Проня

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Проня
Проня ў Слаўгарадскім раёне
Проня ў Слаўгарадскім раёне
Выток в. Ланенка Дубровенскага раёна
54°26′17,1″ пн. ш. 30°45′16,87″ у. д.HGЯO
Вусце Сож
53°26′04,69″ пн. ш. 31°00′50,2″ у. д.HGЯO
Даўжыня 172 км
Расход вады 29,5 м³/с
Вадазбор 4910 км²
Краіна Беларусь
Проня (Магілёўская вобласць)
Выток
Выток
Вусце
Вусце
Проня (Магілёўская вобласць)
Commons
У ВікіСховішчы ёсць выявы з тэмай:
Проня

Про́ня — рака ў Віцебскай і Магілёўскай абласцях Беларусі, правы прыток Сажа.

Рака пачынаецца ў в. Ланенка Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці і мае кірунак з поўначы на поўдзень да ўпадзення ў Сож[1] на ўсходняй ускраіне горада Слаўгарад.

Гідраграфія[правіць | правіць зыходнік]

Лес часта падступае да самых берагоў ракі

Даўжыня 172 км. Вадазбор 4910 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 29,5 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 [2][3].

Цячэ пераважна па Аршанска-Магілёўскай раўніне. Даліна добра распрацаваная, глыбокаўрэзаная, скрынкападобная, у вярхоўі невыразная; шырыня яе ад 0,4—0,6 км у верхнім цячэнні да 1—2 км у ніжнім. Берагі пераважна стромкія, абрывістыя, у верхнім цячэнні нізкія і забалочаныя, адкрытыя (вышыня 1—1,5 м, на асобных участках да 7 м), ніжэй вусця ракі Бася трапляюцца невялікія тэрасы. Пойма роўная, двухбаковая, сухая, лугавая; шырыня яе 0,25—0,5 км, у вусці 0,8—1,2 км (на асобных участках звужаецца да 80 м), ніжэй вусця ракі Быстрая пашыраецца да 3,8 км.

Сілкаванне Проні змяшанае, пераважна снегавое[4].

Рэчышча каналізаванае на працягу 19 км: ад вытоку да вусця пакі Пнёўка (15 км) і ад паўднёвай ускраіны горада Горкі ўніз па цячэнню (4 км): на астатнім працягу звілістае, каля горада Горкі разгаліноўваецца на некалькі рукавоў[5]. Шырыня ракі ў межань 15—20 м, у ніжнім цячэнні месцамі да 50 м.

Рака Проня на ўчастку ад Горак да ўпадзення рэчкі Быстрая цячэ ў бязлесай зоне, а ад вёскі Равячына ў вузкім каньёне парослым кустамі. Кусты і вярбы схіляюцца над вадой і часта заступаюць шлях, у тым ліку і заваламі. Гэты ўчастак складае 30 кіламетраў[5].

Прытокі[правіць | правіць зыходнік]

Рака Проня на сваім шляху прымае некалькі дзясяткаў розных прытокаў і ручаёў. Найбуйнейшыя з іх (ад вытока да вусця):

Назва прытоку Даўжыня,
(км)
Плошча вадазбору,
(км²)
Адлегласць ад вусця Проні,
(км)
Расход вады,
(м³/с) [6]
правыя прытокі
Гольша 37 225 . 1,4
Бася 104 995 . 6,3
Раста 100 1290 . 6,8
левыя прытокі
Парасіца 26 112 . .
Быстрая 46 688 . 4,3
Вербаўка 27 159 . .
Кашанка 39 146 . 0,8

Сярод іншых прытокаў рэкі Зярня́, Каменка, Крупка, Шыпоўка, Тросліўка (Гіжэнка).

