Перадача Віленскага краю Літве

Перадача Віленскага краю Літве — шматэтапны палітыка-тэрытарыяльны працэс у 1939—1940 гадах, у выніку якога частка тэрыторыі Віленскага краю з горадам Вільняй, занятая Чырвонай Арміяй падчас паходу ў Заходнюю Беларусь, была перададзена Савецкім Саюзам у склад Літоўскай Рэспублікі, а пасля яе інкарпарацыі ў СССР — у склад Літоўскай ССР. Працэс суправаджаўся складанымі дыпламатычнымі і ўнутрыпалітычнымі перагаворамі, перасоўваннем межаў, змяненнем лёсу беларускага, польскага і яўрэйскага насельніцтва рэгіёна, а таксама ліквідацыяй беларускіх нацыянальна-культурных інстытутаў у Вільні.

Перадумовы

Да восені 1939 года Віленскі край уваходзіў у склад Польшчы як Віленскае ваяводства. У выніку пачатку Другой сусветнай вайны і рэалізацыі сакрэтных пратаколаў да Пакта Молатава — Рыбентропа ад 23 жніўня 1939 года, 17 верасня савецкія войскі перайшлі савецка-польскую мяжу. Вільня была адной з галоўных стратэгічных мэт паходу. Галоўны ўдар наносілі 3-я і 11-я арміі Беларускага фронту, і ўжо 19 верасня танкавыя часці ўвайшлі ў горад.

Першапачаткова савецкае кіраўніцтва і прэса разглядалі Вільню як заходнебеларускі горад. Без агаворак горад прылічаўся да «старажытных рускіх гарадоў», а гістарычнае і этнічнае абгрунтаванне беларускай прыналежнасці Вільні актыўна абараняў член-карэспандэнт АН СССР У. І. Пічэта. У горад прыбылі партыйныя работнікі з Мінска, пачала выходзіць газета «Віленская праўда» на беларускай мове, адкрываліся беларускія школы. Сярод беларускага насельніцтва нават хадзілі чуткі пра магчымы перанос сталіцы БССР у Вільню.

Аднак сітуацыя рэзка змянілася пасля падпісання 28 верасня 1939 года новага савецка-германскага Дагавора аб дружбе і граніцы. Згодна з сакрэтным дадатковым пратаколам, Савецкі Саюз адмовіўся ад этнічных польскіх зямель па лініі Віслы і Нарава на карысць Германіі, а ўзамен атрымаў у сваю сферу ўплыву Літву. Пры гэтым абодва бакі прызналі інтарэсы Літвы ў адносінах да Віленскай вобласці.

Першы этап: Дагавор 10 кастрычніка 1939 года

У пачатку кастрычніка ў Маскву быў выкліканы міністр замежных спраў Літвы Ю. Урбшыс. Савецкі бок прапанаваў перадаць Літве Вільню ў абмен на падпісанне пакта аб узаемадапамозе, які прадугледжваў размяшчэнне на літоўскай тэрыторыі савецкіх ваенных баз (каля 20 тысяч чалавек). Нягледзячы на спробы літоўцаў пазбегнуць уводу савецкіх войск, І. Сталін і В. М. Молатаў паставілі пытанне жорстка: атрыманне горада было непарыўна звязана з ваеннай прысутнасцю СССР.

10 кастрычніка 1939 года быў падпісаны Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільна і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой. Згодна з дакументам, Літва атрымлівала тэрыторыю плошчай 6880 кв. км. Лінія мяжы была падрабязна апісана ў Дадатковым пратаколе ад 27 кастрычніка: яна праходзіла ад латвійскай мяжы праз возера Дрысвяты, рэкі Дзісна і Мерачанка, пакідаючы такія населеныя пункты, як Лынтупы, Гервяты і Дзевянішкі, на савецкім баку, у складзе БССР.

