Перайсці да зместу

Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі

Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі — збор правіл беларускай мовы, зацверджаных Законам «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» ад 23 ліпеня 2008 года (увайшоў у сілу 1 верасня 2010 года)[1][2][3]. Да гэтага апошні раз правілы беларускага правапісу афіцыйна зацвярджаліся пастановаю Савета Міністраў БССР у 1957 годзе[4].

Гісторыя

[правіць | правіць зыходнік]

Папярэдняя рэдакцыя правіл беларускай арфаграфіі дзейнічала ў Беларусі з 1958 года. Аднак і яна не ахоплівала ўсіх спрэчных і няясных выпадкаў, таму праца па ўдасканаленні правілаў беларускай арфаграфіі працягнулася.

Са зменай палітычнай сітуацыі ў канцы 1980-х гадоў, калі Беларусь стала незалежнай, суверэннай дзяржавай, калі сталі пашырацца сферы выкарыстання беларускай мовы, павялічвацца кола яе носьбітаў, пытанні аб новым удакладненні і ўдасканаленні правапісу зноў сталі на парадак дня. На старонках перыядычных выданняў разгарнулася арфаграфічная дыскусія, у ходзе якой выказваліся прапановы перагледзець усё тое, што было зроблена ў 1933 годзе. Некаторыя дыскутанты наогул прапаноўвалі вярнуцца да правапісу 1920-х гадоў. Асобныя газеты і часопісы пачалі змяшчаць матэрыялы, надрукаваныя паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча[5].

З мэтай абмеркавання стану беларускага правапісу ў цэлым і аналізу тых канкрэтных пытанняў, якія найбольш часта былі аб’ектам дыскусіі ў перыядычным друку (гэта абазначэнне на пісьме асімілятыўнай мяккасці зычных, правапіс не/ня і без/бяз, правапіс і/й, правапіс іншамоўных слоў і іншае), Інстытутам мовазнаўства АН Беларусі сумесна з Міністэрствам адукацыі, Саюзам пісьменнікаў, Таварыствам беларускай мовы імя Ф. Скарыны была арганізавана рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу». Яна праходзіла 19—20 лістапада 1992 года ў Мінску. Канферэнцыя прыняла пастанову, у якой адзначаецца, што ўдзельнікі канферэнцыі лічаць пастанову СНК «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» фактам палітычнага ўмяшання ў моўны працэс. Азначаецца таксама мэтазгодным стварыць рабочую камісію, якая павінна падрыхтаваць праект удакладненняў правапісу[5].

17 жніўня 1993 года Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь прыняў пастанову «Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы», у адпаведнасці з якой была створана Дзяржаўная камісія па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы на чале з Нілам Гілевічам[6]. У верасні 1994 года былі апублікаваны «Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы»[7]. Камісія прызнала, што існуючыя правілы беларускага правапісу ў цэлым забяспечваюць функцыянаванне пісьмовай мовы ва ўсіх сферах выкарыстання, не патрабуюць кардынальных змен[8], і рэкамендавала Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі і Міністэрству адукацыі Рэспублікі Беларусь падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», дзе былі б улічаны выказаныя прапановы, а таксама патрэбы моўнай практыкі. У прыватнасці, было рэкамендавана[9]:

  • пашырыць фанетычны прынцып пісьма як у лексіцы спрадвечна беларускай (напісанне мяккага знака для перадачы асіміляцыйнай мяккасці, падпарадкаванне правілу якання слоў тыпу дзевяты, дзесяты, семнаццаць, васемнаццаць), так і ў словах іншамоўнага паходжання (перадача канцавых спалучэнняў -эл(ь), -эр у ненаціскным становішчы праз -ал(ь), -ар);
  • напісанне ў у выпадках тыпу ва ўніверсітэце, правесці ўніфікацыю;
  • пашырыць напісанне мяккага знака: сьведчыць, астраханьскі, разьюшаны;
  • на канцы запазычаных слоў пісаць -іё (-ыё): трыё, Антоніё, Рыё-дэ-Жанейра;
  • ва ўсіх выпадках у прыметніках спалучэнне -кс- на стыку кораня і суфікса перадаваць праз ц: узбецкі, таджыцкі, калмыцкі, а -стн- — праз -сн-: баласны, кантрасны;
  • спалучэнне сч, якое паходзіць з ск, перадаваць праз шч: пяшчаны, брушчатка і інш.

