Станіслаў Пігань

Станіслаў Пігань
польск.: Stanisław Pigoń
Дата нараджэння	27 верасня 1885(1885-09-27)
Месца нараджэння	Kombornia[d], Гміна Карчына, Красненскі павет, Падкарпацкае ваяводства, Польшча
Дата смерці	18 снежня 1968(1968-12-18) (83 гады)
Месца смерці	Кракаў, Польшча
Месца пахавання	Сальваторскія могілкі[d]
Грамадзянства	Польшча
Дзеці	Andrzej Pigoń[d] і Krzysztof Pigoń[d]
Род дзейнасці	афіцэр, гісторык літаратуры, педагог, рэдактар, філолаг
Месца працы	Ягелонскі ўніверсітэт
Альма-матар	Ягелонскі ўніверсітэт
Навуковы кіраўнік	Ignacy Chrzanowski[d]
Член у	Польская акадэмія навук
Узнагароды
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Станіслаў Пігань (польск. Stanisław Pigoń, 27 верасня 1885 г., Камборня - 18 снежня 1968 г., Кракаў) — гісторык польскай літаратуры, рэдактар, педагог, у 1927–1928 гадах рэктар Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя.

Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у Ягелонскім універсітэце (1931–1960; з перапынкам 1939–1945).

Біяграфія

Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў Ягелонскім універсітэце. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў аўстрыйскай арміі тэрмінам адзін год.

Падчас вучобы ён актыўна ўдзельнічаў у асацыяцыі Eleusis (моладзевая арганізацыя, якая праз маральнае адраджэнне і нацыянальную адукацыю імкнулася вызваліць Польшчу ад палітычнага прыгнёту). Гэтая дзейнасць аказала значны ўплыў на яго асобу.

У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага .

Падчас Першай сусветнай вайны ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці Намюр.

Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў Познаньскім універсітэце.

Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў польскай нацыянал-дэмакратыі.

У 1920 годзе ваяваў у польска-савецкай вайне, удзельнічаў у Варшаўскай бітве.

У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню.

Віленскі перыяд

У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні.

У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член).

У сувязі з даследаваннямі творчасці Адама Міцкевіча выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з Марыянам Здзяхоўскім арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў былым кляштары айцоў базыльянаў). У 1927–1928 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы).

У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк.

Пасля сыходу Вінцэнта Лютаслаўскага узначаліў віленскую частку Элеўсінскага руху.

У красавіку 1931 года перабраўся ў Кракаў, дзе быў запрошаны ўзначаліць кафедру Ягелонскага ўніверсітэта.

Спрэчка пра "Келлю Канрада"

Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» беларускай гімназіяй. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша:

У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. В. Студніцкі на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.

Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» Сямашкі (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці).

У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «Тыднёвіку ілюстраваным». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе».

Антон Луцкевіч апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“Вязьніца Адама Міцкевіча”) і па-польску (“Prawda o celi Konrada: W setną rocznicę procesu filomatów”). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў.

Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў:

Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад.

Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго». І далей даследчык падкрэсліваў: «Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі». Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву.

Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці.

Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.

З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.

У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх шубраўцаў.

Спрэчка пра Дзядзы

Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “

Не можа падвяргацца сумненню тое, што Радаўніца — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.

Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня.

У сваю чаргу Алімпія Свяневіч сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях.

Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў.

Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд

На пачатку Другой сусветнай вайны быў арыштаваны ў складзе Sonderaktion Krakau разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва «Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць.

Быў членам Польскай акадэміі навук і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах «З Камборні ў свет» і « З пражы памяці: фрагменты ўспамінаў».

Пігань засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды рамантызму і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць Адама Міцкевіча. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі.

Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Піганя, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем.

У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( 1891–1972 ) , з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) і Анджэй (біёлаг).

Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) .

Крыніцы

Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве