Полацкае княства

З пляцоўкі Вікіпедыя.
Перайсці да: рух, знайсці

Полацкае княства — усходнеславянская феадальная дзяржава з цэнтрам у горадзе Полацку.

Гісторыя Беларусі
Coat of arms of Belarus.svg

Старажытная Беларусь
Усходнія славяне
(Полацкае княства · Тураўскае княства · Менскае княства)
Кіеўская Русь
Вялікае Княства Літоўскае
Рэч Паспалітая
Расійская імперыя
Беларуская Народная Рэспубліка
ССР Беларусі
Літбел
Беларуская ССР
Генеральная акруга Беларусь
Беларуская ССР
Рэспубліка Беларусь·

Полацкае княства на мапе Еўропы

Княства было ўтворана не пазней за 9 ст. вакол старажытнага племяннога аб'яднання крывічоў-палачан. У 10 ст. княства было ўжо вядомым у Еўропе дзяржаўным утварэннем са сваёй уласнай княжацкай дынастыяй, моцным войскам і развітымі гандлёвымі сувязямі з іншымі дзяржавамі. Адзначаюцца значныя для таго часу сацыяльныя і культурныя дасягненні, рад якіх высока ацэньваецца і ў наш час.[1] Займаючы важнае становішча на шляху «з вараг у грэкі», дзяржава мела высокі знешнепалітычны статус, у 11—13 ст. была адной з буйных дзяржаў Еўропы[2]. У пэўныя перыяды ў залежнасці ад Полацкай дзяржавы знаходзіліся княствы Віцебскае, Друцкае, Лукомльскае і іншыя. Найстаражытнейшае летапісна вядомае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі Беларусі.

Тэрыторыя[правіць | правіць зыходнік]

Княства ў час найбольшай магутнасці валодала землямі ў басейнах Заходняй Дзвіны, Бярэзіны, Нёмана, якія ў наш час адпавядаюць паўночным і ўсходнім землям Беларусі (Віцебская, паўночныя часткі Магілёўскай і Мінскай вобласцей), а таксама частцы тэрыторыі сучаснай Латвіі.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Далетапісны перыяд[правіць | правіць зыходнік]

Уладзімір і Рагнеда (1770)

Полацк сфарміраваўся на базе гарадзішча, якое знаходзілася на бераге р. Палаты, каля месца яе ўпадзення ў вусце Заходняй Дзвіны[3]. Магчыма, першапачатковае насельніцтва гарадзішча было балцкім. У склад гарадзішча ўваходзілі перадграддзе на правым беразе Палаты і паселішча на левым беразе. Росту Полацка спрыяла яго стратыгічнае размяшчэнне на гандлёвым шляху "З варагаў у грэкі".

Полацк у ІХ-Х стст.[правіць | правіць зыходнік]

Упершыню Полацк згадваецца ў "Аповесці мінулых часоў" пад 862 г.[4], у сувязі з падзелам князем Рурыкам гарадоў паміж сваімі прыхільнікамі з мэтай, верагодна, падпарадкаваць сабе ўсе землі на шляху "З варагаў у грэкі". Гэта супярэчыць інтэрэсам Кіева, у якім нядаўна ўсталяваліся мяцежныя васалы Рурыка - Аскольд і Дзір. У 865 г. яны здзесніваюць паход на землю крывічоў, вынікі якога невядомыя: "Аповесць мінулых гадоў" гаворыць толькі, што яны «ваявалі палачанаў і шмат зла ўчынілі».

882 г., васал Рурыка - князь Алег - разбіў Аскольда і Дзіра і авалодаў Кіевам, а Полацку "уставі даніну" (значыць, падпарадкаваў сваёй ўладзе). Пад той жа 882 г. упамінаецца сумесны паход палачан і Алегавых дружын на Смаленск.

У той час Полацк уключаў умацаваны драўляным частаколам цэнтр-дзядзінец (плошчаю усяго 1 гектар) і неўмацаваны знешні горад (каля 7,5 га), які насялялі рамеснікі. Яны сяліліся каля княжага дзядзінца і крыху далей, дзе цяпер знаходзіцца стадыён. Насельніцтва горада складала каля 5 тысяч жыхароў - трохі меньш, чым тагачасны Кіеў і Ноўгарад, але больш, чым любы іншы ўсходнеславянскі горад. І Полацк, і наваколле былі населены крывічамі.

Пад 907, 911, 941 і 944 гг. полацкія дружыны згадваюцца ў сувязі з паходамі кіеўскіх князёў на Канстантынопаль (Царград). Паходы ў большасці былі паспяховыя: сярод гарадоў, якім Царград плаціў даніну, названы і Полацк. Разам з тым існуе версія, нібыта гэтыя звесткі - вынік пазнейшага рэдагавання "Аповесці мінулых гадоў", якое мела мэту паказаць залежнасць Полацка ад Кіева[5]. У трактаце Канстандіна Парфірароднага называецца шэраг гарадоў, ад якіх Кіеў атрымліваў даніну, і сярод іх не згадваецца Полацк.

