Першая Івуарыйская вайна

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Першая Івуарыйская вайна
Côte d'Ivoire ZDC.png
Становішча ў Кот-д'Івуары да 2007 года:
зялёны — «Новая сіла», чырвоны — урадавыя сілы, прамежковы паміж імі — буферная зона, кантралюемая ААН.
Дата 19 верасня 20024 сакавіка 2007
Месца Кот-д’Івуар
Прычына Міжэтнічныя i рэлігійныя звады паміж жыхарамi паўночнай i паўднёвай частак Кот-д’Iвуара, эканамiчны крызiс, дыскрiмiнацыя па этнiчнай прыналежнасцi, супрацьстаянне паміж ліберальнымі і левацэнтрысцкiмi сіламі.
Вынік Мірны дагавор
Праціўнікі
Flag of Côte d'Ivoire.svg Кот-д’Івуар:

Ліберыя Наймiты з Лiберыi[1]
Садружнасць Незалежных Дзяржаў Наймiты i ваенспецы з краiн СНД[2][3][4]
пры падтрымцы:
Беларусь Беларусь[5][6]
Расія Расія[7]
Балгарыя Балгарыя[8]

Кот-д’Івуар Паўстанцкія групоўкі:
  • Новыя сiлы
  • Патрыятычныя сілы Кот-д’Івуара
  • Народны рух усходу
  • Рух за справядлівасць і мiр
  • Народны рух Кот-д’Івуара

пры падтрымцы:
Буркіна-Фасо Буркіна-Фасо[2] (спрэчна)
Flag of France.svg Францыя[9] (спрэчна)

Францыя Францыя
Flag of the United Nations.svg Міратворчыя сілы ААН
Камандуючыя
Flag of Côte d'Ivoire.svg Ларан Гбагбо
Flag of Côte d'Ivoire.svg Шарль Б’е-Гудэ
Flag of Côte d'Ivoire.svg Гіём Саро
Flag of Côte d'Ivoire.svg Роберт Геі †
Францыя Жак Шырак
Flag of the United Nations.svg Кофі Анан
Страты
звыш за 200 вайскоўцаў, больш за 100 апалчэнцаў, каля 1200 мiрных жыхароў больш за 300 паўстанцаў
15 французскiх вайскоўцаў, 1 мiратворнiк, 1 член абслуговага персаналу
Commons-logo.svg Аўдыё, фота, відэа на Вікісховішчы

Першая Iвуарыйская вайнаграмадзянская вайна ў Кот-д’Івуары ў 20022007 гадах, якая пачалася па рэлігійных, палітычных і этнічных звадах памiж паўночнай i паўднёвай часткамi краiны.

На момант падпісання мірнай дамовы, 4 сакавіка 2007 году, паўстанцы ўзялі пад кантроль каля 60% тэрыторыі краіны, і захавалі яго аж да 2011 года.

Прычыны і перадумовы[правіць | правіць зыходнік]

З моманту здабыцця краінай незалежнасці Уфуэ-Буаньі быў прэзідэнтам, і таму палітычная сістэма Кот-д'Івуара была пабудавана на харызме лідэра і жорстка цэнтралізаваная. У 1993 годзе ён памёр, і краіну ўзначаліў яго спадчыннік Анры Конан Бед’е. У 1995 годзе адбыўся форум па пытаннях інвестыцый у эканоміку краіны, у якім удзельнічалі пераважна расійскія кампаніі. У канцы 1990-х узмацнілася палітычная нестабільнасць, у Бед’е з’явіўся сур’ёзны канкурэнт: Аласан Уатара. Ён нарадзіўся на тэрыторыі Кот-д’Івуара, a яго бацькі былі родам з Буркіна-Фасо. Аднак па Канстытуцыі краіны на пасаду прэзідэнта можа прэтэндаваць толькі той кандыдат, у якога абодва бацькі — iвуарыйцы па нараджэнні, а не па натуралізацыі. Такім чынам, усе людзі, народжаныя ў змешаных шлюбах, выключаюцца з магчымай барацьбы за прэзідэнцкую пасаду. Гэтая акалічнасць пагоршыла ўжо намячаецца раскол грамадства па этнічнай прыкмеце. Да таго часу ад траціны да паловы насельніцтва краіны складалі асобы замежнага паходжання, у асноўным працавалі раней у сельскай гаспадарцы, які прыйшоў па прычыне пагоршыць эканамічнае кан’юнктуры ў заняпад.

