Піліп Орлік

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Піліп ОРЛІК
Mazepa-Orlyk.png
Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg
Гетман Войска Запарожскага
шляхціц
 
Адукацыя: Езуіцкі калегіум ў Вільні,
Кіева-Магілянская акадэмія
Дзейнасць: генеральны пісар
Веравызнанне: праваслаўны
Нараджэнне: 21 кастрычніка 1672
Касута, Ашмянскі павет, ВКЛ
Смерць: 24 мая 1742
Ясы, Румынія
Дынастыя: Орлікаў
Бацька: Сцяпан Орлік
Маці: Ірына з Малахоўскіх
Жонка: Ганна Герцык
Дзеці: Рыгор, Якаў, Варвара, Анастасія
 
Аўтограф: Аўтограф

Орлік Піліп Сцяпанавіч (11 (21) кастрычніка 1672[1], Касута, Ашмянскі павет, Віленскае ваяводства, цяпер Вілейскі раён, Мінская вобласць — 24 мая 1742, Ясы, Малдаўскае княства, цяпер Румынія) — украінскі палітычны, дзяржаўны і ваенны дзеяч, гетман Запарожскага Войска ў выгнанні (17101742), паэт, публіцыст. Прадстаўнік шляхецкага роду Орлікаў (чэшскага паходжання). Адзін з укладальнікаў «Пактаў і Канстытуцыі правоў і вольнасцяў Войска Запарожскага» — канстытуцыйнага акту, які часам называюць «першай у свеце Канстытуцыяй», фактычна - казацкага грамадскага дагавора. Змагаўся супраць захопу Украіны расійскай імперыяй Пятра І.

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

Маці Піліпа Ірына Малахоўская паходзіла з беларуска-ўкраінскага праваслаўнага шляхецкага роду Малахоўскіх і ахрысціла сына па праваслаўным абрадзе.

Бацька Сцяпан Орлік служыў у арміі польскага караля, загінуў на 51-м годзе жыцьця падчас польска-турэцкай вайны ў бітве пад Хоцінам ў снежні 1673 года.

Выхаваннем Піліпа займалася маці. Адукацыю Піліп Орлік атрымаў у Віленскім езуіцкім калегіюме. Пасля заканчэння вучобы працягваў удасканальваць адукацыю ў праваслаўным Кіева-Магілянскім калегіуме.

Вучыўся ў езуіцкім калегіюме ў Вільні, а пазней у Кіева-Магілянскай акадэміі, якую скончыў ў 1694 годзе.

З 1702 года (па іншых крыніцах — з 1706) — генеральны пісар і давераная асоба Івана Мазепы. У 1708 годзе прыняў удзел у выступе Івана Мазепы супраць Пятра I і перайшоў на бок Карла XII. Пасля паразы шведскага войска пад Палтавай 27 чэрвеня 1709 года эміграваў у Асманскую імперыю.

Спрабуючы заваяваць сабе падтрымку, ў 1710 годзе П. Орлік складае «Пакты і Канстытуцыі правоў і вольнасцяў Войска Запарожскага» — дакумент, які пазней атрымаў назву Канстытуцыя Піліпа Орліка.

Пры падтрымцы Карла XII Орлік ўступае ў саюз з крымскімі татарамі і Атаманскай Портай, і 8 лістапада 1710 года апошняя, падтрымліваючы гетмана Орліка, аб’яўляе вайну Маскоўскай дзяржаве.

У пачатку 1711 году Орлік пачынае агульны паход запарожцаў, буджацкіх татараў, шведаў і палякаў (прыхільнікаў Станіслава Ляшчынскага) супраць расійскіх войскаў ва Украіне. У сакавіку 1711 года аб’яднаныя войскі пад камандаваннем П. Орліка падышлі да добра ўмацаванай Белай Царквы, дзе знаходзіўся маскоўскі гарнізон. Пачалася аблога горада, але ні адзін са штурмаў не быў паспяховым. У 17091714 гадах знаходзіўся ў Бендэрах, потым скарыстаўся запрашэннем Карла XII і жыў да 1720 году ў Швецыі.

З [[1720 года жыў у Германіі, Аўстрыі, Польшчы. У 1722 годзе накіроўваўся да запарожскіх казакоў ў Алешкаўскую Сеч і быў затрыманы турэцкімі ўладамі ў Хоціне, да 1738 года інтэрнаваны ў Тэсалонікі. У далейшым жыў у Хоціне, Сярэзі, пазней — у Чарнаўцах, Каўшанах і Бухарэсце. Пасля пераехаў у Ясы, дзе памёр 24 мая 1742 года.

Сын Піліпа Орліка Рыгор апынуўся ў Францыі, меў графскі тытул, даслужыўся да звання генера-лейтэнанта. Існуе меркаванне, што аэрапорт Арлі пад Парыжам атрымаў такую назву таму, што яго ўзвялі на колішніх землях Рыгора Орлік [2].

Жыццё Піліпа Орліка і яго сувязь з Беларуссю даследваў беларускі краязнавец віляйчанін Анатоль Рогач.


Першая старонка Канстытуцыі Піліпа Орліка на лаціне

(арыгінал, створаны ў 1710 г. стараўкраінскай мовай, РДАДА, ф.124, оп.2, спр.12, арк.3.)]]

Ушанаванне памяці[правіць | правіць зыходнік]

  • У вёсцы Касута ўсталяваны памятны знак у гонар Піліпа Орліка[3].
  • Імем П. Орліка названа вуліца ў Вілейцы[2].

Зноскі

Вонкавыя спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

Commons