Прыназоўнік

Прыназо́ўнік — службовая часціна мовы, якая ўдакладняе значэнне ўскосных склонаў і выражае адносіны паміж галоўнымі і залежнымі кампанентамі словазлучэння.

Прыназоўнікі марфалагічна нязменныя, не маюць самастойнага лексічнага і граматычнага значэння, не з’яўляюцца членамі сказа. Ужываюцца з паўназначнымі словамі, дапаўняюць іх.

Класіфікацыя

Значэнне прыназоўнікаў выяўляецца ў словазлучэнні, дзе яны выражаюць розныя граматычныя адносіны:

• прасторавыя: лунаць над борам;
• часавыя: працаваць у жніво;
• аб’ектныя: зачапіцца за галіну;
• колькасныя: вады да пояса;
• размеркавальныя: разламаць на дзве часткі;
• прычынныя: крычаць ад роспачы;
• мэтавыя: купіць падарунак да свята;
• параўнальныя: вышынёй з паўдома;
• спосабу дзеяння: убачыць скрозь сон;
• меры і ступені: працаваць да поту;
• азначальныя: дрэва з купчастай вершалінай;
• умоўныя: зазірнуць у слоўнік пры неабходнасці і інш.

Паводле марфалагічнай будовы і паходжання прыназоўнікі падзяляюцца на:

• невытворныя: з, пры;
• вытворныя: збоку, наконт.

Паводле структуры прыназоўнікі падзяляюцца на:

• простыя: ад, замест;
• складаныя: з-за, па-над;
• састаўныя: у адносінах да, у сувязі з.

Удакладняючы значэнне ўскосных склонаў, прыназоўнікі могуць ужывацца з адным склонам (каля, праз), двума (аб, пад) і трыма (у, па).

Асаблівасці ўжывання

У сучаснай беларускай мове ў функцыі прыназоўніка ўжываюцца прыслоўна-прыназоўнікавыя канструкцыі (асобна ад, згодна з). Пры перадачы аднолькавых ці блізкіх граматычных значэнняў часта выкарыстоўваюцца розныя прыназоўнікі, якія ў такіх выпадках выступаюць як сінонімы (пад лесам — каля лесу, з радасці — ад радасці).