Пётр Іванавіч Кёпен

Пётр Іванавіч Кёпен
Дата нараджэння	19 лютага (2 сакавіка) 1793
Месца нараджэння	Харкаў, Расійская імперыя
Дата смерці	23 мая (4 чэрвеня) 1864 (71 год)
Месца смерці	Карабах, Ялцінскі павет, Таўрычаская губерня, Расійская імперыя
Грамадзянства	Расійская імперыя
Бацька	Johann Friedrich Köppen[d]
Жонка	Alexandra Fedorovna Adelung[d]
Дзеці	Фёдар Пятровіч Кёпен[d], Уладзімір Пятровіч Кёпен, Q136440659? і Nikolai Köppen[d]
Род дзейнасці	географ
Навуковая сфера	геаграфія і геалогія
Месца працы	Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў Расійскай імперыі[d]
Альма-матар	Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна Цюбінгенскі ўніверсітэт
Член у	Расійская акадэмія навук
Узнагароды	Канстанцінаўскі медаль
Подпіс
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Пётр Іва́навіч Кё́пен (ням.: Peter von Köppen, руск. дарэф. Петръ Ивановичъ Кеппенъ; 19 лютага (2 сакавіка) 1793, Харкаў, Расійская імперыя — 23 мая (4 чэрвеня) 1864, Карабах) — расійскі навуковец нямецкага паходжання. Выдаваў працы па гісторыі, геаграфіі, этнаграфіі, дэмаграфіі і статыстыцы. Член-карэспандэнт (1826), ад’юнкт па статыстыцы (1837), экстраардынарны акадэмік (1839), ардынарны акадэмік (1843) Пецярбургскай акадэміі навук. Правадзейны стацкі саветнік (1849).

Біяграфія

Нарадзіўся ў сям’і ўрача, немца з Каселя, доктара Магдэбургскага ўніверсітэта, які ў 1786 годзе быў запрошаны ў Расію імператрыцай Кацярынай II і атрымаў пасаду загадчыка бальніцы ў Харкаве і ўсіх медыцынскіх установы Харкаўскай губерні.

У 1814 годзе П. І. Кёпен скончыў Харкаўскі ўніверсітэт са ступенню магістра правазнаўства і пераехаў у Санкт-Пецярбург. З 1814 па 1819 год служыў у Паштовым дэпартаменце Міністэрства ўнутраных спраў, куды ўладкаваўся з пратэкцыі сваяка (мужа роднай цёткі), стацкага саветніка М. М. Яноўскага, на пасаду малодшага памочніка столаначальнікаў Другога Аддзялення. У 1819 годзе працаваў чыноўнікам для асобых даручэнняў пры Міністэрстве ўнутраных спраў, таксама быў сакратаром Камітэта па вучонай частцы Імператарскага чалавекалюбнага таварыства (1817—1821). З 1820-х гадоў быў членам Вольнага таварыства аматараў расійскай славеснасці, а да 1830 года — Санкт-Пецярбургскага мінералагічнага таварыства.

Быў у замежным падарожжы з 1822 па 1824 год, пасля вяртання служыў чыноўнікам для асобых даручэнняў пры Дэпартаменце народнай асветы (1825—1826). У 1825 годзе Цюбінгенскі ўніверсітэт надаў П. І. Кёпену ступень доктара філасофіі, у наступным годзе Пецярбургская акадэмія навук абрала яго членам-карэспандэнтам.

У 1829—1834 гадах даследчык пражываў у Таўрычаскай губерні, займаўся зборам матэрыялаў аб геаграфіі і гісторыі Крыма. У выніку гэтых даследаванняў у 1836 годзе ў Санкт-Пецярбургу ім была апублікаваная ўдакладненая карта поўдня Крымскага паўвострава і падрабязнае апісанне да яе, якое да гэтага часу служыць важнай крыніцай пра гісторыю і тапанімію Крыма. Асаблівай заслугай П. І. Кёпена стала выяўленне былых імён гарадоў і населеных пунктаў. Напрыклад, толькі для горада Стары Крым ім было сабрана 22 найменні, ад сумнеўнай назвы старажытнай Карэі да Леўкопаля. Гэтыя матэрыялы ўвайшлі ў яго «Крымскі зборнік» (1837), які стаў складовай часткай вялікай этнаграфічнай працы.

