Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (2019)

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да навігацыі Перайсці да пошуку
< 2015  Казахстан  2024 >
Пазачарговыя Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане
9 чэрвеня 2019
Яўка выбаршчыкаў: 77,5%[1]
Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29) (cropped).jpg Amirzhan Kosanov (cropped 2).jpg Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg
Кандыдат: Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў Аміржан Касанаў Данія Еспаева
Партыя: Нур Атан Улт тагдыры «Ак жол»
Галасоў: 6 539 715
(70,96%)
1 495 401
(16,23%)
465 714
(5,05%)
Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg Ahmetbekov (2017-02-01).jpg
Кандыдат: Талеўтай Рахімбекаў Амангельды Таспіхаў Жамбыл Ахметбекаў
Партыя: «Ауыл» Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана КНПК
Галасоў: 280 451
(3,04%)
182 898
(1,98%)
167 649
(1,82%)

Пазачарговыя Прэзідэнцкія выбары ў Казахстане (каз.: Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауы) адбыліся 9 чэрвеня 2019 года згодна з Загадам прэзідэнта № 18 ад 9 красавіка 2019 года «Пра прызначэнне пазачарговых выбараў прэзідэнта Рэспублікі Казахстан»[2].

Прызначэнне пазачарговых выбараў[правіць | правіць зыходнік]

На пазачарговых выбарах, што адбыліся 26 красавіка 2015 года, перамогу з вынікам 97,7 % выбарцаў атрымаў Нурсултан Назарбаеў. Ён быў абраны на пяцігадовы тэрмін[3].

19 сакавіка 2019 года Нурсултан Назарбаеў падпісаў загад пра складанне паўнамоцтваў прэзідэнта з 20 сакавіка 2019 года па ўласным жаданні[4][5]. У сваім звароце да народу Назарбаеў заявіў[6]:

Я прыняў рашэнне спыніць свае паўнамоцтвы ў якасці Прэзідэнта. У гэтым годзе споўніцца 30 гадоў, як я займаю найвышэйшую пасаду. Народ даў мне магчымасць быць першым прэзідэнтам незалежнага Казахстана.

З 20 сакавіка 2019 года дзеючым Прэзідэнтам Рэспублікі Казахстан, паводле Канстытуцыі, стаў старшыня Сената Касым-Жамарт Такаеў[7]. Паводле Канстытуцыі, ён мусіў быць кіраўніком краіны да сканчэння выбарчага тэрміна першага Прэзідэнта Нурсултана Назарбаева. Чарговыя выбары прэзідэнта Казахстана павінны былі прайсці ў красавіку 2020 года[8].

9 красавіка 2019 года ў сваім звароце да народу Казахстана Касым-Жамарт Такаеў абвясціў пра правядзенне пазачарговых выбараў, якія павінны адбыцца 9 чэрвеня 2019 года. Паводле прэзідэнта гэта неабходна для зняцця хоць якой нявызначанасці[9]. Перад тым, як абвясціць гэтае рашэнне 8 красавіка былі праведзеныя кансультацыі з удзелам старшыні сената парламента Дарыгі Назарбаевай, прэм’ер-міністра Аскара Маміна, старшыні Канстытуцыйнага Савета Кайрата Мамі, намесніка старшыні мажыліса парламента Уладзіміра Бажко[10]. 9 красавіка была таксама праведзена сустрэча з кіраўніцтвам палітычных партый «Нур Атан», Дэмакратычнай партыі Казахстану «Ак жол», КНПК і «Ауыл»[11].

Фінансаванне[правіць | правіць зыходнік]

На правядзенне выбараў, якія першапачаткова павінны былі адбыцца ў 2020 годзе, планавалася выдаткаваць 8,8 млрд тэнгэ. Паводле віцэ-міністра фінансаў Берыка Шалпанкулава, ЦВК запрасіў 12 млрд тэнгэ на правядзенне датэрміновых выбараў прэзідэнта, з якіх каля 70 % сродкаў былі выдаткаваны на заробкі супрацоўнікам выбарчых акругоў. Павелічэнне выдаткаў на выбары звязана з павелічэннем мінімальных заробкаў[12].

Кожнаму кандыдату прапанавалася вылучэнне парадку 7,5 млн тэнге, якія былі накіраваныя на гарантаваны доступ для выступу з перадвыбарнымі праграмамі ў СМІ. Пры гэтым выдаткі маглі скласці больш заяўленай сумы ў сувязі з змяненнем рынкавых коштаў[13].

15 красавіка ўрад Казахстана абвясціў аб выдзяленні з рэзерву сродкаў на правядзенне выбараў у памеры 9,4 млрд тэнге, што на 2,6 млрд менш сумы, якую запытваў ЦВК[14].

Кошт друку бюлетэняў склаў больш за 132 млн тэнге. Усяго было надрукавана 12 мільёнаў бюлетэняў, што на 1 % перавышае колькасць грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам[15].

Каляндарны план правядзення выбараў[правіць | правіць зыходнік]

10 красавіка 2019 года адбылося пасяджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі Казахстана, на якім быў зацверджаны план-графік асноўных мерапрыемстваў па падрыхтоўцы і правядзенні пазачарговых выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан, а таксама зацверджаны формы выбарчых дакументаў[16].