25 снежня 1999 года ў краіне адбыўся ваенны пераварот, арганізатар якога Роберт Геі, былы ваенны афіцэр. Ужо ў 2000, пад ціскам розных палітычных сіл, Геі быў вымушаны правесці прэзідэнцкія выбары. Пераможцам выбараў быў прызнаны лідэр апазіцыі Ларан Гбагбо з левацэнтрысцкай партыі Iвуарыйскi Народны Фронт.

У пачатку 2000-х унутраныя супярэчнасцi і рознагалоссі перараслі ў грамадзянскую вайну. Можна выдзялiць пяць галоўных фактара якiя прывялi да ўзброеннага канфлiкту:

  • Палітычны: Лiберальная апазiцыя жадала зрушыць левацэнтрыста Гбагбо з пасады прэзідэнта.
  • Рэлігійны: Краіна была практычна падзелена на мусульман, якiя жылi на поўначы, i хрысціян, якiя знаходзiлiся на поўднi.
  • Эканамічны: Пагаршэнне ўмоў гандлю Кот-д'Івуара з іншымі краінамі аслабіла эканоміку краіны і прывяло да беспрацоўя.
  • Міграцыйны: Росквіт Кот-д’Івуара ў 90-х прыцягвала многіх афрыканцаў з Заходняй Афрыкі, і да 1998 г. яны складалі 26% насельніцтва, 56% з якіх былі буркінійскага паходжання («буркінабе»). У гэтай атмасферы расла расавая напружанасць.
  • Этнічны: У краіне рос міжэтнічны канфлікт памiж iвуарыйцамi i мiгрантамi-буркiнцамi, якi развiўся на фоне эканамiчнага крызiсу.

Каталізатарам канфлікту стаў закон, паспешліва падрыхтаваны ўрадам і зацверджаны на рэферэндуме непасрэдна перад выбарамі 2000 года. Гэты закон патрабаваў, каб у кандыдата ў прэзідэнты абодва бацькі нарадзіліся ў Кот-д'Івуары. Гэта выключала з перадвыбарнай гонкі кандыдата паўночнікаў Аласана Уатара. Уатара прадстаўляў пераважна мусульманскі поўнач, населены ў асноўным беднымі працоўнымі-імігрантамі з Малі і Буркіна-Фасо, што працавалі на кававых і какава плантацыях.

Ход вайны[правіць | правіць зыходнік]

2002—2004[правіць | правіць зыходнік]

Вайна пачалася 19 верасня 2002 года падчас візіту прэзідэнта Гбагбо ў Iталiю. Скарыстаўшыся адсутнасцю прэзідэнта ў краіне, група ваенных ўзняла мяцеж на поўначы дзяржавы, пачаўшы наступ на некалькі гарадоў, уключаючы сталіцу Абіджан. У бунце ўдзельнічалі дзве арганізацыі — «Новая Сіла», пад кіраўніцтвам Роберта Геі, і «Патрыятычныя сілы» Гiём Саро. Першы разам з жонкай і дзецьмі быў забіты ў першую ж ноч вайны. У тую ноч быў забіты і міністр унутраных спраў Кот-д’Івуара Эміль Бога Дуду разам з жонкай. Пасля смерцi Геi НС i ПС аб’яднялiся пад пачаткам Г.Саро.

Мяцежныя вайскоўцы ўсталявалі кантроль прыкладна над паловай тэрыторыі краіны — паўночнай яе часткай. Паўднёвая частка Кот д‚Івуара засталася пад кантролем Гбагбо, хоць на яе тэрыторыі таксама былі салдацкія выступленні, падаўленыя вернымі прэзідэнту часткамі. Патрабаванні паўстанцаў тычыліся асабліва «паўночных» праблем: вырашэнне пытання з асобамі без грамадзянства, прадастаўленне выбарчых правоў і прадстаўніцтва ў органах улады[10]

Пасля таго, як паўстанцы перагрупаваліся ў Буаке, яны сталі пагражаць атакаваць поўдзень. У выніку Францыя накіравала 2500 салдат і запытала ўхвалы ў ААН. Францыя разгарнула свае войскі ў Кот-д’Івуары 22 верасня 2002 году. Жак Шырак заявіў, што французскія войскі не ваююць з паўстанцамі, а абараняюць сваіх грамадзян і іншых замежнікаў.

