Псеўданім

Янка Купала — Найбольш вядомы беларускі літаратурны псеўданімаў Івана Луцэвіча

Псеўдані́м (ад стар.-грэч.: ψευδής — «несапраўдны, фальшывы» і стар.-грэч.: ὄνομα — «імя») — подпіс або імя, якім асоба замяняе сваё сапраўднае імя ці прозвішча. Найчасцей псеўданімы ўжываюцца ў літаратуры, журналістыцы, мастацтве, тэатры, кіно і іншых сферах публічнай дзейнасці.

Псеўданім дазваляе аўтару схаваць сапраўднае імя, стварыць асобны творчы вобраз, адрозніць сябе ад іншых асоб з тым самым прозвішчам або ўнікнуць непажаданай увагі. У літаратуры ён можа выступаць не толькі як подпіс, але і як частка літаратурнай містыфікацыі або свядомая «маска» аўтара.

Прычыны выкарыстання

Прычыны з’яўлення псеўданімаў розныя. Сярод іх — пераслед цэнзуры, немілагучнасць сапраўднага прозвішча, наяўнасць аднолькавых прозвішчаў, сацыяльныя забабоны, боязь творчага правалу, жаданне захаваць інкогніта або падкрэсліць пэўныя рысы асобы.

У асобных выпадках псеўданім становіцца настолькі ўстойлівым, што выцясняе сапраўднае імя аўтара ў грамадскай памяці. Так здарылася з імёнамі Мальера, Стэндаля, Максіма Горкага, Вальтэра і многіх іншых дзеячаў культуры.

Вальтэр карыстаўся шматлікімі псеўданімамі; вядома пра больш за 160 ягоных псеўданімаў

Псеўданім можа паказваць на нацыянальную прыналежнасць, месца нараджэння або жыхарства, рысы характару, творчыя прынцыпы ці эстэтычную пазіцыю. Напрыклад, псеўданім Леся Украінка падкрэсліваў нацыянальнасць аўтаркі, а псеўданім Дз. Мамін-Сібірак — геаграфічную прыналежнасць.

Віды псеўданімаў

Існуе больш за 50 відаў псеўданімаў. Да асноўных належаць уласна псеўданімы, абагульняльныя псеўданімы і крыптанімы.

Уласна псеўданімы, або фіктонімы, маюць форму звычайнага імя і прозвішча і ствараюць уражанне сапраўднага аўтарскага імя. Да іх належаць, напрыклад, Янка Купала ў Івана Луцэвіча, Якуб Колас у Канстанціна Міцкевіча, Кузьма Чорны ў Мікалая Раманоўскага, Максім Танк у Яўгена Скурко.

Абагульняльныя псеўданімы замяняюць імя аўтара ўказаннем на нацыянальнасць, тэрытарыяльнае паходжанне, сацыяльнае становішча або іншую агульную прыкмету. У беларускай літаратуры да такіх формаў адносяцца, напрыклад, «Беларус», «Максім Беларус», «Янук з-пад Мінска», «Сярожа Пастушок».

Крыптанімы ўтвараюцца з ініцыялаў імя і прозвішча, асобных літар, складоў, скарачэнняў або іх спалучэнняў. Да іх належаць формы тыпу «І. Л.», «Я. К.», «М. Б.», а таксама анаграмы і іншыя спосабы частковага шыфравання сапраўднага імя.

Асобныя групы складаюць калектыўныя псеўданімы, калі адным імем карыстаецца некалькі аўтараў, а таксама псеўданімы, што маскіруюць пол, нацыянальнасць або прафесію аўтара. У літаратуры вядомыя выпадкі, калі жанчыны бралі мужчынскія псеўданімы, а мужчыны — жаночыя. Такія формы адпаведна называюцца псеўдаандронімамі і псеўдагінімамі.

Жорж Санд — псеўданім французскай пісьменніцы Амандыны Аўроры Люсіль Дзюпэн

Псеўданімы ў беларускай культуры

На Беларусі псеўданімы пачалі ўжывацца з XVI стагоддзя ў палемічнай літаратуры. Сярод ранніх прыкладаў — Стафан Куколь (Тустаноўскі), вядомы як Стафан Зізаній, Марцін Бранеўскі, які карыстаўся імем Хрыстафор Філалет, і Мялецій Сматрыцкі, які падпісваўся як Тэафіл Арфалог.

Інтэнсіўнае пашырэнне псеўданімаў у беларускай прозе назіраецца з другой паловы XIX стагоддзя. Арцём Вярыга-Дарэўскі выдаў паэму «Гутарка пра сваяка» пад подпісам «Białoruska Duda», а Кастусь Каліноўскі падпісваў газету «Мужыцкая праўда» як «Jaśko — haspadar z pad Wilni». Францішак Багушэвіч карыстаўся псеўданімамі «Мацей Бурачок» і «Сымон Рэўка з-пад Барысава».

Шмат псеўданімаў выкарыстоўвалася ў газеце «Наша Ніва» ў 1906—1915 гадах, у прэсе Заходняй Беларусі, а таксама ў беларускай літаратуры і журналістыцы з 1920-х гадоў. Уласныя псеўданімы сталі неад’емнай часткай творчага вобраза многіх беларускіх пісьменнікаў: Янкі Купалы, Якуба Коласа, Цішкі Гартнага, Міхася Зарэцкага, Максіма Танка і іншых.

Прававы аспект

Псеўданім мае значэнне і ў аўтарскім праве. Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў улічвае выпадкі ананімных і псеўданімных твораў, а таксама выпадкі, калі псеўданім не пакідае сумнення ў асобе аўтара. Аўтар мае права карыстацца псеўданімам, а рэдакцыі газет і часопісаў павінны захоўваць яго таямніцу.

Гл. таксама

• Ананім
• Аўтар
• Аўтарскае права
• Літаратурная містыфікацыя
• Крыптанім
• Псеўдаэпіграфіка
• Сцэнічнае імя
• Інкогніта

Літаратура

• Саламевіч, І. У. Псеўданім / І. У. Саламевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 99. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).
• Масанов, Ю. И. В мире псевдонимов, анонимов и литературных подделок. — М., 1963.
• Дмитриев, В. Г. Замаскированная литература. — М., 1973.
• Дмитриев, В. Г. Скрывавшие свое имя: из истории анонимов и псевдонимов. — 2-е изд. — М., 1977.
• Масанов, И. Ф. Словарь псевдонимов русских писателей, ученых и общественных деятелей. — Т. 1—4. — М., 1956—1960.
• Саламевіч, Я. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.). — Мн., 1983.
• Świerczyński, S. Polski pseudonim literacki. — Warszawa, 1983.
• Słownik pseudonimów pisarzy polskich. — T. 1—4. — Wrocław, 1994—1996.

Спасылкі

• Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў на сайце WIPO