  • 10 красавіка — 28 красавіка да 18:00 гадзін: вылучэнне кандыдатаў;
  • да 18:00 гадзін 11 мая: рэгістрацыя кандыдатаў;
  • з моманту рэгістрацыі кандыдата — да канца 7 чэрвеня: перадвыбарная агітацыя;
  • 8 чэрвеня: дзень цішыні;
  • 9 чэрвеня з 7: 00 да 20: 00 гадзін: дзень галасавання;
  • з 10 па 11 чэрвеня: падвядзенне папярэдніх вынікаў;
  • з 10 па 16 чэрвеня: устанаўленне вынікаў выбараў і рэгістрацыя абранага прэзідэнта.

Вылучэнне і рэгістрацыя кандыдатаў[правіць | правіць зыходнік]

З шасці зарэгістраваных палітычных партый пяць абвясцілі аб правядзенні з’ездаў. 23 красавіка — «Нур Атан», 24 красавіка — «Ак жол», 25 красавіка — «Ауыл» 26 красавіка — КНПК[17] і АСДП[18]. Партыя «Бірлік» адмовілася ад удзелу ў прэзідэнцкіх выбарах у сувязі з недастатковасцю часу для падрыхтоўкі да правядзення паўнавартаснага з’езду партыі[19].

17 красавіка 2019 года Рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне «Ұлы Дала Қырандары» вылучыла кандыдатам у прэзідэнты сустаршыню аб’яднання, пісьменніка — Садыбека Тугела[20].

23 красавіка 2019 года Нурсултан Назарбаеў абвясціў, што партыя «Нур Атан» вылучае дзейнага прэзідэнта Такаева ў якасці кандыдата на выбарах[21]. Касым-Жамарт Такаеў звярнуўся ў Канстытуцыйны савет за тлумачэннем заліку тэрміну пражывання ў Казахстане кандыдата часу яго працы ў замежных установах рэспублікі і міжнародных арганізацыях[22]. 25 красавіка Канстытуцыйны савет пастанавіў, што ў пятнаццацігадовы тэрмін пражывання залічваюцца і перыяды пражывання за межамі Казахстана грамадзян, якія адносяцца да персаналу дыпламатычнай службы Рэспублікі Казахстан і прыраўнаваных да іх асоб, накіраваных у міжнародныя арганізацыі[23].

24 красавіка 2019 года Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана вылучыла ў кандыдаты ў Прэзідэнты старшыню тэрытарыяльнага аб’яднання прафсаюзаў Заходне-Казахстанскай вобласці Амангельды Таспіхава[24].

24 красавіка на з’ездзе партыі «Ақ жол» была зацверджана кандыдатура Даніі Еспаевай. Яна стала першай жанчынай вылучанай кандыдатам у прэзідэнты за ўсю гісторыю Казахстана[25].

25 красавіка 2019 года партыя «Ауыл» на сваім з’ездзе вылучыла Талеутая Рахімбекава кандыдатам у прэзідэнты Казахстана[26].

ОСДП на сваім з’ездзе вырашыла не вылучаць кандыдата, прапанаванага прэзідыўмам партыі і адмовілася прымаць удзел у выбарах[27].

26 красавіка 2019 года на з’ездзе Камуністычнай народнай партыі Казахстана зноў быў вылучаны кандыдатам у прэзідэнты Жамбыл Ахметбекаў, які браў удзел у прэзідэнцкіх выбарах 2011 года[28].

26 красавіка рух «Ұлт тағдыры» прапанаваў кандыдатам у прэзідэнты Косанава Аміржана[29].

Талгат Ераліеў быў адным з магчымых кандыдатаў ад партыі «Ақ жол» і на партыйным галасаванні набраў 31 % галасоў, саступіўшы Еспаевай Даніі. Пасля гэтага 26 красавіка ён быў вылучаны кандыдатам у прэзідэнты ад Саюза будаўнікоў Казахстана[30].

Кандыдаты, вылучаныя палітычнымі партыямі і грамадскімі аб’яднаннямі
Кандыдат Дзейнасць/пасада
(на момант вылучэння)
Суб’ект
вылучэння
Статус Дата
падачы
Дата
рэгістрацыі
Садыбек Тугел Віцэ-прэзідэнт Федэрацыі нацыянальных відаў коннага спорту РГА «Ұлы Дала Қырандары» Зарэгістраваны[31] 22 красавіка 2019[32] 3 мая 2019
Касым-Жамарт Такаеў Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан «Нур Атан» Зарэгістраваны[33] 23 красавіка 2019[34] 3 мая 2019
Амангельды Таспіхаў Старшыня тэрытарыяльнага аб’яднання прафсаюзаў Заходне-Казахстанскай вобласці Федэрацыя прафсаюзаў Казахстана Зарэгістраваны 25 красавіка 2019[35] 4 Май 2019
Данія Еспаева Дэпутат Мажыліса VI склікання «Ақ жол» Зарэгістраваны 25 красавіка 2019[36] 4 Май 2019
Талеўтай Рахімбекаў Старшыня праўлення «Нацыянальнага аграрнага навукова-адукацыйны цэнтра» «Ауыл» Зарэгістраваны[37] 26 красавіка 2019[38] 6 май 2019
Жамбыл Ахметбекаў Дэпутат Мажыліса VI склікання КНПК Зарэгістраваны 26 красавіка 2019[39] 6 май 2019
Аміржан Касанаў Прэзідэнт Цэнтра сацыяльна-эканамічных і грамадска-палітычных ініцыятыў «Рэформа» «Ұлт тағдыры» Зарэгістраваны[40] 27 красавіка 2019[41] 6 май 2019
Талгат Ергаліеў Старшыня «Саюз будаўнікоў Казахстана» «Саюз будаўнікоў Казахстана» Зняў кандыдатуру з выбараў[42] 27 красавіка 2019[43]
Жуматай Аліеў ГА «Халық демографиясы» Адмоўлена ў рэгістрацыі ў сувязі з няздачай экзамену на веданне дзяржаўнай мовы 28 красавіка 2019[44]

