць | правіць зыходнік]

Пераклад паэмы, зроблены Язэпам Семяжонам, выйшаў у 1985.

Тэатральныя пастаноўкі і экранізацыі[правіць | правіць зыходнік]

Аднайменны кінафільм зняў рэжысёр Анджэй Вайда (1999).

15 студзеня 2014 прэм'ера спектакля «Пан Тадэвуш» адбылася ў Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы (рэжысёр Мікалай Пінігін). Паэма Адама Міцкевіча (у перакладзе Язэпа Семяжона) упершыню атрымала сцэнічнае ўвасабленне ў беларускім тэатры.

Зноскі

  1. Бібліятэка Кангрэса — 1800. Праверана 20 верасня 2013.
  2. І. Багдановіч (2000).
  3. Цытуецца паводле ольштынскага выдання перакладу Браніслава Тарашкевіча
  4. zajazd // Internetowa encyklopedia PWN (польск.) 
  5. Zajazd // Encyklopedia WIEM (польск.) 
  6. Пераклад П. Бітэля
  7. Лапидус Н. И., Малюкович С. Д. Литература XIX века. М.: Университетское, 1992. С. 140 (руск.) 
  8. Wstęp. W: Pan Tadeusz. Stanisław Pigoń. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, ss. CXXXI-CXXXII. ISBN 83-04-00446-1(польск.) 
  9. Лапидус Н. И., Малюкович С. Д. Литература XIX века. М.: Университетское, 1992. С.147.
  10. 10,0 10,1 Міцкевіч. «Пан Тадэвуш». З прадмовы «Наваградзкая Іліяда» Язэпа Янушкевіча да юбілейнага выдання «Пан Тадэвуш» (Мінск, 1998).
  11. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч // Архівы Беларусі
  12. 12,0 12,1 У. Казбярук (2010)
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Вячаслаў Вярэніч. «Пан Тадэвуш» Адама Міцкевіча ў перакладзе Б. Тарашкевіча на беларускую мову // XIX стагоддзе: Адам Міцкевіч і Беларусь = Adam Mickiewicz a Białoruś / Уклад. В. Грышкевіч, навук. рэд. А. Мальдзіс, Т. Нягодзіш. — Мн.: ННАЦ імя Ф.Скарыны, 1997. — 320 с.: іл. ISBN 985-6419-06-9
  14. http://knihi.com/Adam_Mickievic/Pan_Tadevus_Bitel.html

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мінск: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. : іл. ISBN 978-985-465-898-8
  • Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX ст. / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. I. Мархель, В. А. Чамярыцкі. — 2-е выд. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 582 с. ISBN 978-985-08-1167-7.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]