Пераісненне
Пераісненне[1], таксама транссубстанцыя́цыя[2] (ад лац.: transsubstantiatio) — багаслоўскае паняцце, якое азначае сапраўднае ператварэнне субстанцыі (сутнасці) хлеба і віна падчас Еўхарыстыі ў Цела і Кроў Ісуса Хрыста, пры якім іх знешнія ўласцівасці застаюцца нязменнымі.
Філасофская аснова
[правіць | правіць зыходнік]Вучэнне пра пераісненне абапіраецца на філасофскае адрозненне паміж субстанцыяй і акцыдэнцыяй, сфармуляванае яшчэ Арыстоцелем і інтэграванае ў хрысціянскае багаслоўе, у прыватнасці, Фамой Аквінскім. Субстанцыя вызначаецца як індывідуальны быт, тое, што існуе само ў сабе і мае ўласную прыроду (напрыклад, сутнасць хлеба). Акцыдэнцыя — гэта ўласцівасць, якая не існуе сама па сабе, а належыць субстанцыі і можа ўспрымацца органамі пачуццяў (напрыклад, колер, форма, вага, пах і смак)[2].
Згодна з дагматам, падчас кансэкрацыі (асвячэння) уся субстанцыя хлеба і ўся субстанцыя віна дзякуючы Божай моцы цалкам змяняюцца ў субстанцыю Цела і Крыві Хрыста. Хлеб і віно як такія перастаюць існаваць. Аднак іх акцыдэнцыі застаюцца некранутымі і працягваюць існаваць без субстанцыі, да якой яны першапачаткова належалі. Захаванне фізічнага выгляду звычайнай ежы і напою дазваляе вернікам прымаць духоўны спажытак адпаведным для чалавека чынам. Акрамя таго, згодна з прынцыпам «суправаджэння» (лац.: concomitantia), разам з Целам пад выглядам хлеба непадзельна прысутнічаюць Кроў, душа і боскасць Хрыста (тое ж самае датычыцца і віна)[2].
У Каталіцкай царкве
[правіць | правіць зыходнік]Тэрмін і канцэпцыя пераіснення ўвайшлі ў шырокі ўжытак у сярэдневякоўі ў сувязі з неабходнасцю дакладнага вызначэння сакраментальнай прысутнасці Хрыста. Першыя сур’ёзныя тэалагічныя дыскусіі на гэту тэму адбыліся ў часы Каралінгскага адраджэння (IX стагоддзе). У 831—833 гадах абат Пасхазій Радберт напісаў трактат «Пра Цела і Кроў Гасподнюю», сцвярджаючы тоеснасць гістарычнага і еўхарыстычнага Цела Ісуса. Кароль Карл Лысы звярнуўся па тлумачэнне да іншага манаха, Ратрамна, які прапанаваў адрозніваць фізічную «рэальнасць сімвала» ад духоўнай прысутнасці. У XI стагоддзі Берэнгар Турскі развіў погляды Ратрамна, што выклікала шэраг сінадальных асуджэнняў. Кропку ў спрэчках паставіў Чацвёрты Латэранскі сабор у 1215 годзе, які аўтарытэтна замацаваў дагмат аб транссубстанцыяцыі[3].
У перыяд Рэфармацыі Трыдэнцкі сабор падчас XII сесіі (1551 год) урачыста пацвердзіў вучэнне Касцёла. У другім каноне дэкрэта пра Еўхарыстыю сабор абвясціў анафему тым, хто сцвярджаў, што ў таямніцы захоўваецца субстанцыя хлеба і віна разам з Целам і Крывёю (вучэнне аб кансубстанцыяцыі), і пацвердзіў паняцце пераіснення як найбольш дакладнае. Пазней спроба Пістойскага сінода (1786) назваць транссубстанцыяцыю «чыста схаластычным пытаннем» была асуджана папам Піем VI[2].
Падчас і пасля Другога Ватыканскага сабора некаторыя багасловы спрабавалі замяніць паняцце пераіснення на «транссігніфікацыю» (змена значэння) або «трансфіналізацыю» (змена мэты). У адказ на гэта папа Павел VI у энцыкліцы «Mysterium fidei» (1965) і ва ўрачыстым «Вызнанні веры Народа Божага» (1968) катэгарычна пацвердзіў традыцыйнае вучэнне. Ён падкрэсліў, што пасля кансэкрацыі незалежна ад чалавечай свядомасці адбываецца анталагічная змена рэчаіснасці, і ад хлеба і віна не застаецца нічога, акрамя знешніх постацяў[3][2].
У Праваслаўнай царкве
[правіць | правіць зыходнік]Гістарычна праваслаўныя айцы царквы не выкарыстоўвалі лацінскі тэрмін да сярэдзіны XV стагоддзя, абыходзячыся паняццямі, якія можна таксама перакласці як «ператварэнне» (стар.-грэч.: μεταβολή і стар.-грэч.: μεταποίημα). Лічыцца, што тэрмін «пераісненне» (стар.-грэч.: μετουσίωσις) увёў у праваслаўны ўжытак канстанцінопальскі патрыярх Генадзій Схаларый, запазычыўшы яго з каталіцкай літаратуры. Ён вучыў, што ў таямніцы істота хлеба змяняецца ў Цела Божае імгненна, і называў гэта найвялікшым з цудаў[4].