Перадвыбарная кампанія[правіць | правіць зыходнік]

Перадвыбарная агітацыя стартавала 11 мая і доўжылася да паўночы 8 чэрвеня 2019 года[45]. Агітацыя магла ажыццяўляцца трыма асноўнымі спосабамі: праз сродкі масавай інфармацыі; шляхам правядзення публічных перадвыбарных мерапрыемстваў, а таксама асабістых сустрэч кандыдатаў і іх давераных асоб з выбаршчыкамі; шляхам выпуску і распаўсюджвання друкаваных, аўдыёвізуальных і іншых агітацыйных матэрыялаў. Усе СМІ краіны павінны былі выконваць нейтралітэт і не весці агітацыю за ці супраць канкрэтнага кандыдата. Да 5 мая ўсе выданні павінны былі апублікаваць звесткі аб памеры аплаты, умовах і парадку прадастаўлення эфіру і друкаванай плошчы, а таксама падаць гэтыя дадзеныя ў ЦВК для размяшчэння на яе афіцыйным сайце[46].

Выбарчыя фонды[правіць | правіць зыходнік]

Згодна з пастановай ЦВК Казахстана максімальны памер выбарчага фонду кандыдата ў прэзідэнты Казахстана можа скласці не больш за 1 млрд 147 млн тэнгэ. Пры гэтым уласныя сродкі кандыдата і ўзнос грамадскага аб’яднання, якое яго вылучыла, могуць дасягаць не больш 510 млн, а добраахвотныя ахвяраванні не больш за 637,5 млн тэнгэ[47]. Заканадаўствам забаронена ўнясенне ананімных ахвяраванняў, яны будуць звернутыя ў даход рэспубліканскага бюджэту[48]. Выдаткі кандыдатаў на агітацыю ў сродках масавай інфармацыі не могуць перавышаць 7,3 млн тэнге[49].

Па стане на 17 мая найбольш вялікая сума была сабрана на выбарчым рахунку Касым-Жамарта Такаева і склала 1,024 млрд тэнгэ, а самымі малымі сталі фонды Садыбека Тугела (76,1 млн.) і Аміржана Касанава (76,6 млн.). Агульныя выдаткі ўсіх кандыдатаў на вядзенне агітацыйнай дзейнасці склалі каля 867 млн тэнгэ з 1 млрд. 838 млн сабраных сродкаў[50].

Паводле стану на 29 мая 2019 года агульная сума сабраных сродкаў склала 2,553 млрд тэнгэ, а выдаткаў — 1,586 млрд.[51]

Дэбаты[правіць | правіць зыходнік]

14 мая 2019 года было абвешчана аб правядзенні тэлевізійных дэбатаў паміж кандыдатамі на пасаду прэзідэнта[52]. Яны былі прызначаныя на 29 мая і павінны прайсці ў прамым эфіры тэлеканала «Хабар»[53]. Выдаткі на правядзенне мерапрыемства склалі 41 млн тэнгэ[54].

У тэлевізійных дэбатах прынялі ўдзел чатыры кандыдаты ў прэзідэнты (Жамбыл Ахметбеков, Аміржан Касанаў, Амангельды Таспіхаў і Садыбек Тугел) і тры прадстаўніка кандыдатаў (Азат Перуашаў прадстаўляў Данію Еспаеву, Алі Бектаеў — Талеўтая Рахімбекава, Маўлен Ашымбаеў — Касым-Жамарта Такаева)[55]. Дэбаты прайшлі ў тры раўнды. У рамках першай часткі ўсім ўдзельнікам было зададзена пытанне аб развіцці сістэмы адукацыі ў Казахстане, у другой частцы аб сацыяльнай мадэрнізацыі Казахстана, а ў трэцяй частцы кандыдаты маглі задаць пытанні двум іншым удзельнікам дэбатаў[56].

На думку Асель Абен, кіраўніка прадстаўніцтва казахстанскага інстытута стратэгічных даследаванняў пры Прэзідэнце Рэспублікі Казахстан (КІСД) у горадзе Алма-Ата, правядзенне падобных дэбатаў з’яўляецца неад’емнай часткай палітычнай культуры ў развітых краінах. З аднаго боку гэта паказвае адкрытасць і канкурэнтнасць выбарчага працэсу. А з другога-гэта яшчэ раз дае магчымасць выбаршчыкам вызначыцца з канчатковым выбарам. Таксама яна вылучыла тое, што многія кандыдаты ў прэзідэнты вялі дыскусію на дзяржаўнай мове. Гэта сведчыць аб тым, што Казахская мова ўжо набывае статус грамадска-палітычнай значнасці і актыўна выкарыстоўваецца ў палітычным полі[57].