Княжанне Рагвалода (? - 980 г)[правіць | правіць зыходнік]

З паловы 10 ст. улада належыць дынастыі Рагвалодавічаў. Пад 980 ў летапісах упершыню ўзгадваецца першы князь Рагвалод, які "прыйшоў з-за мора". Этнічная прыналежнасць князя досей вызывае спрэчкі. Адныя выводзяць паходжанне яго імя ад славянскага "уладар рога" (аналагічнае па этымалогіі славянскае "Усеволод"), іншыя настойваюць на скандынаўскім паходжанні Рагвалода. Аднак без выяўлення археолагамі месца пахавання князя вырашыць гэтую праблему не ўяўляецца магчымым.

На той час два князі-браты Уладзімір Святаславіч (будучы хрысціцель, а на той час яшчэ язычнік) і Яраполк, якія валодалі Ноўгарадам і Кіевам адпаведна, змагаліся паміж сабой. Абодва дамагаліся дапамогі ад Полацка. Уладзімір жадаў замацаваць магчымы саюз шлюбам з дачкой Рагвалода князёўнай Рагнедай. Але тая, нібыта ведаючы пра паходжанне Ўладзіміра (князь Святаслаў прыжыў яго ад рабыні), адмовіла і абрала Яраполка. Так ці інакш, Полацкае княства падтрымала Кіеў, а не Ноўгарад. Але князь Уладзімір сабраў наўгародскую дружыну і скандынаўскіх наймітаў, перамог свайго брата Яраполка, авалодаў Кіевам і захапіў Полацк. Паводле падання, слугі Ўладзіміра забілі Рагвалода і двух яго сыноў каменным молатам - рытуальнай зброяў у скандынаваў[6]. Забойства быццам адбылося на кургане ля ракі Дрыса, сёння вядомым як гара Рагвалода і Рагнеды ў Расонскім раёне.

Уладзімір ўзяў за жонку Рагвалодаву дачку - Рагнеду, з якой звязана вядомая легенда. Потым Уладзімір аддаў Рагнедзе Полацкае княства як яе вотчыну. Яе сын Ізяслаў Уладзіміравіч быў пасаджаны спачатку ў Ізяслаўль (цяпер Заслаўе), а затым, пераведзены ў Полацк. Рагнеда памерла ў 1000 г., і, паводле падання, пакінула запавет пахаваць сабе ў тым кургане, дзе быў забіты яе бацька. М. Доўнар-Запольскі меркаваў, што ўся гісторыя князёўны Рагнеды (узяцце Полацка, прымусовы шлюб і г.д.) - легенда, якая магла нарадзіцца з дружыннага эпасу ў Кіеве ХІІ ст., каб растлумачыць, чаму Полацк ворагуе з Кіевам.

Княжанне Ізяслава (? - 1001 г)[правіць | правіць зыходнік]

Аб княжацкай дзейнасці Ізяслава амаль нічога невядома, але можна меркаваць, што пад час яго кіравання на Полацкай зямлі распаўсюдзілася хрысціянства. Акрамя таго ён узгадваецца як князь-кніжнік. Ізяслаў пакінуў пасля сябе двух сыноў - Усяслава і Брачыслава. Усяслаў памёр рана - ў 1003 г., і Брачыслаў застаўся адзіным спадчыннікам княства і кіраваў з 1003 г. (па іншых звестках, з 1001 г.) па 1044 г.

Княжанне Брачыслава (1003 - 1044 гг)[правіць | правіць зыходнік]

Верагодна, што да 1015 г. Брачыслаў Ізяславіч займаўся вырашэннем пытанняў выключна унутранай палітыкі, якая не закранала інтэрэсаў суседніх дзяржаў. Магчыма, у той час Брачыслаў быў яшчэ падлеткам. Па-другое, многія гарады старажытнай Усходняй Еўропы (у адрозненні ад Полацкай Зямлі) не мелі сваіх княжацкіх дынастый - Уладзімір Кіеўскі пасадзіў туды на княжанне сваіх сыноў, якія адразу б задушылі любое свавольства з боку Полацка[7].

