Поўнагалоссе

Поўнагало́ссе — спалучэнне двух галосных і плаўнага [р], [л] паміж імі на месцы праславянскіх дыфтангічных спалучэнняў or, ol, er, el паміж зычнымі. Фанетычная асаблівасць усходнеславянскіх моў, якая проціпастаўляе іх мовам заходніх і паўднёвых славян.

Першае поўнагалоссе

Сутнасць поўнагалосся — у змяненні праславянскіх каранёвых злучэнняў:

• tort → torot: праслав.: *borda → бел.: барада (з адлюстраваннем акання);
• tolt → tolot: праслав.: *kolda → руск.: колода;
• tert → teret: праслав.: *bergъ → укр.: берег;
• telt → tolot: праслав.: *melko → руск.: молоко,

дзе t — любы зычны.

Першае поўнагалоссе развівалася ў дапісьмовы перыяд усходнеславянскай мовы.

Другое поўнагалоссе

Больш працяглае захаванне ў вымаўленні рэдукаваных галосных у паўночных усходнеславянскіх дыялектах мела сваім вынікам асаблівы шлях развіцця ў гэтых дыялектах спалучэнняў рэдукаваных з плаўнымі паміж зычнымі. На іх месцы ў адпаведнасці з агульнарускімі спалучэннямі ор, ол, ер развіліся спалучэнні оро, оло, ере. Так, на месцы старажытнарускага слова мълниꙗ прадстаўлена беларускае маланка, рускае дыялектнае молонья, украінскае молоння, на месцы старажытнарускага вьрвька — беларускае вяроўка, рускае верёвка, украінскае верьовка (паўночнарускія па паходжанні, гэтыя словы пашырыліся і ў іншых дыялектах старажытнарускай мовы і часткова захаваліся ў сучасных усходнеславянскіх мовах).

Няпоўнагалоссе

Няпоўнагалоссе — спалучэнне плаўнага зычнага [р], [л] з галосным на месцы праславянскіх дыфтангічных спалучэнняў or, ol, er, el паміж зычнымі. Фанетычная асаблівасць паўднёваславянскіх, а таксама чэшскай і славацкай моў.

Сутнасць няпоўнагалосся — у змяненні праславянскіх каранёвых злучэнняў паводле закону адкрытага склада:

• tort → trat: праслав.: *borda → балг.: брада;
• tolt → tlat;
• těrt → trět;
• tělt → tlět: праслав.: *melko → чэшск.: mléko.

Адрозніваюць сапраўднае і несапраўднае няпоўнагалоссе. Пры сапраўдным няпоўнагалоссі паўднёваславянскім (або чэшскім і славацкім) злучэнням тыпу trat, tlat, trět, tlět адпавядаюць адлаведныя ўсходнеславянскія злучэнні torot, tolot, teret:

• сербск.: град — бел.: горад (з адлюстраваннем акання).

Пры несапраўдным няпоўнагалоссі корань выглядае няпоўнагалосным, але не паходзіць з праславянскіх злучэнняў:

• балг.: брат — бел.: брат.

Словы з сапраўдным няпоўнагалоссем распаўсюдэіліся ў іншыя славянскія мовы з паўднёваславянскіх моў (найперш са стараславянскай): бел.: прах, руск.: гражданин і інш.

Гл. таксама

• Метатэза