Акрамя дзейнасці ў Акадэміі навук, кар’ера П. І. Кёпена была цесна звязана з сельскай гаспадаркай і статыстыкай. Ён працаваў памочнікам галоўнага інспектара па шаўкаводстве Міністэрства ўнутраных спраў (1827—1837), начальнікам аддзялення ў Міністэрстве дзяржаўных маёмасцяў (1838—1841), а з 1841 года стаў членам Вучонага камітэта гэтага міністэрства.

У 1845 годзе навуковец стаў адным з членаў-заснавальнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, з таго ж года кіраваў аддзяленнем статыстыкі. Браў удзел у шматлікіх выданнях таварыства.

З 1852 года праз стан здароўя праводзіў большую частку часу (1852—1853, 1858—1859, 1860—1864) у Крыме ў сваім любімым маёнтку Карабаг (цяпер пасёлак Бандаранкава ля Алушты), дзе і нарадзіліся некаторыя з яго дзяцей. Там жа П. І. Кёпен памёр 23 мая (4 чэрвеня) 1864 года. У гонар навукоўца названа вуліца на тэрыторыі яго былога маёнтка.

Сям’я

Бацька навукоўца, Іван Іванавіч Кёпен (1752—1808), быў адным з 24 замежных дактароў, выкліканых у Расію Кацярынай II у 1786 годзе. Ён працаваў загадчыкам медыцынскай часткі ў Харкаўскай губерні. Маці, Караліна Іванаўна, у дзявоцтве Шульц (1772—1851), паходзіла з Гамбурга.

У П. І. Кёпена было тры дачкі і чатыры сыны. Малодшая дачка памерла ў маленстве. Старэйшая дачка Аляксандра Пятроўна выйшла замуж за Васіля Фёдаравіча Келера, які пазней стаў дырэктарам Імператарскага Нікіцкага саду і Магарачскага вучылішча вінаробства. Іх унукамі ёсць вядомыя геолагі Барыс Максімавіч Келер і Міхаіл Міхайлавіч Масквін, а таксама спецыяліст у галіне тэхналогіі бетону Уладзімір Міхайлавіч Масквін. Другая дачка, Наталля Пятроўна Кёпен (1832—1904), стала вядомым фенолагам. Сыны — Фёдар, Мікалай, Аляксей і Уладзімір — таксама пакінулі свой след у гісторыі.

Навуковая дзейнасць

Этнаграфічная і статыстычная дзейнасць

У 1827 годзе П. І. Кёпен пачаў маштабны збор статыстычных і моўных звестак у паўночна-заходніх губернях Расійскай імперыі. Яго мэтай было высвятленне прыблізнай колькасці і межаў рассялення балтаў (якіх ён называў «літоўскім племем»), а таксама іх этналінгвістычнае размежаванне з суседнімі беларусамі. Сутыкнуўшыся з праблемай этнічнай ідэнтыфікацыі, бо экзаэтнонімы «літва» або «літвіны» ўжываліся як да літоўцаў, так і да беларусаў, навуковец звярнуўся да наватарскага лінгвістычнага крытэрыю, які значна апярэдзіў свой час. Праз каталіцкіх і ўніяцкіх святароў ён сабраў канкрэтныя «ўзоры маўлення» (образчики речи) мясцовых жыхароў Віленскай, Ковенскай, Мінскай і Курляндскай губерняў. Сабраныя ім у 1827 годзе матэрыялы пазней былі выкарыстаны П. Ё. Шафарыкам пры складанні знакамітай карты «Славянскія землі» (1842).