17 кастрычніка было падпісана пагадненне аб спыненні агню. Рэжым спынення агню практычна паваліўся 6 студзеня, калі дзве групы баевікоў напалі на французскія пазіцыі недалёка ад горада Дзюэкуэ, параніўшы дзевяць салдат, аднаго з іх цяжка. Паводле заявы французскага прадстаўніка, французскія войскі адбілі напад і контратакавалі, забіўшы 30 паўстанцаў.

У лістападзе на ўсходзе краiны пачынае дзейнічаць групоўка «Народны рух усходу». Аднак пазней, пад нацiскам урадавых сiл, апалчэнцы НРУ былі вымушаныя бегчы на ​​поўнач, каб далучыцца да астатніх паўстанцкім арганізацый.

28 лістапада Народны рух Кот-д'Івуара (НРКI) і Рух за справядлівасць і мiр (РСМ), два новых паўстанцкіх руху, узялі пад свой кантроль горада Ман і Данане, размешчаныя на захадзе краіны. У адказ туды былі адпраўленыя французскія войскі для эвакуацыі замежнікаў, якія ўступілі ў бой з паўстанцамі ў раёне Мана 30 лістапада. Сутыкнення прывялі да гібелі дзесяці паўстанцаў, адзін французскі салдат атрымаў раненні[11].

У снежні 2002 года французскія інтэрвенты дапамаглі прэзідэнту Гбагбо адбіць націск мяцежнікаў[12][13].

Такім чынам, да канца года ў канфлікт былі ўцягнутыя наступныя сілы:

  • Афіцыйны ўрад, а таксама падкантрольныя яму часткі ўзброеных сіл;
  • «Маладыя патрыёты» — праўрадавыя нацыяналістычныя групы, сфармаваныя па ініцыятыве Ларана Гбагбо;
  • Найміты, завербаваныя Гбагбо, у асноўным лiберыйцы[14];
  • Шэраг паўстанцкіх групавак, самай буйнай з якіх з’яўляліся «Новыя сілы»;
  • Французскія ўзброеныя сілы - войскі, адпраўленыя ў рамках аперацыі «Аднарог» і пад мандатам ААН, 3000 салдат у лютым 2003 года і 4600 — у лістападзе 2004 года;
  • Салдаты Эканамічнай супольнасці заходнеафрыканскай дзяржаў (ЭКАВАС), «Белыя каскі», таксама пад мандатам ААН.

З 15 да 26 студзеня 2003 года ўдзельнікі канфлікту сустрэліся ў Ліна-Маркус ў Францыі, каб паспрабаваць дамовіцца аб вяртанні да міру. Бакі падпісалі 26 студзеня кампраміснае пагадненне. Прэзідэнт Гбагбо захоўваў ўлада, а яго апаненты былі запрошаны ва ўрад прымірэння і атрымалі пасты міністраў абароны і ўнутраных спраў.

Па стане на 4 лютага ў Абіджане адбыліся анты-французскія дэманстрацыі ў падтрымку Ларана Гбагбо.

4 сакавіка «Новыя сілы» прыпынілі свой удзел ва ўрадзе, уступіўшы ў канфлікт з партыяй Гбагбо з нагоды кандыдатур на замяшчэнне вышэйшых пасад.

25 сакавіка быў арганізаваны марш мiра ў знак пратэсту супраць блякаваньня пагадненняў у Маркус. Дэманстрацыі былі забароненыя ўказам 18 сакавіка, і супраць дэманстрантаў былі кінутыя войскі: 37 чалавек загінулі па дадзеных ўрада, ад 300 да 500 — па дадзеных апазіцыйнай Дэмакратычнай партыі Анры Конана Бед’е. Рэпрэсіі адштурхнулі ад урада шэраг апазіцыйных партый.