Напрыканцы XVI і ў XVII стагоддзях, дзякуючы ўплыву выпускнікоў заходніх навучальных устаноў, паняцце пачало шырока ўжывацца ў грэчаскім багаслоўі. Тэрмін быў афіцыйна прыняты на Ерусалімскім і Канстанцінопальскім саборах 1672 года. У 1691 годзе сабор у Канстанцінопалі нават падвергнуў анафеме тых, хто адмаўляў «пераісненне». Гэтыя рашэнні былі рэцэпіраваны Рускай праваслаўнай царквой у дагматычным пасланні патрыярха Адрыяна. З таго часу тэрмін стаў стандартным у афіцыйных дакументах[5].
Тым не менш, шэраг праваслаўных багаслоўяў (сярод якіх А. С. Хамякоў, М. Д. Успенскі) пазбягалі або адхілялі тэрмін з-за яго схаластычнага паходжання. У праваслаўі акцэнт робіцца на тым, што пералажэнне Дароў адбываецца не толькі праз устаноўчыя словы Хрыста, але падчас эпіклезы (заключнага прызывання Святога Духа), а сам механізм захавання акцыдэнцый пры змене субстанцыі не дэталізуецца і застаецца невытлумачальнай таямніцай[6].
У пратэстантызме і іншых канфесіях
[правіць | правіць зыходнік]Большасць пратэстанцкіх дэнамінацый адхіляе дагмат аб пераісненні. Марцін Лютэр у сваім трактаце «Пра вавілонскі палон царквы» раскрытыкаваў гэтую тэорыю як пазбаўленую біблейскіх падстаў, сцвярджаючы, што хлеб не перастае быць натуральным хлебам. Замест гэтага лютэранства вучыць аб кансубстанцыяцыі — рэальнай прысутнасці Цела і Крыві Хрыста «ў, з і пад» субстанцыяй хлеба і віна падчас здзяйснення сакраменту[7].
Англіканства таксама афіцыйна не прымае гэты тэрмін. Гістарычна ў Англіі з 1673 года ўсе дзяржаўныя служачыя былі абавязаны прыносіць клятву, у якой прама адмаўлялі пераісненне. Гэтая пазіцыя замацавана і ў «39 артыкулах англіканскага веравызнання». Аднак напрамак «Высокая царква» ўнутры англіканства верыць у рэальную прысутнасць і часам выкарыстоўвае тэрміналогію, блізкую да пераіснення. Прадстаўнікі кальвінізму (напрыклад, прэсвітэрыянства) вучаць выключна пра духоўную прысутнасць Хрыста для тых, хто прымае прычасце з верай. Іншыя плыні, такія як цвінгліянства, баптызм, евангельскія і пяцідзясятніцкія цэрквы, разглядаюць прыняцце хлеба і віна як выключна сімвалічнае дзеянне і памяць пра Апошнюю вячэру[8].
Старакаталіцкія цэрквы вызнаюць рэальную прысутнасць Хрыста ў Еўхарыстыі, але пазбягаюць яе жорсткага вызначэння праз тэрмін «пераісненне», разглядаючы яе як абнаўленне ахвяры Хрыста пад знакамі хлеба і віна[8].
Прадстаўнікі арганізацыі «Сведкі Іеговы» катэгарычна адмаўляюць пераісненне. Падчас свайго штогадовага святкавання Вячэры Гасподняй яны выкарыстоўваюць прэсны хлеб і звычайнае чырвонае віно толькі ў якасці сімвалаў безграхоўнага цела і крыві Хрыста[8].
Крыніцы
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ Словарь религиозных и богословских терминов церковнославянско-белорусский // Царкоўнае слова : часопіс. — 2004—2005. — № 11—34 (2004), 1—2 (2005).
- ↑ а б в г д Peter Kwasniewski. Субстанцыя і акцыдэнцыі: уводзіны ў абарону Эўхарыстыі . OnePeterFive (27 верасня 2019). Праверана 25 лютага 2026.
- ↑ а б Павел VI. Mysterium fidei (лац.). Nonpossumus.pl (3 верасня 1965). Праверана 25 лютага 2026.
- ↑ Давыденков О. В.. Преложение хлеба и вина // Догматическое богословие (руск.). Азбука веры. Праверана 25 лютага 2026.
- ↑ Уладзімір Юргенсан. История термина «пресуществление» в православном богословии (руск.). Азбука веры. Праверана 25 лютага 2026.
- ↑ Успенский Н. Д.. Святоотеческое учение о Евхаристии и возникновение конфессиональных расхождений (руск.). Богословские труды (1975). Праверана 25 лютага 2026.
- ↑ Хегглунд Б. История теологии. — СПб.: Светоч, 2001. — 369 с. — ISBN 5-7443-0058-9.
- ↑ а б в Transsubstancjacja (польск.). Wikipedia, wolna encyklopedia. Праверана 25 лютага 2026.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Denzinger H., Schönmetzer A. Enchiridion symbolorum: definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. — 36. — Freiburg, 1976.
- Успенский Н. Д. Святоотеческое учение о Евхаристии и возникновение конфессиональных расхождений // Анафора. Опыт историко-литургического анализа. Богословские труды. Сб. 13. — М., 1975. — С. 125—147.
Слоўнікі і энцыклапедыі | |||||
|---|---|---|---|---|---|