27 кастрычніка 1939 года літоўскія войскі пачалі займаць Віленскую вобласць, а 28 кастрычніка ўвайшлі ў Вільню. Перад адыходам Чырвонай Арміі савецкія ўлады ажыццявілі маштабны вываз каштоўнасцей. Было вывезена абсталяванне папяровай фабрыкі, малочнага і вінакурнага заводаў, радыёстанцыі «Польскае радыё Вільня», буйнога радыётэхнічнага прадпрыемства «Электрыт», а таксама паравозы, вагоны, вугаль і матэрыялы з бібліятэк і архіваў.

Рэакцыя грамадства і дэмантаж беларускіх структур

Перадача горада Літве выклікала неразуменне і раздражненне як сярод часткі чырвонаармейцаў, так і сярод мясцовага насельніцтва. Польскае насельніцтва бачыла ў гэтым здраду з боку СССР, а яўрэйскае насельніцтва баялася пагромаў, якія сапраўды ўспыхнулі пасля адыходу савецкіх войск. Яўрэі нават звярталіся з лістамі да І. Сталіна, просячы вывезці іх у СССР. Прадстаўнікі ўрада БНР у выгнанні, у прыватнасці, прэзідэнт В. І. Захарка, 12 кастрычніка накіравалі пратэст прэзідэнту Літвы супраць незаконнай здзелкі з Масквой і захопу беларускіх зямель.

Для беларускай супольнасці Вільні дагавор стаў поўнай нечаканасцю. Пасля ўваходу Чырвонай Арміі ў верасні 1939 года інтэлігенцыя спадзявалася на аб'яднанне ўсіх беларускіх зямель у межах БССР. Аднак савецкія органы НКУС пачалі рэпрэсіі яшчэ да перадачы горада Літве: былі арыштаваныя кіраўнік Віленскага беларускага музея А. Луцкевіч, публіцыст У. Самойла, інжынер А. Неканда-Трэпка, рэдактар Я. Пазняк і іншыя.

Пасля ўсталявання літоўскай улады сітуацыя для беларусаў змянілася. Згодна з літоўскімі законамі, усе грамадскія арганізацыі ў Вільні, створаныя пры польскай ці савецкай уладзе, павінны былі прайсці перарэгістрацыю. Фактычна большасць з іх была ліквідавана. Віленская беларуская гімназія страціла каля 80 % вучняў, якія з'ехалі ў савецкі Навагрудак, і была паніжана ў статусе да прагімназіі, дырэктарам якой стаў ксёндз Адам Станкевіч. А. Станкевіч і іншыя хрысціянскія дэмакраты (так званая «пралітоўская група») здолелі дамовіцца з урадам у Коўне, перанеслі туды Беларускі цэнтр і аднавілі выданне газеты «Krynica» на беларускай мове, хоць яна і падвяргалася жорсткай літоўскай цэнзуры. У той жа час беларусы сутыкнуліся са значнымі цяжкасцямі ў атрыманні літоўскага грамадзянства, што пазбаўляла іх права на легальную працу.

Другі этап: Тэрытарыяльныя змены 1940 года

Летам 1940 года, пасля ўльтыматуму з боку СССР, Літва была занятая савецкімі войскамі і 3 жніўня 1940 года ўключана ў склад Савецкага Саюза як Літоўская ССР. Прыняцце гэтага закона суправаджалася новым перадзелам межаў. Сейм Літвы звярнуўся да Вярхоўнага Савета СССР з просьбай перадаць Літоўскай ССР тэрыторыі БССР з пераважна літоўскім насельніцтвам. Першапачаткова гаворка ішла толькі пра Свенцянскі (Свянцянскі) раён, але ў ходзе абмеркаванняў дэлегаты, у прыватнасці, пісьменнік Людас Гіра, папрасілі таксама ўключыць Марцінканцы (Марцінконіс), Дзевянішкі і курорт Друскенікі.