Фрагмент «Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі», складзенай акадэмікам П. І. Кёпенам і выдадзенай у 1851 годзе ў Санкт-Пецярбургу

Літоўскае-беларускае памежжа на «Этнаграфічнай карце Еўрапейскай Расіі» 1851 года

У 1846 годзе па даручэнні Геаграфічнага таварыства П. І. Кёпен пачаў працу над этнаграфічнай картай Еўрапейскай Расіі, выдадзенай у 1851 годзе, над распрацоўкай якой працаваў многія гады. За гэты фундаментальны праект таварыства прысудзіла яму Поўную Жукоўскую прэмію (1852) і залаты Канстанцінаўскі медаль (1854). Пазней, у 1857 годзе, П. І. Кёпен выступіў ініцыятарам яшчэ адной шырокамаштабнай кампаніі па зборы статыстычных звестак аб этнічным і канфесійным складзе насельніцтва імперыі праз мясцовых святароў. Атрыманыя даныя ўвайшлі ў гісторыю як «прыходскія спісы» (приходские списки) і сталі каштоўнай крыніцай для наступных этнографаў (напрыклад, Р. Ф. Эркерта і А. Ф. Рыціха), нягледзячы на шэраг метадалагічных недакладнасцей.

Акрамя таго, з 1825 года ён выдаваў часопіс «Бібліяграфічныя лісты» на рускай мове, у якім друкаваўся «Храналагічны роспіс першадрукаваным славянскім кнігам». Гэты роспіс змяшчаў звесткі не толькі пра кірылічныя выданні, але і пра кнігі, надрукаваныя глаголіцай, а таксама пра польскія і чэшскія выданні лацінкай. Асаблівая каштоўнасць гэтага даведніка заключалася ў тым, што Кёпен указваў месцазнаходжанне кніг і крыніцы сваіх звестак, упершыню забяспечыўшы апісанні дэталёвымі бібліяграфічнымі даведкамі. У 1827 годзе П. І. Кёпен таксама ўпершыню выдаў Фрайзінгенскія ўрыўкі — найстаражытнейшы тэкст на славянскай мове, запісаны лацінкай.

У беларусістыцы

У рэцэнзіі на «Грунтоўнае апісанне…» Калайдовіча і Строева Пётр Кёпен адмоўна паставіўся да шматкроць ужытага аўтарамі паняцця «беларускі». Пішучы пра мову перакладаў Францішка Скарыны, Кёпен, які ўласна даследаваў у Беларусі гутарковую беларускую мову, сцвярджаў, што адносна літаратурных форм мовы твораў Францішка Скарыны выраз «беларускі пераклад» — няслушны. Напэўна, Кёпен зыходзіў з вызначанага Калайдовічам арэалу пашырэння «беларускай мовы» і гэты абшар у яго ўяўленні не адпавядаў мове, пра якую ішла гаворка. Кёпен прапанаваў для наймення літаратурных форм мовы твораў Францішка Скарыны лінгвонім «літоўска-руская мова», бо маларасіяне называлі літаратурную «рускую мову» ВКЛ (старабеларускую/ стараўкраінскую) як «літоўская мова» і гэты лінгвонім ужыты да яе ў катэхізісе XVII ст. Лаўрэнція Зізанія. На думку С. Запрудскага, паказальна, што праблемы з найменнем гутарковай беларуская мова ўзніклі ў асоб, якія паходзілі з Украіны (Кёпен і Качаноўскі), Польшчы (Лялевель) або польска-беларускага памежжа (Даніловіч).