Але пасля смерці Уладзіміра Кіеўскага (1015 г.) дзяржава была дэстабілізавана: сыны Вялікага князя змагаліся за ўладу. Гэты стварыла ўмовы дзеля вырашэння Полацкам уласных пытанняў. Асноўным прадметам спрэчак былі так званыя "волакі" - сухапутныя шляхі паміж рэкамі Заходняя Дзвіна і Днепр на шляху "З вараг у грэкі". У 1021 г. Брачыслаў захоплівае Ноўгарад, але, вяртаючыся са здабычаў, быў разбіты дружынай кіеўскага князя Яраслава Мудрага (які, дарэчы, быў другім сынам Рагнеды і Ўладзіміра, дзядзькам Брачыслава). Але, паводле мірнай дамовы, Брачыслаў атрымаў гарады Віцебск і Усвяты, якія кантралявалі волакі паміж Дняпром і Заходняй Дзвіной. Яраслаў меў няцвёрдае становішча ў Кіеве, таму, магчыма, вырашыў пайсці на саступкі полацкаму князю. Полайкае княства фактычна замацоўвае сваю эканамічную незалежнасць.

Гэтыя падзеі згадваюцца ў скандынаўскай "Сазе аб Эдмундзе", якая сцвярджае, нібыта пасля дамовы полацкі князь Брачыслаў 3 гады княжыў у Кіеве[8]. Адны даследчыкі лакалізуюць гэты магчымы перыяд у 1019-21 гг.[9], іншыя адносяць яго да 1024-26 гг.[10] Л. Аляксееў наогул выключае магчымасць кароткатэрміновага Брачыслава Кіевам. Але дадзенае пытанне досей застаецца не вырашаным.

Адна з гіпотэз сведчыць, што менавіта Брачыслаў заснаваў беларускі горад Браслаў на мяжы пражывання старажытнабеларускага і балцкага насельніцтва. Археялагічныя даследванні датыруюць узнікненне горада ХІ ст., не ўказваючы на дакладны перыяд яго заснавання. Разам з тым паходжанне горада ад Браслава выглядае лагічным[11]. Магчыма, месца заснавання горада сведчыла аб паступовым распаўсюджанні Полацкай улады на балцкія землі Латвіі і Літвы. Археолагі зафіксавалі пажарышча ў гарадзішчы Браслава, якое датыравалі першай паловай ХІ ст. і часовае спыненне жыццядзейнасці ва ўмацаваным паселішчы Гарадзец, якое адбылася ў той жа перыяд. Гэта можа сведчыць пра ваенныя сутыкненні паміж полацкімі крывічамі і балцкімі плямёнамі. Трохі пазней на мяжы з балцкімі землямі вырастае абарончая лінія паселішчаў - Дрысвяты, Маскавічы і Рацюнкі.

Даволі спрэчны момант перыяду кіравання Брачыслава - магчымасць далучэння ім Менскай зямлі да Полацкага княства. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Полацк абклаў данінай паўночных дрыгавічоў (пераважная частка насельніцтва Менскага рэгіёну) ужо ў Х ст[12]. Іншыя, наадварот, мяркуюць, што Менскія землі яшчэ доўга заставаліся рэгіёнам спрэчак паміж Полацкім і Тураўскім княствам і былі канчаткова падпарадкаваны Полацку толькі пры Ўсяславе Чарадзее трохі раней 1063 г[13]. Ю. Заяц здолеў даказаць ваенную прысутнасць полацкіх крывічоў у Менскай зямлі ўжо ў Х ст. Пасля захаплення Полацка князем Ўладзімірам рэгіён часова адыходзіць да Кіева; Уладзімір будуе тут крэпасць Замэчак, на базе якой пазнеў было заснавана Заслаўе. Калі Ізяслаў робіцца князем Полацка, Заслаўе, а разам з ім значная частка Менскай зямлі адыходзіць да Полацка, а астатняя частка, як мяркуецца, - пасля мірнай дамовы Яраслава Кіеўскага і Полайкага князя Брачыслава[14]. Іншая версія сведчыць, што Менская Зямля магла быць аддадзена Полацу князем Яраславам у 1038-44 гг., калі той здзесніў шэраг паходаў супраць яцвягаў і Літвы. Некаторыя навукоўцы дапушчаюць удзел Брачыслава ў гэтым паходзе.

Княжанне Ўсяслава Брачыславіча (1044 - 1101 гг)[правіць | правіць зыходнік]

У 1044 полацкім князям стаў Усяслаў Брачыславіч. Пры ім Полацкае княства дасягнула свайго росквіту. Полацк ператварыўся ў адносна вялікі горад з плошчай каля 20 га і насельніцтвам да 15 тыс. чалавек[15]. У 11 ст. Полацк спаборнічаў з Кіевам і Ноўгарадам за тэрыторыі, да паловы стагоддзя адносна мірна (гл. дагавор Брачыслава з Яраславам Уладзіміравічам), пазней ва ўзброеным процістаянні (гл. паход Кіева на Полацк, 1067, паход Кіева на Полацк, 1071, паход Кіева на Полацк, 1077, паход Кіева на Полацк, 1084, кіеўскі палон Усяслава). У гэты час Полацк стаў асноўным супернікам Кіева, а ў 1066 Усяслаў нават захапіў Ноўгарад.