У 1997 годзе быў створаны калектыў па распрацоўцы правіл арфаграфіі і пунктуацыі (А. Падлужны, А. Крывіцкі, А. Міхневіч, А. Цясевіч, П. Шуба, М. Яўневіч), які на працягу 1997—1998 гадоў падрыхтаваў «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі: (Праект новай рэдакцыі)». Аднак праца была ў цэлым негатыўна ацэнена грамадскасцю (артыкулы А. Каўруса, Д. Паўлаўца, П. Сцяцко, водгукі кафедры беларускага мовазнаўства БДПУ і інш.)[10]. У 2003 годзе закончаны адрэдагаваны праект новых правіл быў перададзены на разгляд у Адміністрацыю Прэзідэнта і затым стаў асноваю новага закона.

Канчатковы варыянт новай рэдакцыі «Правіл» распрацавала рабочая група пад кіраўніцтвам Віктара Іўчанкава і Аляксандра Лукашанца, якая была створана ў студзені 2006 года Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь. Вынікам стала падпісанне Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь 23 ліпеня 2008 года Закона «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», які ўступіў у дзеянне з 1 верасня 2010 года[11].

Асноўны змены

[правіць | правіць зыходнік]

Галоўныя адрозненні ў правілах беларускай мовы 2008 года ад правіл 1957 года[12][13][14][15]:

  • Пашыраны прынцып перадачы акання ў словах іншамоўнага паходжання замест напісання гэтых слоў з о на канцы: адажыа, трыа, сальфеджыа, Токіа замест адажыо, трыо, сальфеджыо, Токіо.
  • У словах іншамоўнага паходжання, акрамя імён уласных, канцы асноў -эр і -эль замяняюцца на -ар і -аль: камп’ютар, пэйджар, шніцаль замест камп’ютэр, пэйджэр, шніцэль, але Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр.
  • Напісанне літары я замест е ў словах дзявяты, дзясяты, сямнаццаць і васямнаццаць (да ўвядзення новых правіл пісалі дзевяты, дзесяты, семнаццаць і васемнаццаць).
  • Напісанне літары а замест о ў складанаскарочаных словах, як у адпаведных поўных словах: гаркам, газпрам замест гарком, газпром.
  • Пашырэнне напісання э замест е ў адпаведнасці з фанетычным прынцыпам: экзэмпляр, тунэль, сэрвіс, рэзюмэ замест экземпляр, тунель, сервіс, рэзюме.
  • Уніфікацыя напісання прыметнікаў на -скі, утвораных ад уласных імён, усе яны пішуцца без змякчэння. Напрыклад, калі паводле старых правіл пісалася чаньчуньскі і цяньшаньскі з мяккім знакам перад -ск, а любанскі і астраханскі — без мяккага знака, то па новых правілах усе яны пішуцца без мяккага знака.
  • Пашырэнне напісання ў на словы іншамоўнага паходжання: па ўніверсітэце, для ўніята, раўнд, клоўн замест па універсітэце, для уніята, раунд, клоун, але траур.
  • Напісанне літары ё замест спалучэння літар йо ў пачатку і сярэдзіне іншамоўных слоў: Нью-Ёрк замест Нью-Йорк.
  • Напісанне першай часткі ста- ў складаных словах: стагадовы, стаметроўка.
  • Напісанне літары ы пасля прыставак суб-, дэз-: субынспектар, дэзынтэгратар.
  • Спрашчэнне групы зычных стн да сн у запазычаннях: кантрасны, кампосны, фарпосны.
  • Пашырэнне ўжывання суфікса -ава- (-ява-) у дзеясловах і адпаведных аддзеяслоўных назоўніках: анатаваць, забетанаваць, рэтушаваць.
  • Упарадкаванне напісання вялікай і малой літар у назвах органаў улады, арганізацый, тытулаў, званняў, пасад. З вялікай літары пішуцца Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі і інш.
  • Пашырэнне ўжывання вялікай літары ў назвах знамянальных падзей і дат: Нараджэнне Хрыстова, Дзяды.
  • Напісанне з вялікай літары імён божастваў і вытворных ад іх, а таксама падобных па сэнсе слоў: Бог, Яхве, Усявышні, Уладыка Нябесны, Святая Тройца.
  • Спрашчэнне правіл пераносу. Пры збегу зычных унутры слова пераносіць можна ў любым месцы: правілы 1959 года дапускалі перанос ся-стра, сяс-тра і сяст-ра, але толькі рас-крыць, двац-цаць, сол-лю; правілы 2008 года таксама дапускаюць перанос ра-скрыць, раск-рыць, два-ццаць, со-ллю.