Урад нацыянальнага прымірэння, першапачаткова складаўся з 44 членаў, быў скарочаны 6 мая да 15 чалавек пасля звальнення трох міністраў, сярод іх быў Гіём Саро, палітычны лідар паўстанцаў. Гэта меркавала прыпыненне ўдзелу ў нацыянальным ўрадзе большасці палітычных рухаў.

4 ліпеня 2003 года ўрад і "Новыя сілы" падпісалі дэкларацыю "Аб канцы вайны", прызнаны аўтарытэт прэзідэнта Гбагбо і цемру, што абяцала працаваць над рэалізацыяй пагаднення ў Маркус, а таксама праграмамі дэмабілізацыі, раззбраення і рэінтэграцыі.

У жніўні 2003 года стала вядома, што праваахоўнымі органамі Францыі быў раскрыта «змова з мэтай дэстабілізацыі рэжыму прэзідэнта Гбагбо, накіраваны супраць французскіх інтарэсаў у рэгіёне». У Францыі, у прыватнасці, былі арыштаваныя 18 чалавек, якім прад’явілі абвінавачанне ў арганізацыі перавароту ў Кот-д’Івуары і змове з мэтай забойства Ларана Гбагбо[15].

Тым часам французкiя iнтэрвенты апынуліся ў двухсэнсоўным становішчы. Абодва бакі вінавацілі Францыю ў падтрымцы іх апанентаў: прыхільнікі Гбагбо — за іх абарону паўстанцаў і імкненне да прымірэння; паўстанцы — за прадухіленне захопу Абіджана. 25 чэрвеня французскі салдат быў забіты ў сваім аўтамабілі салдатам урадавай аомii побач з Ямусукра.

У 2004 годзе ўспышкі гвалту і палітычны крызіс прывялі да перамоваў у Акры падпісаў 30 ліпеня 2004 года дамову пацвердзіла мэты пагаднення ў Маркус і канкрэтныя тэрміны іх рэалізацыі. Аднак гэтыя тэрміны — канец верасня для заканадаўчай рэформы і 15 кастрычніка для раззбраення паўстанцаў — не былi выкананы бакамі.

ААН 27 лютага 2004 г. стварыла UNOCI — групу войскаў па захаванню мiра ў Кот-д'Івуары, у дадатак да французскім войскам і войскам ЭКОВАС.

Законапраекты, прадугледжаныя ў працэсе рэалізацыі пагаднення ў Маркусе, былі заблакаваныя Нацыянальным Сходам Кот-д’Івуара. У выніку цэнзы для кандыдатам у прэзідэнты не былі перагледжаны, Гбагбо таксама заявіў пра сваё права на прызначэнне прэм’ер-міністра, што супярэчыла дамовам, дасягнутым у Акры. Раззбраенне паўстанцаў, якое павінна было адбыцца праз 15 дзён пасля канстытуцыйных рэформаў, такім чынам, не адбылася.

Гбагбо ўзмацніў цэнзуру, газеты, неабыякавыя да поўначы, былі зачыненыя, нязгодныя радыёстанцыі таксама былі ліквідаваныя.

11 кастрычніка міратворцы ААН адкрылі агонь па варожым дэманстрантам. «Новыя сілы» абвясцілі 13 кастрычніка пра сваёй адмове раззброіцца, спасылаючыся на буйныя закупкі зброі армiя Кот-д’Івуара. Яны перахапілі два грузавікі iвуарыйскай ўрадавай армii, поўныя цяжкага ўзбраення, якія рухаліся да дэмаркацыйнай лініі. 28 кастрычніка паўстанцы абвясцілі надзвычайнае становішча на поўначы краіны.

Па стане на 8 лістапада 2004 года еўрапейцы, а таксама мараканцы, канадцы і амерыканцы, пакінулі краіну.

Савет Бяспекі ААН 15 лістапада 2004 г. прыняў рэзалюцыю 1572, усталяваўшы эмбарга на пастаўкі зброі варагуючым бакам iвуарыйскага канфлікта.