На думку палітолага Аскара Нурша адсутнасць фаварытаў знізіла каштоўнасць дэбатаў, хоць для астатніх кандыдатаў-гэта стала вялікай магчымасцю даць выбаршчыку лепш пазнаць сябе і дамагчыся іх размяшчэння. Сярод прысутных кандыдатаў у прэзідэнты таксама прысутнічалі тыя, хто заслугоўвае народнай падтрымкі. Ім адсутнасць вядучых канкурэнтаў нават дапамагала[58].

Вынікі[правіць | правіць зыходнік]

Выбарчы бюлетэнь на Прэзідэнцкіх выбарах у Казахстане (2019).

Паводле звестак ЦВК, перамогу атрымаў дзеючы Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан Касым-Жамарт Такаеў. Які атрымаў 6 539 715 галасоў выбаршчыкаў, што складае 70,96 % ад выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні[59]. Канчатковая яўка склала 9 274 110 чалавек (77,5 % ад агульнай колькасці выбаршчыкаў, уключаных у спісы)[59].

Канчатковыя вынікі[59]:
Месца Кандыдат Голас %
1. Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў 6 539 715 70,96
2. Аміржан Сагідрахманавіч Касанаў 1 495 401 16,23
3. Данія Мадзіеўна Еспаева 465 714 5,05
4. Талеўтай Рахімбекаў 280 451 3,04
5. Амангельды Сатыбалдзіевіч Таспіхаў 182 898 1,98
6. Жамбыл Аужанавіч Ахметбекаў 167 649 1,82
7. Садыбек Тугел 84 582 0,92

Яўка выбаршчыкаў[правіць | правіць зыходнік]

На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан 9 чэрвеня 2019 года прагаласавала 77,4 % казахстанцаў ад агульнай колькасці выбаршчыкаў, уключаных у спісы[60]. Найменшая яўка выбаршчыкаў адзначана ў найбуйнейшым горадзе Казахстана — Алматы, дзе прагаласавла ўсяго 52,2 % выбаршчыкаў, звязаная з тым, што жыхары па невядомых прычынах не атрымалі персанальных папяровых запрашэнняў на «Прэзідэнцкія выбары-2019» з указаннем прозвішча, імя выбаршчыка, адраса і нумара выбарчага ўчастка. Найбольшая яўка выбаршчыкаў адзначана ў Алмацінскай вобласці, склаўшы 89,0 %.

Вобласці і гарады рэспубліканскага значэння Выбаршчыкі
Колькасць %[60]
Акмолінская вобласць 83,4 %
Акцюбінская вобласць 84,9 %
Алмацінская вобласць 89,0 %
Атыраўская вобласць 71,2 %
Усходне-Казахстанская вобласць 84,9 %
Жамбылская вобласць 81,3 %
Заходне-Казахстанская вобласць 66,3 %
Карагандзінскай вобласць 77,3 %
Кастанайская вобласць 84,1 %
Кызылардзінская вобласць 81,6 %
Мангістаўская вобласць 68,9 %
Паўладарская вобласць 81,2 %
Паўночна-Казахстанская вобласць 79,8 %
Туркестанская вобласць 84,8 %
горад Алматы 52,2 %
горад Шымкент 67,6 %
горад Нур-Султан 68,9 %

Экзітполы[правіць | правіць зыходнік]

Па выніках экзіт-пола, галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: Касым-Жамарт Такаеў — 70,13 %, Аміржан Касанаў — 15,39 %, Данія Еспаева — 5,32 %, Жамбыл Ахметбекаў — 3,86 %, Талеўтай Рахімбекаў — 3,03 %, Амангельды Таспіхаў — 1,41 %, Садыбек Тугел — 0,86 %[61]

Інаўгурацыя[правіць | правіць зыходнік]

12 чэрвеня 2019 года ў Палацы Незалежнасці адбылася цырымонія інаўгурацыі (уступлення на пасаду прэзідэнта) Такаева[62]. Старшыня ЦВК РК Берык Імашаў уручыў Касым-Жамарту Такаеву пасведчанне абранага прэзідэнта[63].

Парушэнні[правіць | правіць зыходнік]

Падрыхтоўка да выбараў[правіць | правіць зыходнік]

У рамках збору подпісаў кандыдатамі назіраліся парушэнні. Так, у адной з вышэйшых навучальных устаноў было прапанавана падпісваць лісты, на якіх не былі пазначаныя дадзеныя кандыдата[64].

Згодна з заканадаўствам Казахстана забаронена праводзіць апытанні, якія не задавальняюць патрабаванням. Да такіх парушэнняў адносіцца правядзенне апытанняў у сацыяльных сетках, за што былі аштрафаваныя двое грамадзян[65].