Гэта выклікала супраціўленне кіраўніцтва БССР. Першы сакратар ЦК КП(б)Б П. К. Панамарэнка на пасяджэнні Бюро ЦК 26 верасня 1940 года адзначаў, спасылаючыся на І. Сталіна: «Калі мы даведаемся, што там шмат літоўцаў, а вы не перадасце, мы тады вас пакараем. Я згодны, курорт хай застаецца ў вас». Беларускія ўлады спрабавалі даказаць адсутнасць літоўскага насельніцтва ў Друскеніках, але беспаспяхова.

6 лістапада 1940 года быў выдадзены Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб устанаўленні граніцы паміж БССР і Літоўскай ССР». У выніку ад Беларускай ССР да Літоўскай ССР адышлі тэрыторыі плошчай 2647 кв. км (тры гарадскія пасёлкі і сельская мясцовасць), на якіх пражывала 81 750 чалавек. Гэта ўключала Свянцянскі раён і часткі Відзаўскага, Гадуцішкаўскага, Астравецкага, Воранаўскага і Радунскага раёнаў. Створаная лінія стала адміністрацыйнай мяжой паміж рэспублікамі да распаду СССР.

Ацэнкі гісторыкаў і маральныя аспекты

Гісторыкі і юрысты па-рознаму ацэньваюць працэс перадачы Віленшчыны. З пункту гледжання міжнароднага права, дзеянні Савецкага Саюза выклікаюць сур'ёзныя пытанні. Як адзначае літоўскі даследчык Марыюш Антановіч, абапіраючыся на тэорыю «справядлівай вайны» (ius post bellum), СССР ажыццявіў тэрытарыяльныя змены, кіруючыся выключна ўласнымі стратэгічнымі інтарэсамі (размяшчэнне ваенных баз), а не клопатам пра гістарычную справядлівасць. Больш таго, Масква праігнаравала прынцып суверэнітэту, адарваўшы тэрыторыю ад Польшчы, якая мела легітымны ўрад у Лондане, і не правяла ніякіх кансультацый (рэферэндумаў ці апытанняў) з мясцовым насельніцтвам, сярод якога дамінавалі палякі, беларусы і яўрэі, і чыя думка не ўлічвалася. Савецкі Саюз выкарыстаў перадачу тэрыторыі як інструмент ціску на Літву, што ў выніку прывяло да страты ёй незалежнасці летам 1940 года.

У сваю чаргу, для беларускага народа гэтыя падзеі азначалі чарговае драбненне этнічнай тэрыторыі і страту гістарычнага цэнтра нацыянальна-культурнага жыцця, які застаўся па-за межамі БССР.

Гл. таксама

• Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці (1939)
• Узбуйненне Беларускай ССР
• Віленскае пытанне

Літаратура

• Błaszczak T. Autumn 1939 – the Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians(англ.) // Valoda: nozīme un forma : часопіс. — 2017. — № 67. — С. 163–178.
• Antonovič M. USSR's Transfer of Vilnius Region to Lithuania in 1939 from a Just War Perspective(англ.) : часопіс. — С. 1–12.
• Золов А. В. Как Литва получила свои нынешние границы? Часть I(руск.) // Вестник Балтийского федерального университета им. И. Канта. Сер.: Гуманитарные и общественные науки : часопіс. — 2018. — № 4. — С. 65–74.
• Золов А. В. Как Литва получила свои нынешние границы? Часть II(руск.) // Вестник Балтийского федерального университета им. И. Канта. Сер.: Гуманитарные и общественные науки : часопіс. — 2019. — № 1. — С. 88–94.
• Петровская О. Формирование границ Западной Белоруссии в 1939–1940 гг.(руск.) // Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований : часопіс. — 2012. — № 1(4). — С. 24–41.
• Государственные границы Беларуси : сб. документов и материалов : в 2 т. Т. 2. (ноябрь 1926 – декабрь 2010) / сост. : В. Е. Снапковский, А. В. Тихомиров, А. В. Шарапо. — Минск: БГУ, 2013. — 333 с. — ISBN 978-985-518-871-2.