Канфлiкт з Францыяй[правіць | правіць зыходнік]

З чэрвеня па кастрычнік 2004 ўрадавыя ВПС, пры падтрымцы пілотаў з Беларусі і Украіны, нанеслі серыю авіяўдараў па пазіцыях паўстанцаў. 4 лістапада 2004 года прэзідэнт Гбагбо загадаў аднавіць паветраныя налёты па паўстанцам, і ВПС Кот-д'Івуара пачалі бамбаванне Буаке. 6 лістапада iвуарыйскi Су-25, выпадкова, разбамбаваў французскую базу ў Буаке, забіўшы дзевяць французскіх салдат і амерыканскага працоўнага і параніўшы 31 чалавека. У адказ французскія войскі, па загаду Жак Шырака, правялі напад на аэрапорт Ямусукра, знішчыўшы два Су-25 і тры верталёты, яшчэ два ваенныя верталёты былі імі збітыя над Абiджанaм. Праз гадзіну пасля нападу на лагер французская армія ўстанавіла кантроль над аэрапортам Абіджан і запытала падмацавання з базы ў Габоне. Прэзідэнт Гбагбо абвінаваціў Францыю ў падтрымцы паўстанцаў[16].

7 лістапада «Маладыя патрыёты Абіджан» — нацыяналістычнае апалчэнне — атакавалi французскіх грамадзян у фактычнай сталiцы краiны, а таксама французскую ваенную базу. Некалькі сотняў чалавек з захаду, галоўным чынам французы, схаваліся на дахах сваіх дамоў, каб пазбегнуць расправы, а затым былі эвакуіраваны французскімі верталётамі. Францыя накіравала падмацаванне з 600 салдат. Тым часам у аэрапорце Абiджана французскія і iвуарыйские войскі ўступілі ў перастрэлку, у вынiку чаго адзiн французскі ваенны самалёт, як паведамляецца, пашкоджаны[17].

Пасля авiаналётаў на Ямусукра і Буаке Ларан Гбагбо заявіў, што ўдар па пазіцыях міратворцаў быў памылкай, а таксама запэўнілі, што «Кот-д'Івуар не ваюе з Францыяй»[18]. Прэзiдэнт таксама выказаў жаданне пачаць мірныя перамовы. Тым часам міністр замежных спраў Францыі Мішэль Барні абвінаваціў толькi яго «асабіста адказным за тое, што адбылося»[19]..

2005—2007[правіць | правіць зыходнік]

Сустрэча паміж палітычнымі лідэрамі Кот-д'Івуара была праведзена ў Прэторыі з 3 па 6 красавіка 2005 года па ініцыятыве Таба Мбекі. Падпісаны мемарандум заяўляў пра неабходнасць неадкладнага і канчатковага спынення ўсіх ваенных дзеянняў і заканчэння вайны на ўсёй тэрыторыі краіны[20]. 21 красавіка паўстанцы пачалі адводзіць цяжкія ўзбраення ад лініі фронту[21].

Прэзідэнцкія выбары павінны былі быць праведзены 30 кастрычніка 2005 года, але ў верасні Генеральны сакратар ААН Кофі Анан заявіў, што запланаваныя выбары не могуць быць праведзены ў тэрмін[22]. 11 кастрычніка альянс апазіцыйных партый Кот-д'Івуара заклікаў ААН адхіліць прапановы Афрыканскага саюза аб тым, каб Ларан Гбагбо застаўся на сваёй пасадзе на 12 дадатковых месяцаў пасля заканчэння свайго мандата[23]. Аднак Савет Бяспекі ўхваліў падаўжэнне мандата Гбагбо некалькі дзён праз[24]..

У 2006 годзе, калі зборная Кот-д’Івуара ўпершыню прабілася ў фінальную стадыю чэмпіянату свету па футболе, капітан iвуарыйскай каманды Дыдзе Драгба звярнуўся да свайго народа з просьбай спыніць братазабойную вайну. Зварот быў запісана ім на відэа пасля заканчэння апошняга матчу адборачнага цыклу. Праз некалькі дзён голас футбаліста быў пачуты — яго аматарскі «сэлф-ролік» не перастаючы паказвалі па нацыянальным тэлебачанні Кот-д’Івуара, а баявыя дзеянні ў краіне пайшлі на спад.