Запрашэнні на выбары[правіць | правіць зыходнік]

За некалькі дзён да выбараў усе жыхары Рэспублікі Казахстан згодна з правіламі павінны былі атрымаць ад гарадскіх і абласных выбарчых камісій персанальнае папяровае запрашэнне на «прэзідэнцкія выбары-2019» з указаннем прозвішча, імя выбаршчыка, адрасам і нумарам выбарчага ўчастка. Аднак па невядомых прычынах шмат жыхароў найбуйнейшага горада Алматы не атрымалі сваіх запрашэнняў на выбары ўпершыню за ўсю гісторыю правядзення выбараў у краіне. Старшынёй выбарчай камісіі па горадзе Алматы з’яўляецца намеснік старшыні праўлення АТ «Цэнтр развіцця Алматы» Жанна Асанава.

Падчас выбараў[правіць | правіць зыходнік]

Генеральнай пракуратурай падчас правядзення выбараў устаноўлена 19 выяўленых парушэнняў, заведзеныя справы аб адміністрацыйным правапарушэнні. З іх 12 парушэнняў звязана з выдачай членам участковай выбарчай камісіі бюлетэняў грамадзянам для ажыццяўлення галасаванняў за іншых асоб, 6 парушэнняў былі звязаныя з тым, што асобныя выбаршчыкі хацелі прагаласаваць замест іншага выбаршчыка[66][67]. Незалежнымі назіральнікамі і журналістамі зафіксаваны на відэа шматлікія парушэнні выбараў такія як укід, выкарыстанне знікаючых чарнілаў, галасаванне за іншых людзей[68]

Назіранне за выбарамі[правіць | правіць зыходнік]

Пратакол участковай выбарчай камісіі № 32 горада Актау (абласны цэнтр Мангістаўскай вобласці). Пратакол сфатаграфаваны міжнародным назіральнікам з Расіі, дэпутатам Дзяржсавета Татарстана, Арцёмам Пракоф’евым. Вынік на гэтым участку: яўка 32 % (692 чалавекі з 2135 зарэгістраваных выбаршчыкаў); у лідара апазіцыі Аміржана Косанава: 60% (414 галасоў), у прэзідэнта Казахстана Касым-Жомарт Такаева: 35% (245 галасоў). (Для параўнання па афіцыйных дадзеных яўка ў Мангістаўскай вобласці складае 69 %, вынік Касанава 33%, Такаева 56%. Дадзеныя па горадзе або па асобным участкам не апублікаваныя).

Па стане на 6 мая 2019 года некалькі місій па назіранні за выбарамі заявілі аб сваёй цікавасці. Сярод іх СНД, Міжпарламенцкая асамблея дзяржаў-удзельніц СНД, Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека Арганізацыі бяспекі і супрацоўніцтва ў Еўропе (БДІПЧ/АБСЕ) па назіранні за выбарамі, Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва і Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва[69].

15 мая для назіральнікаў ад НДА Алма-Аты і 12 этнакультурных цэнтраў Асамблеі народа Казахстана, было праведзена навучанне студэнтаў гарадскіх ВНУ на базе Грамадзянскай платформы"Аманат". Усяго планавалася навучыць па гэтай праграме не менш за 10 тысяч незалежных назіральнікаў[70].

На 31 мая колькасць назіральнікаў ад міжнародных арганізацый і замежных дзяржаў склала 967 чалавек[71], а Міністэрствам замежных спраў было акрэдытавана 227 замежных карэспандэнтаў з больш як 40 краін свету[72].

Падчас прэзідэнцкіх выбараў выяўлена 19 парушэнняў[73].

АБСЕ[правіць | правіць зыходнік]

8 мая 2019 года была адкрыта місія БДІПЧ/АБСЕ па назіранні за выбарамі прэзідэнта Казахстана. У складзе каманды назіральнікаў, па словах кіраўніка місіі — Уршулы Гацэк, былі эксперты з Вялікабрытаніі, Іспаніі, Германіі, Беларусі, Польшчы, якія працавалі не толькі да выбараў, але і пасля[74]. Усяго ў складзе місіі было зарэгістравана 22 доўгатэрміновыя назіральнікі[75].

Паводле прамежкавай справаздачы місіі ад 24 мая, выбарчая кампанія малапрыкметная і абмяжоўваецца агітацыйнымі плакатамі і рэкламнымі шчытамі. Правядзенне выбарчай кампаніі строга рэгулюецца, і кандыдаты могуць праводзіць публічныя сходы або мерапрыемствы толькі з дазволу мясцовых органаў улады, заяўка на атрыманне, якога павінна быць пададзеная за 10 дзён да планаванага мерапрыемства[76].

Акцыі пратэсту[правіць | правіць зыходнік]