Законам быў устаноўлены двухгадовы перыяд, на працягу якога старыя і новыя правілы ўжываліся паралельна, а ўжо ў верасні 2010 года адбыўся канчатковы пераход на новыя правілы.

Ацэнкі

[правіць | правіць зыходнік]

Зацверджаныя правілы крытыкавалі за неадназначнасці ў розных пунктах. Напрыклад[16][17][18]:

  • унтэр (§ 14:7) пішацца праз літару э, што супярэчыць правапісу ненаціскной фіналі -эр у запазычаннях (§ 4:6);
  • Ёфе (§ 16:3), Яхве (§ 26:1) пішуцца з літарай е, што супярэчыць правілу напісання літар е, э на канцы слоў (§ 3:2);
  • Тао Юаньмінь (§ 25:1) пішацца праз літару о, што супярэчыць правілу напісання літары о толькі пад націскам (§ 2:1);
  • Пі Маў Нін (§ 25:1) пішацца з літарай ў, што супярэчыць правапісу у на канцы запазычаных слоў (§ 15:1);
  • Дзі Віторыё (§ 25:2) пішацца з літарай ё, што супярэчыць правілу напісання ненаціскной літары ё (§ 2:2). У § 9 не апісваецца, як перадаецца спалучэнне іо на канцы слова, таму ў правілах сустракаюцца розныя варыянты: Токіа (§ 2:1), Рыа-Грандэ (§ 27:1), Рыа-дэ-Жанэйра (§ 27:2), Сант-Эліё (§ 25:1), радыё (§ 41:3);
  • Кароль Іярданіі (§ 29) пішацца з літарай я, што супярэчыць правілу напісання спалучэння іо ў пачатку слова не пад націскам (§ 9:1);
  • шэсцьдзясят (§§ 18:4, 37:1, 61:1) пішацца праз я ў другім складзе, але шэсцьдзесят (§ 61:14) — праз е;
  • пляяда (§ 9:6) пішацца праз я ў першым складзе, хоць у акадэмічных слоўніках фіксуецца без якання: плеяда[19][20];
  • розныя напісанні Булонь-сэр-Мэр (§ 27:2) і Булонь-сюр-Мэр (§ 35:3).

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]

Зноскі

  1. ↑ Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»
  2. ↑ Новая беларуская арфаграфія замахнецца на… «Газпром» Архівавана 5 сакавіка 2016.
  3. ↑ Через два года белорусы начинают писать по закону Архівавана 6 лютага 2017.
  4. ↑ Гісторыя зьменаў беларускага правапісу — Радыё Свабода © 2010
  5. 1 2 Рэформа беларускага правапісу 1933 года // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 467. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.
  6. ↑ Пастанова Савета Міністраў “Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы”. Беларуская палічка.
  7. ↑ Высновы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы. Беларуская палічка.
  8. ↑ З гісторыі беларускага правапісу Архівавана 22 мая 2014.
  9. ↑ Ад Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненню правапісу беларускай літаратурнай мовы. Беларуская палічка.
  10. ↑ Беларускі правапіс 2010, p. 18.
  11. ↑ Беларускі правапіс 2010, p. 18—19.
  12. ↑ Сямнаццаць істотных зьмен у новай рэдакцыі правілаў — Радыё Свабода © 2010
  13. ↑ Pravapis.org — Belarusian language — Reform? Архівавана 19 ліпеня 2008.
  14. ↑ З. Ф. Саўка. Правілы левапісу Архівавана 17 чэрвеня 2008.
  15. ↑ Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі
  16. ↑ Зміцер Саўка. Невукі ўсіх школ, яднайцеся! або Што мяняе ў афіцыйным правапісе Закон-2008. Беларуская палічка.
  17. ↑ Мовазнаўцы: Ад такога закона аб правапісе настаўнікі і дзеці хапаюцца за галаву. Беларуская палічка.
  18. ↑ Прафесар Іўчанкаў: У законе аб правапісе памылак няма - толькі адрукоўкі. Беларуская палічка.
  19. ↑ Граматычны слоўнік назоўніка 2013: плеяда. Slounik.org.
  20. ↑ Слоўнік беларускай мовы: плеяда. Slounik.org.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]
s: Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008) у Вікікрыніцах

Літаратура

[правіць | правіць зыходнік]
Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Правілы_беларускай_арфаграфіі_і_пунктуацыі_(2008)&oldid=5134098"