Датай заканчэння Першай Iвуарыйскай вайны лічыцца 4 сакавіка 2007 года, калі пры міжнародным пасярэдніцтве былі дасягнуты дамоўленасці, якія прадугледжваюць спыненне агню ў абмен на прызначэнне прэм'ер-міністрам краіны лідэра паўстанцаў Гіём Саро. Пры гэтым прэзідэнтам краіны застаўся Ларан Гбагбо.

Вынікі і наступствы[правіць | правіць зыходнік]

Мірны дагавор не вырашыў большасці праблем краіны. У 2010 годзе вайна аднавілася.

Новыя сутыкненні паміж прыхільнікамі Гбагба і паўстанцамі «Новых сіл» адбыліся ў заходнім горадзе Тыплё 24 лютага 2011 года. Сутыкнення былі таксама зарэгістраваныя ў Абiджане, Ямусукра і вакол Ан'яма. Да канца сакавіка паўночныя войскі ўзялі Бандуку і Абенгуру на ўсходзе, Далоа, Дзюэкуэ і Ганьоа на захадзе і сталіцу Ямусукра, узяўшы пад кантроль тры чвэрці краіны. Паўднёвыя сілы, лаяльныя Гбагба, супраціўляліся слаба.

11 красавіка сілы ўрада былі вымушаны здацца. Ларан Гбагбо і яго жонка былі арыштаваны. Новым прэзідэнтам краіны стаў Уатара.

У выніку новага канфлікту загінула звыш 1000 чалавек, каля мільёна былі вымушаныя пакінуць свае дамы.

Зноскі

  1. Архивированная копия. Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2005. Праверана 19 ліпеня 2005.
  2. 2,0 2,1 Грамадзянская вайна ў Кот-д'Iвуар (руск.) 
  3. Французов разбомбили белорусские пилоты
  4. Украина и Белоруссия тайно восстанавливают ВВС Кот-д'Ивуара
  5. Владимири Сегенюк:Торговля оружием и будущее Белоруссииmaxpark, 5 марта 2011
  6. Wikileaks: Белорусские летчики бомбили французскую военную базу в Африке
  7. Cote d'Ivoire, since 2002. Acig.org. Праверана 16 кастрычніка 2014.
  8. Cote d'Ivoire, since 2002. Acig.com. Праверана 16 кастрычніка 2014.
  9. Кот-д'Ивуар обвинил Францию в разжигании гражданской войны
  10. Кусов, Виталий. Лоран Гбагбо: президент Кот д'Ивуара, биография и правление (ru-RU), Правители Африки: XXI век . Праверана 20 ліпеня 2018.
  11. Côte d'Ivoire: Chaotic Conflict Deepens As Government Troops Fight To Recover Lost Territory In Ivory Coast (Page 1 of 2). AllAfrica.com. Праверана 16 кастрычніка 2014.
  12. Французские войска вступили в сражение с мятежниками в Кот-д’Ивуаре
  13. Представители военных мятежников Кот-д’Ивуара согласились на переговоры
  14. Архивированная копия. Архівавана з першакрыніцы 14 ліпеня 2005. Праверана 19 ліпеня 2005.
  15. ВЛАДИМИР Ъ-НЕТРЕБА. Спецслужбы раскусили шоколадный заговор (англ.) , Газета "Коммерсантъ" (29.08.2003).
  16. Президент Кот-д`Ивуара обвинил Францию в оказании помощи повстанцам
  17. French foreign minister's visit is first since 2003. France 24 (14 чэрвеня 2008). Архівавана з першакрыніцы 20 мая 2011. Праверана 7 красавіка 2011.
  18. Белорусские наёмники на Су-25 разбомбили франко-американских «миротворцев» в Кот-д’Ивуар
  19. Ann Talbot, "Ivory Coast: protests erupt vs. French military strikes", World Socialist Web Site, 9 November 2004.
  20. ReliefWeb. ReliefWeb. Праверана 16 кастрычніка 2014.
  21. United Nations News Centre. UN News Service Section (21 красавіка 2005). Праверана 16 кастрычніка 2014.
  22. «UN rules out Ivory Coast election», BBC News, 8 September 2005.
  23. «Opposition alliance calls on UN to reject 12 more months of Gbagbo», IRIN, 11 October 2005.
  24. «UN endorses plan to leave president in office beyond mandate», IRIN, 14 October 2005.

Спасылкi[правіць | правіць зыходнік]