У дзень выбараў 9 і 10 чэрвеня ў гарадах Нур-Султан і Алматы прайшлі несанкцыянаваныя акцыі пратэсту. Пратэстныя акцыі ў Алмаце адбыліся на плошчы «Астана» і на праспекце Абылай хана, і на вуліцы Панфілава, якія разам з плошчай у 2017—2018 гадах па рэкамендацыі Фонду Сораса Казахстан былі ператвораныя ў грамадскія прасторы для рэалізацыі свабоды выказвання і калектыўнага вырашэння лакальных праблем. У Нур-Султане акцыі прайшлі на праспекце Рэспублікі ля Палаца «Жастар». МУС РК паведаміла, што ў Нур-Султане пратэстоўцамі ўжываліся кідкі камянямі і выкарыстоўваліся пярцовыя балончыкі з-за чаго трое паліцэйскіх атрымалі траўмы. Па афіцыйных паведамленнях падраздзяленнямі МУС, паліцыі і Нацыянальнай гвардыі былі прынятыя меры для забеспячэння грамадскай бяспекі і правапарадку, плошчы і вуліцы ачышчаны ад пратэстоўцаў шляхам разгону і затрыманняў[77][78][79]. Па заяве першага намесніка МУС РК Марата Кажаева 9 чэрвеня падчас пратэстаў былі затрыманыя каля 500 чалавек[80][81]. Сярод затрыманых у беспарадках ёсць і мясцовыя журналісты. 18 чэрвеня з’явіліся паведамленні аб затрыманні каля 4 тысяч чалавек ва ўсіх гарадах Казахстана. Затрыманыя аператар інтэрнэт-выдання «Vlast.kz» Кацярына Суворава, журналіст «Азаттык» Пётр Трацэнка і палітолаг Дзімаш Альжанаў, які працуе ў НКА «Цэнтр даследавання прававой палітыкі»[82]. Брытанскі журналіст Крыс Рыклтан, які працуе ў агенцтве Франс Прэс, паведаміў у «Твітэры», што таксама затрыманы. Крыс Рыклтан і ягоны калега правялі дзве гадзіны ў мясцовай РУУС, пакуль у справу не ўмяшаўся намеснік міністра замежных спраў Раман Васіленка. Ён патэлефанаваў журналістам і прынёс свае прабачэнні, пасля чаго іх адпусцілі[80]. 10 чэрвеня на несанкцыянаванай акцыі быў затрыманы акын Рынат Заітаў, дзе яго выступленне здымаў 31 канал, які зафіксаваў на відэа таксама і яго затрыманне[83][84]. Неўзабаве пасля правядзення праватлумачальнай гутаркі, Заітаў быў адпушчаны дадому. Аднак познім вечарам перад будынкам Дэпартамента паліцыі сабраліся грамадзяне ў пошуках Заітава і патрабавалі яго вызваліць. Пасля іх інфармавання аб тым што Заітаў знаходзіцца дома, разыходзіцца не пажадалі. Па патрабаванні праваахоўных органаў Заітава даставілі з дому да месца збору грамадзян, дзе ён выступіў, заклікаўшы не парушаць закон, выконваць законныя патрабаванні супрацоўнікаў праваахоўных органаў і папрасіў іх разысціся па дамах і не паддавацца на правакацыі[85][86][87]. У другі дзень пратэстаў, па заяве саветніка МУС РК Нурдзільды Араза, былі затрыманыя каля 200 чалавек, 150 з іх прыцягнутыя да адказнасці[88]. У цэлым за два дні ў гарадах Алматы і Нур-Султан былі затрыманыя 957 чалавек[89][90]. Прэзідэнт Казахстана Касым-Жамарт Такаеў заклікаў мітынгоўцаў да дыялогу[91].

Пазіцыя афіцыйных уладаў[правіць | правіць зыходнік]

На думку афіцыйных уладаў пратэсты выкліканыя спробамі дэстабілізаваць грамадскую абстаноўку з боку радыкальна настроеных элементаў шляхам арганізацыі і правядзення несанкцыянаваных акцый[77]. Улады лічаць пратэстныя дзеянні агітаванымі з боку замежных «кіраўнікоў экстрэмісцкіх арганізацый», маючы на ўвазе ў асноўным былога казахстанскага палітыка і апазіцыянера Мухтара Аблязава і яго рух «Дэмакратычны выбар Казахстану», прызнанага ў Рэспубліцы экстрэмісцкай арганізацыяй. Аблязаў першым выступіў з ідэяй байкоту выбараў і правядзеннем пратэстнай акцыі. Казахстанская ўлада ў 2009 годзе прад’явіла абвінавачванне ў злоўжываннях і махінацыях у адрас Аблязава і адхіліла яго ад пасады кіраўніка БТА Банка, з-за чаго неўзабаве Аблязаў збег за мяжу і быў завочна асуджаны ў Казахстане[92][93][94].

Пазіцыя пратэстоўцаў[правіць | правіць зыходнік]

Пратэстоўцы лічаць выбары несправядлівымі і недэмакратычнымі, а іх вынік — прадвызначаным і, заклікаюць байкатаваць датэрміновыя выбары прэзідэнта[80]. Таксама яны выказвалі пратэст супраць змены назвы сталіцы і дзеючай улады, якая на іх думку, усё яшчэ ў руках экс-прэзідэнта Назарбаева, а Касым-Жамарт Такаеў толькі яго «палітычная марыянетка». Прыхільнікі Аблязава лічаць, што «назарбаеўская ўлада» прад’явіла яму ілжывыя абвінавачванні ў махлярстве з мэтай яго арышту, сапраўдныя прычыны якога з’яўляецца нязручныя для дзеючай улады яго апазіцыйныя погляды, розныя выступы і выказванне, з-за чаго ён вымушаны хавацца за мяжой, а яго рух «Дэмакратычны выбар Казахстана» абвясцілі экстрэмісцкім на тэрыторый Рэспублікі[95][96][97].