Водны рэжым[правіць | правіць зыходнік]

Найбольшы ўзровень разводдзя звычайна ў пачатку красавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем ад 2,8 м у верхнім да 3,8 м у ніжнім цячэнні. Замярзае ў вярхоўі ў канцы лістапада[2], ніжэй — у 1-й дэкадзе снежня[2]; крыгалом у канцы сакавіка — пачатку красавіка[2]. Прымае сцёк з сеткі меліярацыйных каналаў. Улетку магчымы дажджавыя паводкі[2][3] У разводдзе затапляецца вадой на 10—40 сутак на глыбіню 0,4 м у верхнім цячэнні і 1,5— 2,5 метраў у ніжнім.

Ля вёскі Ляцягі Слаўгарадскага раёна на рацэ знаходзіцца гідралагічны пост рачны 1 разраду р. Проня-в. Ляцягі[7].

Флора і фаўна[правіць | правіць зыходнік]

20 % водазбору пакрыты лесам[3].

З рыб водзяцца шчупак (Esox lucius), верхаводка (Alburnus alburnus), акунь звычайны (Perca fluviatilis), галавень (Leuciscus cephalus), лешч (Abramis brama).

Карысныя выкапні[правіць | правіць зыходнік]

Ля ракі вядомы залежы мелу. Каля вёскі Скварск знаходзяцца радовішчы тугаплаўкіх глін і будаўнічых пяскоў[8].

Назва[правіць | правіць зыходнік]

Бог Прона

Адзінага адказу пра назву «Проня» ў даследчыкаў няма. Так, адны даследчыкі лічаць, што яно павінна мець гідранімічнае сваяцтва са словам «нетры», у сэнсе - «гушчар», а таксама «прэлы», у сэнсе - «мокрае, сырое месца». Іншыя даследчыкі тлумачаць падабенства назвы ракі з чэшскім словам «Рrony», што азначае «хуткі, неўтаймоўны»[9][10]. Даследчыкі Уладзімір Тапароў і Алег Трубачоў лічаць гідронім Проня словам балцкага паходжання[11].

Назва Проня, магчыма, звязана з імем паганскага славянскага бога Прона[9].

Ёсць версія, што старажытная назва ракі Проня — Прапой, той, які мае хуткае цячэнне, магчыма, гэта слова дало назву гораду Прапошаску (сучасны Слаўгарад)[12].

Народная версія аб утварэнні назвы ракі больш маляўнічая. Паводле падання, калісьці жылі дзяўчына Бася і юнак Проня. Яны моцна любілі адзін аднаго, але бацькі Басі не дазвалялі ёй выйсці замуж за беднага Проню. Тады маладыя людзі вырашылі бегчы і папрасілі багоў, каб тыя дазволілі ім быць разам. Багі выканалі іх просьбу. І калі помнячы сябе ад шаленства бацька кінуўся ў пагоню за ўцекачамі, то выехаўшы на адну з палян, убачыў зліццё дзвюх рэк — гэта і былі Бася і Проня[13].

Магчыма, што з дзяўчынай Проней здарылася іншая неспадзёўка — яна быццам была з цыганскай сям'і і выпадкова ўтапілася, а яе кавалеры назвалі ў памяць аб ёй раку[14].

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

Старажытныя часы[правіць | правіць зыходнік]

Археалагічная карта паселішчаў у Чавускім раёне

Пойма ракі Проня была абжытая людзьмі як мінімум з каменнага стагоддзя, аб чым сведчаць шматлікія гарадзішчы, размешчаныя па яе берагах.

Ля в. Радомля Чавускага раёна на адгор'ях правага берага Проні, знаходзіцца гарадзішча з двух умацаваных пляцовак. Паўночна-ўсходняя пляцоўка авальная ў плане, памерамі 30×45 м. З паўночнага боку захаваліся рэшткі некалі высокага вала. Паўночна-заходняя пляцоўка аддзеленая ад першай вузкай глыбокай лагчынай, з боку плато прасочваюцца рэшткі двух валоў і равоў. Памеры пляцоўкі 30×40 м. За валамі, паўночней гарадзішча, на плато, размяшчаўся неўмацаваны пасад-паселішча. Горад Радомля ўпершыню згаданы летапісам у 1535[15].

