Старажытнанаўгародскі дыялект

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Старажытнанаўгародскі дыялект
Саманазва:

невядома

Краіны:

Наўгародская Русь (на рубяжы IX—X стагоддзяў),
Наўгародская зямля (у складзе Кіеўскай Русі) (рубеж IX—X стагоддзяў — 1136),
Наўгародская рэспубліка (1136—1478),
Пскоўская рэспубліка (пачатак XIII стагоддзя — 1510)[1]

Вымерла:

у XV стагоддзі[2]; частка рыс захавалася ў паўночнарускай гаворцы[3] і заходніх сярэднярускіх гаворках[4]

Класіфікацыя
Катэгорыя:

Мовы Еўразіі

Індаеўрапейская сям'я

Славянская галіна
Усходнеславянская група
Старажытнаруская мова
Пісьменнасць:

кірыліца

Моўныя коды
ISO 639-1:

ISO 639-3:

Гл. таксама: Праект:Лінгвістыка

Старажы́тнанаўгаро́дскі дыяле́кт — сярэдневяковы дыялект старажытнарускай мовы. Быў распаўсюджаны на тэрыторыі Наўгародскай зямлі з дапісьмовай эпохі да XV стагоддзя. Вядомы ў асноўным па берасцяных граматах, якія датуюцца XI—XV стагоддзямі[5].

Старажытнанаўгародскі дыялект разглядаецца ў вузкім сэнсе як дыялект самога Ноўгарада і непасрэдна прылеглых да яго зямель — на аснове гэтай гаворкі склалася кайнэ, якое ўжывалася на ўсёй тэрыторыі старажытнанаўгародскай дзяржавы, найперш у гарадах. Да яго можна аднесці і вельмі блізкі дыялект Пскоўскае зямлістаражытнапскоўскі, які разам з наўгародскім (у вузкім сэнсе) утварае старажытны наўгародска-пскоўскі дыялект (адпаведна, са старажытнанаўгародскім і старажытнапскоўскім паддыялектамі). У шырокім сэнсе пад старажытнанаўгародскім дыялектам разумеюць сукупнасць усіх гаворак старажытнарускай мовы, распаўсюджаных у Наўгародскай і Пскоўскай землях, уключаючы таксама ўсходненаўгародскія гаворкі і старажытнапскоўскі дыялект[6][5].

Старажытнанаўгародскі дыялект і наддыялектныя старажытнаруская мова генетычна ўзыходзяць да агульнага продка, найбольш імаверна, не на праўсходнеславянскім, а на познім праславянскім узроўні. Уключэнне старажытнанаўгародскага дыялекта ва ўсходнеславянскую моўную супольнасць стала вынікам пазнейшых працэсаў збліжэння з астатнім старажытнарускім моўным арэалам[7]. У XIII—XV стагоддзях адзначаецца выцясненне старажытнанаўгародскіх адметных асаблівасцей ва ўмовах узмацнення міждыялектных кантактаў на тэрыторыі ўтварэння будучай рускай мовы. Гэты працэс паскараецца з 1478 года пасля далучэння Наўгародскай рэспублікі да Маскоўскай дзяржавы. Старажытнанаўгародскі дыялект распадаецца на рад груп гаворак, якія пачалі развівацца самастойна і ўліліся ў агульнарускі дыялектны кантынуум[2]. Старажытнанаўгародскі дыялект істотна паўплываў на развіццё паўночнарускай гаворкі[3], частка яго старажытных рыс захавалася ў заходніх сярэднярускіх гаворках, перш за ўсё ў пскоўскіх[4].