У 1067 пад Мінскам адбылася Нямігская бітва, у якой супраць Усяслава выступілі амаль усе князі Русі. Усяслаў быў пераможаны, і на Дняпры, ля датоку ў яго ракі Аршыцы (Ръши), быў узяты падманам у палон і адвезены ў Кіеў. У Полацку на сталец быў пасаджаны сын Ізяслава Мсціслаў, які неўзабаве памёр, і тады Ізяслаў пасадзіў у Полацк іншага свайго сына — Святаполка. 15 верасня 1068 ў Кіеве гараджане паднялі мяцеж супраць свайго князя Ізяслава. Гараджане вызвалілі Усяслава з турмы (поруба) і запрасілі яго на кіеўскае княжанне. Усяслаў стаў вялікім князям кіеўскім — de jure гаспадаром усёй Русі. Але ў 1069 Ізяслаў з войскам польскага князя Баляслава рушыў на Кіеў. Кіеўляне сабралі войска, але Усяслаў уцёк у Полацк. Хутка ён быў выгнаны з Полацка і знаходзіўся ў невядомым месцы, магчыма ў Водзі, бо на чале водскага войска ён хадзіў на Ноўгарад, але быў разбіты ў бітве на р. Гзені найгародцамі на чале з Глебам Святаславічам. Пасля гэтага Усяслаў на два гады знік з гістарычнай сцэны. Але ў 1071 ён нечакана з'явіўуся ля Полацка і выгнаў адтуль Святаполка і зноў пачаў княжыць у Полацкім княстве. Пасля гэтага хадзіў супраць Яраполка, але той каля Галацічаска разбіў полацкае войска. У 1078 Усяслаў напаў на Смаленск і спаліў яго. Уладзімір Манамах, каб адпомсціць Усяславу, разарыў Лукомль, Лагойск і Друцк. У 1084/85 Уладзімір Манамах разам з качэўнікамі-полаўцамі захапіў Менск і забраў усё насельніцтва горада ў палон. Усяслаў Чарадзей памёр у 1101. У летапісах гэтай з'яве прысвечаны асобныя радкі: «…преставился Всеслав, полоцкий князь, месяца априля въ 14 день, в 9 часъ дне, в среду». Гэта сведчыць аб тым, якое значэнне надавалі Усяславу сучаснікі.

З умацаваннем у Прыбалтыцы ўлады нямецкіх ордэнаў Полацкае княства страціла свае прыбалтыйскія тэрыторыі, а пад сяр. 13 ст., пасля разгрому Русі манголамі, трапіла пад уплыў памацнелай Літвы і неўзабаве ўвайшло ў яе склад.

Зноскі

  1. Доўнар, С.18.
  2. Доўнар, С.19.
  3. Полацкае княства ў IX—XI стст.
  4. Змаганне Полацкай і іншых зямель за незалежнасть
  5. Полацкае княства ў IX—XI стст.
  6. Вецер дзьме з поўначы
  7. Полацкае княства ў час княжання Брачыслава Ізяславіча (1003- 1044)
  8. Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі ў сярэднія вякі (VI-XV стст.). Мн, 1998. С. 23.
  9. Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: полацкі і новагародскі перыяды. С. 94.
  10. Заяц Ю.А. Полоцкие события "Саги об Эймунде" // Полоцкий летописец. № 1. 1993. С. 10.
  11. Семянчук Г.Н. Гарадзішча "Замкавая тара" ў Браславе // Гісторыя Беларусі: жалезны век і сярэднявечча. Мн., 1997. С. 63-65.
  12. Семенчук Г.Н. Формирование границ Полоцкой земли в XI в. // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1990. С. 54.
  13. Алексеев Л.В. Минск и Друцк // Славяне и их соседи: Археология, нумизматика, этнология. Мн., 1998. С. 13.
  14. Заяц Ю.А. Заславль в эпоху феодализма. С. 108-112.
  15. Першыя княствы-дзяржавы на беларускіх землях

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Доўнар Т. І. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. — Мн.: Амалфея, 2007. — 400 с. ISBN 978-985-441-621-2;
  • Варонін В. Палачане: забытая памяць пра мора // ARCHE. 2009, № 4. С. 63-73;
  • Богданов В. П., Рукавишников А. В. Взаимоотношения полоцких и смоленских князей в XII — первой трети XIII века // ВИ. № 10. 2002.
  • Пятнов А. П. Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. С. 135—138.