Ля в. Высокае Чавускага раёна, на мысе правага берага ракі Проні, авальнае гарадзішча, памерамі 42×26 м. Паселішча абаронена дугападобнымі валам вышынёй 4 метры і ровам. Культурны пласт змяшчае ляпную (I тыс. н.э.) і ганчарную старажытнарускую кераміку XI—XIII стагоддзяў[15].

На левым беразе Проні ля в. Сянькова знаходзіцца гарадзішча, на паўночны ўсход ад Слаўгарада — курганны магільнік, у 3,5 км — стаянка каменнага стагоддзя і паселішча эпохі Кіеўскай Русі, у 1 км на ўсход яшчэ шэраг стаянак каменнага стагоддзя, на правым беразе ў 2 км на поўнач ад в. Завадзь-Віравая курганны магільнік[16].

У гарадскім парку Слаўгарада, на стромкім мысе правага берага ракі Сож, каля вусця ракі Проня, старажытнае гарадзішча на Замкавай гары, памерамі 40×90 м. Захаваліся сляды ўмацаванняў: вала і рва. Тут знаходзіўся старажытнарускі Прупой (Прапошаск), упершыню згаданы ў грамаце Расціслава Мсціславіча ў 1136. Па даных раскопак вал на селішчы ўзведзены ў XII стагоддзі. На поўнач ад гарадзішча прасочваюцца рэшткі неўмацаванага пасаду[17].

Паўночная вайна[правіць | правіць зыходнік]

У 1708 г. падчас Паўночнай вайны ў данясенні камандуючага корпусам Баўра(руск.) бел. Пятру I называецца рака Проня[18]:

Сего сентября 27 дня в пути, не дошед вёски Берёзовки, получилъ ваш царского величества указ через Майора Чирикова, И пришёл в тое вёску Берёзовку, и стал промеж вёсак Берёзовка и Улуки. И сей ночи переберязь реку Проню, пойду до указанного места…

28 верасня 1708 у раёне вёскі Лясной на ўчастку паміж Проняй і Сажом адбылася бітва пры Лясной, якую Пётр I называў «маці Палтаўскай бітвы»[19].

Айчынная вайна 1812 года[правіць | правіць зыходнік]

Проню французскія войскі фарсіравалі двойчы — па дарозе на Маскву і назад. Пры адступленні фарсіраванне ракі адбылося ў раёне вёскі Галавічы Дрыбінскага раёна[19].

Вялікая Айчынная вайна[правіць | правіць зыходнік]

Да кастрычніка 1943 года[правіць | правіць зыходнік]

Проня была акупіравана немцамі ўжо ў сярэдзіне ліпеня 1941 года. 18 ліпеня 1941 г. Стралковая рота 107-га палка 55-й стралковай дывізіі(руск.) бел. загінула пры абароне аўтадарожнага моста праз р. Проню ў Слаўгарадзе (Прапойск)[20].

У Горацкім раёне, у вярхоўях Проні і Мярэі, 12—13 кастрычніка 1943 года адбылася Бітва пад Леніна — першы бой польскай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі(руск.) бел.[19]. На гэтым месцы пабудаваны мемарыял, а найблізкая вёска названа Касцюшкава[19].

Пасля кастрычніка 1943 года[правіць | правіць зыходнік]

Пазіцыйныя баі ў раёне Проні ў кастрычніку 1943 года

У 1943-44 гадах фронт стаяў на рацэ 9 месяцаў. Страты аднаго савецкага боку толькі на тэрыторыі Чавускага раёна склалі больш за 16 тысяч чалавек[21].

За час снежаньскіх баёў 1943 года на ўчастку Скварск-Прылёпаўка-Пуцькі 290-я і 385-я стралковыя дывізіі страцілі да 1500 салдат. Прыкладна столькі ж стратаў было з боку немцаў. У гісторыю Вялікай Айчыннай вайны гэты эпізод увайшоў пад назвай «Прылёпаўскі плацдарм»[21].

У фарсіраванні Проні ўдзельнічалі 10-я армія, 49-я армія(руск.) бел., 50-я армія(руск.) бел., 15 стралковых злучэнняў і далучаныя да іх артылерыйскія, танкавыя, авіяцыйныя і сапёрныя часткі[21].