Старажытнанаўгародскі дыялект характарызаваўся радам адрозненняў ад наддыялектнай формы старажытнарускай мовы, а ў некаторых адносінах і ад усіх іншых славянскіх моў. У вобласці фанетыкі да такіх адметных рыс адносяцца: рэалізацыя праславянскага у выглядзе шырокага галоснага; пераход *TorT > TorəT ці ToroT (магчыма, і *TroT); пераход *ТъrT > ТъrъТ, ТrъТ ці ТъъТ; адсутнасць эфекту другой і трэцяй палаталізацыі для заднеязычных і г. д. У вобласці марфалогіі — утварэнне канчатка у назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду цвёрдага -скланення і г. д.[8][9]

У гісторыі старажытнанаўгародскай мовы пісьмовай эпохі выдзяляюць два перыяды, раздзеленых працэсам падзення рэдукаваных — раннестаражытнанаўгародскі (XI — першая чвэрць XIII стагоддзя) і познестаражытнанаўгародскі (другая чвэрць XIII—XV век). Помнікі пісьменнасці створаны на кірыліцы (у Ноўгарадзе вядомы і глагалічныя надпісы, але яны кароткія і не ўтрымліваюць дыялектызмаў). Старжытнанаўгародскі дыялект прадстаўлены аднымі з самых старажытных тэкстаў на славянскіх мовах (другімі пасля стараславянскай мовы)[10].

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. Зализняк, 2004, с. 5—6
  2. 2,0 2,1 Зализняк, Шевелёва, 2005, с. 444
  3. 3,0 3,1 Горшкова, 1972, с. 144—146.
  4. 4,0 4,1 Горшкова, 1972, с. 153—154.
  5. 5,0 5,1 Зализняк, Шевелёва, 2005, с. 438
  6. Зализняк, 2004, с. 5—7
  7. Зализняк, 2004, с. 56—57
  8. Зализняк, Шевелёва, 2005, с. 439—444
  9. Зализняк А. А. Значение берестяных грамот для истории русского языка // Берестяные грамоты: 50 лет открытия и изучения. — М.: 2003. — С. 218—223. (Праверана 30 мая 2014)
  10. Зализняк, Шевелёва, 2005, с. 438—439

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  1. Галинская Е. А. Историческая фонетика русского языка — Издательство Московского университета, «Наука». — М., 2004. — С. 37—38, 64—66. — ISBN 5-211-04969-1..
  2. Горшкова К. В. Историческая диалектология русского языка — М.: «Просвещение», 1972. — 160 с.
  3. Зализняк А. А. Новгородские берестяные грамоты с лингвистической точки зрения // Новгородские грамоты на бересте. Из раскопок 1977—1983 гг — М., 1986.
  4. Зализняк А. А. К изучению языка берестяных грамот // Новгородские грамоты на бересте. Из раскопок 1984—1989 гг — М., 1993.
  5. Зализняк А. А. Значение берестяных грамот для истории русского языка // Берестяные грамоты: 50 лет открытия и изучения. — М.: «Индрик», 2003. — С. 218—223.
  6. Зализняк А. А. Древненовгородский диалект — 2-е издание, переработанное с учетом материала находок 1995—2003 гг. — М.: «Языки славянской культуры», 2004. — 872 с. — ISBN 5-94457-165-9. (Праверана 30 мая 2014).
  7. Зализняк А. А., Шевелёва М. Н. Восточнонославянские языки. Древненовгородский диалект // Языки мира. Славянские языки — М.: Academia, 2005. — С. 438—444. — ISBN 5-87444-216-2..
  8. Захарова К. Ф., Орлова В. Г., Сологуб А. И., Строганова Т. Ю. Образование севернорусского наречия и среднерусских говоров / ответственный редактор В. Г. Орлова — М.: «Наука», 1970. — 456 с.
  9. Крысько В. Б. Древний новгородско-псковский диалект на общеславянском фоне // Вопросы языкознания. — М.: «Наука», 1998. — № 3. — С. 74—93.
  10. Седов В. В. Восточнославянская этноязыковая общность // Вопросы языкознания. — М.: «Наука», 1994. — № 4. — С. 3—16.
  11. Филин Ф. П. О происхождении праславянского языка и восточнославянских языков // Вопросы языкознания. — М.: «Наука», 1980. — № 4. — С. 36—50.
  12. Хабургаев Г. А. Восточнонославянские языки. Древнерусский язык // Языки мира. Славянские языки — М.: Academia, 2005. — С. 418—438. — ISBN 5-87444-216-2..
  13. Янин В. Л. Очерки истории средневекового Новгорода — М.: Языки славянской культуры», 2008. — 424 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9551-0256-6. (Праверана 30 мая 2014).

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]


Шаблон:Дыялекты старажытнарускай мовы