Даследаванні П. І. Кёпена 1827 года ўнеслі значны ўклад у беларускае мовазнаўства і гістарычную дыялекталогію. У выніку апытання святароў ён сабраў 234 рукапісныя тэксты з узорамі гутарковай мовы сялян беларуска-літоўскага памежжа. Амаль усе яны былі напісаны па-беларуску лацінскай графікай і адлюстроўвалі разнастайнасць мясцовых гаворак, якія святары часцей за ўсё называлі «руска-польскай», «простай» або «беларускай» мовай. Дзякуючы гэтаму ўнікальнаму матэрыялу даследчык змог аб’ектыўна вызначыць лінгвістычную мяжу паміж усходнімі славянамі і балтамі, абышоўшы блытаніну з тагачаснымі канфесійнымі і саслоўнымі стэрэатыпамі.

Узнагароды і прэміі

• Поўная Жукоўская прэмія Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства (1852) за этнаграфічную карту Еўрапейскай Расіі.
• Залаты Канстанцінаўскі медаль Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства (1854).

Бібліяграфія

• Кёппен П. И. Историческое исследование о Югорской земле, в Российско-Императорском титуле упоминаемой. 1818.
• Кеппен П. И. Список русским памятникам, служащим к составлению истории художеств и отечественной палеографии. — М., 1822. — С. 45—49.
• Кёппен П. И. О происхождении, языке и литературе литовских народов // Материалы для Истории просвещения в России. 1827. Ч. 3. С. 3—106.
• Кёппен П. И. О виноделии и винной торговле в России. 1832.
• Кёппен П. И. Указатель к карте Южного Крыма, принадлежащей к Крымскому сборнику Петра Кеппена. СПб.: В Имп. Академии наук, 1836.
• Кёппен П. И. Крымский Сборник. СПб., 1837.
• Кеппен П. И. О рогволодовом камне и двинских надписях // Ученые записки Императорской Академии Наук по первому и третьему отделениям. — СПб.: 1855. — Т. 3. — С. 59—70.
• Кёппен П. И. Города и селения Тульской губернии в 1857 г. Издано Императорской Академией наук на основании приходских списков Тульской епархии. СПб., 1858.
• Кёппен П. И. Главные озёра и лиманы Российской империи. 1859.
• Кёппен П. И. О народных переписях в России. 1889.

Літаратура

• Запрудскі С. М. Аб навуковай рэцэпцыі беларускай мовы ў Расіі ў першай палове ХІХ стагоддзя // Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. XV Міжнародны з'езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013 г.): Даклады беларускай дэлегацыі. — Мн.: Беларуская навука, 2013. — С. 37—52.
• Запрудскі С. Аб «харкаўскім следзе» вывучэння беларускай мовы ў першай чвэрці ХІХ стагоддзя // Studien zu Sprache, Literatur und Kultur bei den Slaven. Gedenkschrift für George Y. Shevelov aus Anlass seines 100. Geburtstages und 10. Todestages. — München-Berlin. — P. 280—286.
• Куник А. А. Литературные труды П. И. Кеппена // Записки АН. — 1868. — № 12. — С. 107—142.
• Григорьев С. В. Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии. — Петрозаводск: Карелия, 1973. — С. 255. — 269 с. — 1 000 экз.
• Насытка Я. «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15.
• Птуха М. В. Очерки по истории статистики в СССР. — М.: 1959. — Т. 2. — С. 410—421.
• Внуковіч Ю. І. Этнічная ідэнтыфікацыя беларусаў і літоўцаў на падставе «образчиков речи», сабраных П.І. Кёпенам у 1827 г. // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки. — 2025. — № 3 (75). — С. 84—99.
• Насытко Е. Этнические границы беларусов в XIX - начале XX вв. // Деды : дайджест публикаций о беларуской истории. — Минск: 2014. — № 13. — С. 201—212.

Спасылкі

• Назарчук B. И.. Ольвийский сборник П.И. Кеппена (руск.). Летопись Причерноморья №3. Праверана 9 сакавіка 2026.
• Пётр Іванавіч Кёпен на сайце Рускага геаграфічнага таварыства.
• Кеппен, Петр Иванович // Русский биографический словарь: В 25 т. / под наблюдением А. А. Половцова. 1896—1918.