Міжнародныя назіральнікі[правіць | правіць зыходнік]

Назіральнікі з СНД адзначылі, што не назіралі парушэнне парадку правядзенне выбараў, што выбары прайшлі спакойна, арганізавана і свабодна. Назіральнікі з СНД у цэлым далі высокую ацэнку выбарам. Процілеглы бок занялі міжнародныя назіральнікі з АБСЕ, на іх думку выбары не прадэманстравалі сваю дэмакратычную сапраўднасць і што Казахстану ўсё яшчэ неабходныя значныя палітычныя, сацыяльныя і прававыя рэформы для ўзмацнення дэмакратыі, правоў і свабод чалавека, яны заявілі, што заўсёды гатовыя да супрацоўніцтва з Казахстанам для правядзення такіх дзеянняў[98]. Таксама назіральнікі з СНД заявілі, што не назіралі ніякіх пратэстных акцыі і затрыманняў, а людзі АБСЕ наадварот назіралі за пратэстамі і палічылі дзеянні казахстанскіх уладаў відавочным парушэнням асноў свабоды і дэмакратыі і непавагай да ўласнага народу. Назіральнікі АБСЕ вырашылі застацца ў Казахстане на 1 тыдзень з-за занепакоенасці лёсамі пратэстоўцаў[99].