Экалогія[правіць | правіць зыходнік]

У раёне горада Горкі ў раку часам зліваюцца неачышчаныя сцёкавыя воды з агульнагарадскіх ачышчальных збудаванняў, якія забруджваюць раку, што пацверджана задаволеным іскам Дзяржаўнай інспекцыі аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь да камунальных службаў Горак па прычыне шкоды, нанесенай рыбным запасам ракі Проня ў 2005 годзе[22]. Вада ў раёне Горак брудная[23].

У 2011 годзе саўгас-камбінат «Горкі» забрудзіў раку Проня на працягу амаль 15 кіламетраў[24].

Населеныя пункты на рацэ[правіць | правіць зыходнік]

Гарады[правіць | правіць зыходнік]

У месцы ўпадзення ў Проню ракі Парасіца знаходзіцца горад Горкі, у месцы зліяння Проні з рэкамі Быстрая і Гольша стаіць гарадскі пасёлак Дрыбін, ля вусця — горад Слаўгарад.

Іншыя населеныя пункты[правіць | правіць зыходнік]

У Дубровенскім раёне: в. Ланенка, в. Лосеўка; у Горацкім раёне: в. Радзівонаўка, в. Сава, в. Сенькава, в. Азаравічы, в. Малая Каралёўка, в. Вялікая Каралёўка, в. Кузавіна, в. Старажоўка; у Дрыбінскім раёне: в. Галавічы; у Чавускім раёне: в. Будзіна, в. Скварск, в. Прылёпаўка, в. Пуцькі, в. Старасёлы, в. Ключ, в. Загоранка, в. Высокае, в. Петухоўка, в. Дужаўка; у Слаўгарадскім раёне: в. Новая Слабада.

Турызм[правіць | правіць зыходнік]

Рака прыгодна для сплаву на байдарках. Падчас падарожжа можна пабачыць бліжэйшыя славутасці і палюбавацца маляўнічымі краявідамі наваколля.

Славутасці на рацэ[правіць | правіць зыходнік]

У Ланенцы можна ўбачыць Пакроўскую царкву, пабудаваную ў пачатку XX стагоддзя[25][26].

Ля в. Сянькова, Радомля і в. Высокае можна знайсці старыя гарадзішчы[15][16].

У в. Будзіна стаіць помнік у гонар прарыву абароны часткамі 49 арміі[27].

У в. Кузьмінічы[28] і в. Петухоўка[29] ёсць брацкія магілы савецкіх воінаў, а ў в. Прылёпаўка[30] — мемарыял часоў Вялікай Айчыннай вайны.

У в. Петухоўка знаходзіцца помнік прыроды мясцовага значэння Байкоўскія крыніцы[31][32].

У Горках можна пабачыць Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі, які быў закладзены ў 1848 годзе па праекце А. Кампіёні. На сённяшні дзень гэты выбітны ландшафтны аб'ект налічвае больш за 1000 відаў і разнавіднасцей раслін[16][33], яго дэндрарый у 1963 годзе быў абвешчаны Батанічным помнікам прыроды рэспубліканскага значэння[34]. Цяпер на тэрыторыі Батанічнага саду расце каля 400 відаў і разнавіднасцей дрэў, кустоў, каля паўтысячы лекавых і іншых раслін. У аранжарэі растуць трапічныя і субтрапічныя віды раслін, якіх налічваецца больш за 300[35].

Проня ў культуры[правіць | правіць зыходнік]

Проня ў літаратуры[правіць | правіць зыходнік]

Проні прысвяцілі вершы А. В. Пысін[36] і Алесь Корнеў[37]. Яна згадваецца ў рамане Л. Левановіча «Бесядзь цячэ ў акіян»[38].

Падзеі твора Уладзіміра Успенскага(руск.) бел. «Невядомыя салдаты» («руск.: Неизвестные солдаты»), які быў адзначаны[39] М. А. Шолахавым, як «лепшы твор аб Вялікай Айчыннай вайне», а таксама ў кнізе Дзеева і Пятрэнкі «Прастрэляныя кіламетры»[40] адбываюцца таксама і падчас фарсіравання Проні.