Зноскі

  1. Данные ЦИК РК
  2. Указ президента Республики Казахстан № 18 от 09.04.2019 г. «О назначении внеочередных выборов Президента Республики Казахстан»(недаступная спасылка)
  3. За Назарбаева проголосовало 97,7 процента казахстанцев — предварительные данные ЦИК
  4. Нурсултан Назарбаев ушел в отставку. ТАСС. Праверана 19 сакавіка 2019.
  5. Путин прощается с Елбасы. Казахстан и Россия после Назарбаева. Радио Свобода.
  6. Нурсултан Назарбаев принял решение сложить полномочия Президента Казахстана. Informburo.kz.
  7. Касым-Жомарт Токаев вступил в должность президента Казахстана. ТАСС. Праверана 20 сакавіка 2019.
  8. Касым-Жомарт Токаев стал Президентом Казахстана(руск.) . KTK. Праверана 20 сакавіка 2019.
  9. Выборы в Казахстане: Токаев обратился к казахстанцам
  10. ; Токаев собрал первых лиц государства
  11. ; Токаев принял руководителей казахстанских партий
  12. 12 миллиардов запросили на проведение досрочных выборов(недаступная спасылка)
  13. По 7,5 млн тенге из бюджета предлагают выдать кандидатам в президенты
  14. Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге
  15. Сколько миллионов потрачено на изготовление бюллетеней
  16. ЦИК РК утвердила Календарный план основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов Президента
  17. Партии Казахстана определились с датами съездов
  18. Политсовет ОСДП определился с кандидатом
  19. Партия «Бирлик» отказалась от участия в президентских выборах
  20. Зачем нужны «однопроцентные кандидаты»
  21. Назарбаев выдвинул кандидатом на досрочных выборах действующего президента Казахстана. Meduza (23 красавіка 2019). Праверана 23 красавіка 2019.
  22. Токаев обратился в Конституционный Совет за разъяснением требования к кандидату в президенты. Праверана 23 красавіка 2019.
  23. Конституционный совет ответил на обращение Токаева о возможности его участия в выборах
  24. Выдвинут ещё один кандидат на участие в выборах президента РК
  25. Дания Еспаева пойдет на выборы от «Ак Жол»
  26. Партия «Ауыл» выдвинула Толеутая Рахимбекова кандидатом в президенты РК
  27. ОСДП отказалась от участия
  28. Жамбыл Ахметбеков снова выдвинут от коммунистов на выборы президента РК
  29. Амиржан Косанов выдвинут от "Движения «Ұлт тағдыры»
  30. Всю ночь советовался с коллегами — Талгат Ергалиев о снятии с выборов
  31. Садыбек Тугел зарегистрирован кандидатом в президенты РК
  32. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов С. Тугела
  33. Токаев зарегистрирован кандидатом в президенты на выборы
  34. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов К. К. Токаева
  35. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов А. С. Таспихова
  36. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Д. М. Еспаевой
  37. Толеутай Рахимбеков зарегистрирован кандидатом в президенты
  38. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Т. С. Рахимбекова
  39. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Ж. А. Ахметбекова
  40. Амиржан Косанов зарегистрирован кандидатом в президенты
  41. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов А. С. Косанова
  42. Союз строителей отказался выдвигать Ергалиева
  43. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Т. Ф. Ералиева
  44. Информационное сообщение ЦИК РК о подаче документов Ж. Алиева
  45. Стартует предвыборная агитация
  46. Что такое предвыборная агитация и как её будут проводить
  47. Более 1 млрд тенге может потратить каждый кандидат
  48. ЦИК: В избирательные фонды нельзя делать анонимные пожертвования
  49. ЦИК определил объём выступлений кандидатов в президенты РК на площадках СМИ
  50. Сколько денег поступило в фонды кандидатов в президенты
  51. Выборы в Казахстане — кандидаты: кто больше всех потратил на избирательную кампанию
  52. В Казахстане пройдут теледебаты кандидатов в президенты в прямом эфире
  53. Дебаты кандидатов в президенты состоятся 29 мая в Нур-Султане
  54. 41 млн тенге выделят на проведение теледебатов кандидатов в президенты
  55. ЦИК утвердил список участников теледебатов
  56. Теледебаты кандидатов в президенты Казахстана. Текстовая трансляция
  57. Что показали предвыборные дебаты кандидатов в президенты РК
  58. Плюсы и минусы теледебатов кандидатов в президенты РК
  59. 59,0 59,1 59,2 Сведения о проводящихся выборах и референдумах. ЦИК РК. Праверана 10 чэрвеня 2019.
  60. 60,0 60,1 Центральная избирательная комиссия РК. ПРЕСС–РЕЛИЗ. ЦИК РК. Праверана 9 чэрвеня 2019.
  61. Экзит-поллы озвучили предварительные итоги президентских выборов в Казахстане, inbusiness.kz (10.06.2019).
  62. Токаев официально стал президентом Казахстана (фото). НУР.КЗ.
  63. Токаев вступил в должность президента: как это было. НУР.КЗ.
  64. Нарушения, вскрывшиеся благодаря активности студентов
  65. Двух казахстанцев оштрафовали за опросы по выборам в соцсетях
  66. Какие нарушения выявила прокуратура в день выборов Президента РК. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019. Праверана 10 чэрвеня 2019.
  67. В ходе президентских выборов в Казахстане выявлено 19 нарушений. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019. Праверана 10 чэрвеня 2019.
  68. Массовые задержания и сообщения о нарушениях в день голосования
  69. Выборы в Казахстане: кто будет за ними наблюдать
  70. Гражданская платформа «Аманат» проводит тренинги для наблюдателей на выборах
  71. Почти тысячу наблюдателей зарегистрировал ЦИК на президентские выборы
  72. Рекордное количество иностранных журналистов будут освещать выборы
  73. inbusiness.kz. В ходе президентских выборов в Казахстане выявлено 19 нарушений, inbusiness.kz (09.06.2019).
  74. Миссия наблюдателей БДИПЧ/ОБСЕ начала свою работу в Казахстане
  75. ЦИК аккредитовал 22 долгосрочных наблюдателя за выборами президента РК
  76. Бюро ОБСЕ по демократическим институтам и правам человека. Миссия по наблюдению за выборами. Промежуточный отчёт. 8-21 мая
  77. 77,0 77,1 Mail.Ru. Около 500 человек задержали в Нур-Султане и Алматы в день выборов — МВД РК. Mail.Ru (9 чэрвеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019. Праверана 9 чэрвеня 2019.
  78. Тотал.Кз. Активисты запрещенной организации пытались дискредитировать власти в стране (9 чэрвеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 9 чэрвеня 2019. Праверана 9 чэрвеня 2019.
  79. Трое полицейских пострадали на митинге в Нур-Султане
  80. 80,0 80,1 80,2 В Казахстане большинство голосов набирает Токаев. На улицах беспорядки, задержаны более 500 человек
  81. Около 500 человек доставили в полицию с митингов в Алматы и Нур-Султа
  82. Сотрудники Центра Исследования Правовой Политики. Архівавана з першакрыніцы 18 красавіка 2019. Праверана 18 красавіка 2019.
  83. Задержание Рината Заитова попало на видео
  84. Видео задержания Рината Заитова появилось в Instagram
  85. Ринат Заитов выступил перед собравшимися у здания полиции в Алматы (11 чэрвеня 2019). Праверана 11 чэрвеня 2019.
  86. Задержание Заитова прокомментировали в полиции Алматы (11 чэрвеня 2019). Праверана 11 чэрвеня 2019.
  87. Около сотни людей требовали освобождения поэта Рината Заитова
  88. 957 человек задержаны за два дня в двух городах Казахстана
  89. В Казахстане задержали 957 противников нового президента — МК
  90. Около 700 человек задержаны за два дня в двух городах Казахстана
  91. Власти Казахстана призвали митингующих к диалогу
  92. ТАСС. В Нур-Султане и Алма-Ате задержали 100 человек, вышедших на незаконные уличные акции. ТАСС (9 чэрвеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019. Праверана 9 чэрвеня 2019.
  93. МВД: Активисты ДВК призывали устраивать провокации в Казахстане. Zakon.kz (11 чэрвеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 11 чэрвеня 2019. Праверана 11 чэрвеня 2019.
  94. Андрей Уваров. Выборы в Казахстане – расшатать страну не удалось. Фонд Стратегической Культуры (9 чэрвеня 2019). Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019. Праверана 9 чэрвеня 2019.
  95. «Власть панически напугана». Лидер запрещенного в Казахстане движения Мухтар Аблязов о выборных протестах. Архівавана з першакрыніцы 13 жніўня 2020.
  96. Эксперты — о том, что показали минувшие выборы. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019.
  97. Доклад Human Rights Watch. Архівавана з першакрыніцы 10 красавіка 2019.
  98. «Нарушения фундаментальных свобод»: наблюдатели критикуют выборы в Казахстане. Архівавана з першакрыніцы 15 чэрвеня 2019.
  99. ОБСЕ критикует выборы. Архівавана з першакрыніцы 10 чэрвеня 2019.