Проня ў выяўленчым мастацтве[правіць | правіць зыходнік]

М. М. Рыжоў назваў сваю выстаўку «Прыгажуня Проня» і прысвяціў Проне некалькі сваіх карцін[41], таксама яна намалявана на акварэлі М. Арасланава «Апошні лёд на Проні»[42]. Я. А. Зайцаў у 1954 годзе стварыў палатно «Вечар на рацэ Проні»[43].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Фатаграфія месца зліяння Сажа і Проні
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Проня ў Вялікай Савецкай Энцыклапедыі
  3. 3,0 3,1 3,2 Гідраметцэнтр Беларусі (руск.) 
  4. Река Проня (руск.) 
  5. 5,0 5,1 Описание реки Проня (руск.) 
  6. Расход вады ў вусці прытоку.
  7. ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТА МИНИСТРОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 23 января 2007 г. № 75 (руск.) 
  8. Город Чаусы и Чаусский район (руск.) 
  9. 9,0 9,1 Проня (руск.) 
  10. Встречи через годы и расстояния (руск.) 
  11. Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя
  12. ВСТРЕЧИ ЧЕРЕЗ ГОДЫ И РАССТОЯНИЯ (руск.) 
  13. Проня (руск.) 
  14. Мясцовыя легенды і паданні
  15. 15,0 15,1 15,2 Городища в бассейне реки Сож. Часть 2-я
  16. 16,0 16,1 16,2 Проня (руск.) 
  17. Городища в бассейне реки Сож (руск.) 
  18. Книга памяти. Слаўгарадскі раён [Славгородский район] / Рэд.-склад.: П. С. Ерашэнка; Рэдкал.: Г. К. Кісялёў, В. В. Берастаў i інш.— Мінск: БЕЛТА, 1999.— 591 с.: іл.— 3500 экз. ISBN 985-6302-15-3
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Проня течет из-за Горок… (руск.) 
  20. Мемориализация важнейших событий и увековечение памяти героев Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) на Могилевщине (руск.) 
  21. 21,0 21,1 21,2 Прони кровавые берега (руск.) 
  22. РЕШЕНИЕ Хозяйственного суда Могилевской области от 20.12.2005 (руск.) 
  23. река Проня (руск.) 
  24. Рыбалка в Беларуси: проблемы и надежды (руск.) 
  25. Ланенка, церковь Покровская (руск.) 
  26. Путешествие в прошлое. Фоторассказ (руск.) 
  27. Деревня Будино, памятник в честь прорыва обороны частями 49 армии
  28. Захоронение в деревне Кузьминичи (Кузьминки, Кузьмичи) Чаусского района
  29. [Захоронение в деревне Петуховка Чаусского района http://chausy.info/foto-petuhovka/]
  30. История Чаусского района (руск.) 
  31. Экологический туризм: по криницам Чаусского района (руск.) 
  32. Фота ля крыніцы
  33. АГРОЭКОЛОГИЧЕСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ (руск.) 
  34. Путешествие по академии. Фильм 3: Ботанический сад (руск.) 
  35. Белорусская государственная сельскохозяйственная академия (руск.) 
  36. А. В. Пысін. Проня
  37. Святліца. Літаратурны альманах г. Баранавічы
  38. Бесядзь цячэ ў акіян — раман
  39. 11 октября исполнилось бы 80 лет писателю Владимиру Успенскому (руск.) 
  40. Деев В., Петренко Р.Простреленные километры (руск.) 
  41. Выстава «Прыгажуня Проня» адкрыецца заўтра ў Магілёве
  42. Акварели Арасланова (руск.) 
  43. Я. А. Зайцаў

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1–2. – Л., 1971.
  • Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / БелСЭ; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 599 с., 40 л. ил.
  • Блакiтная кнiга Беларусi: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзiсько i iнш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

далей дэндрарый сельгасакадэміі