Сувалкі

Горад
Сувалкі
польск.: Suwałki
Сувалкі, кан-сабор Святога Аляксандра, 1820—1825, пашыраны ў XIX стагоддзі, перабудаваны ў 1945—1948 гадах
Сцяг Герб
54°06′00″ пн. ш. 22°56′00″ у. д.
Краіна	Польшча
Ваяводства	Падляскае
Павет	Горад на правах павета
Гісторыя і геаграфія
Першая згадка	1688
Горад з	1720
Вышыня цэнтра	170 ± 1 м
Часавы пояс	UTC+1, летам UTC+2
Насельніцтва
Насельніцтва	▼68 752 чал. (1 ліпеня 2022)
Афіцыйная мова	польская
Лічбавыя ідэнтыфікатары
Паштовы індэкс	16-400 - 16-403, 16-430 - 16-434
Аўтамабільны код	BS
TERC	2063011
Іншае
0977456
um.suwalki.pl
Паказаць/схаваць карты
Сувалкі Сувалкі
Медыяфайлы на Вікісховішчы

Сува́лкі (польск.: Suwałki, Pl-Suwałki.ogg^ⓘ) — горад на правах павета ў Падляскім ваяводстве Польшчы, адміністрацыйны цэнтр Сувальскага павета. Стаіць на рацэ Чорная Ганча.

Гісторыя

Саборная царква, 1882 г.

Вялікае Княства Літоўскае

Першы пісьмовы ўспамін пра Сувалкі датуецца 1688 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Гарадзенскага павета Троцкага ваяводства і знаходзіліся ў валоданні ордэна камедулаў. Ордэн атрымаў каралеўскія наданні ў 1667 годзе і засяляў падначаленыя сабе землі жыхарамі Падляшша і мазурамі.

26 красавіка 1710 года кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны выдаў прывілей на заснаванне горада ў Сувалках. У 1720 годзе горад атрымаў Магдэбургскае права і герб: тры пагоркі, сярэдні вянчае крыж з надзетай на яго каронай, з бакоў пагоркаў выявы Святога Рамуальда і Святога Роха. Таксама мяшчане атрымалі дазвол на штотыднёвыя таргі і 4 кірмашы на год.

Пад уладай Расійскай імперыі

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Сувалкі апынуліся ў складзе Прусіі, у 1807 годзе згодна з Тыльзіцкім мірным дагаворам — у складзе Расійскай імперыі, дзе ў 1816 годзе сталі сталіцай ваяводства Царства Польскага (з 1867 года — цэнтрам губерні).

На 1800 год у Сувалках было 214 будынкаў, на 1827 год — 235. На 1857 год у месце было 152 мураваныя і 797 драўляных будынкаў. У канцы XIX ст. у Сувалках дзейнічалі касцёл, царква, збор евангеліскі і малітоўны дом, працавалі 2 гімназіі для хлопчыкаў і дзяўчынак і 3 пачатковыя школы, шпіталі — хрысціянскі, іўдзейскі і вайсковы, дзе аказвалася дапамога хворым і нямоглым, прытулак для бедных.

Найноўшы час

У 1915—1918 гг. падчас І сусветнай вайны Сувалкі акупіраваны германскімі войскамі, былі цэнтрам адміністрацыйнай акругі ў складзе Обер-Ост. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі Сувалкі ўключаліся ў склад Беларускай ССР. Але немцы не пакінулі Сувалшчыну пасля паражэння Германіі ў вайне, у той жа час ствараліся літоўскія і польскія ўзброеныя фарміраванні, адбываліся ваенныя сутычкі. 1 верасня 1919 года горад занялі польскія войскі.

Пасля Польска-савецкай вайны (1919—1921) згодна з Рыжскім мірным дагаворам Сувалкі ўвайшлі ў склад міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам павета Беластоцкага ваяводства.

У часы Другой сусветнай вайны з верасня 1939 да 1945 года Сувалкі знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Рэйха.

У 1975—1999 гадах Сувалкі былі цэнтрам Сувалкаўскага ваяводства Польшчы.

Насельніцтва

• XVIII стагоддзе: 1800 год — 1184 чал.
• XIX стагоддзе: 1827 год — 2116 чал.; 1857 год — 11 273 чал.
• XXI стагоддзе: 2001 год — каля 70 тыс. чал.; 2017 год — 69 554 чал.

Славутасці

• Забудова гістарычная (XIX—XX стагоддзі; фрагменты)
• Збор евангелісцкі (1838—1841)
• Касцёл Святога Аляксандра (1825)
• Могілкі: каталіцкія, мусульманскія, праваслаўныя, іўдзейскія, евангелісцкія
• Ратуша (1844)
• Царква Аляксандра Неўскага (1900; мураўёўка, перабудаваная пад касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла)
• Царква Прачыстай Багародзіцы (1838—1840; цяпер касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса)
• Царква Усіх Святых (1892)
• Чыгуначная станцыя (1896)

Страчаная спадчына

• Сінагога Вялікая (1821)

Галерэя

• Краявіды Сувалкаў
• 
  Ратуша
• 
  Кафедральны касцёл
• 
  Збор
• 
  Былая царква-мураўёўка

• 
  Былая Прачысценская царква
• 
  Царква Усіх Святых
• 
  Музей
• 
  Чыгуначная станцыя

Вядомыя асобы

• Анджэй Вайда (1926—2016) — выбітны польскі тэатральны дзеяч і кінарэжысёр
• Марыя Канапніцкая (1842—1910) — польская пісьменніца, паэтэса, перакладчыца
• Міхал Мілеўскі (1875—1935) — брыгадны генерал Войска Польскага
• Генрык Мінкевіч (1880—1940) — генерал дывізіі Войска Польскага, першы камандзір Корпуса аховы памежжа

Гарады-пабрацімы

•  Аліта, Літва (1996)
•  Варэн (Мюрыц), Германія (1999)
•  Выру, Эстонія (1999)
•  Гранд-Сент, Францыя (1978)
•  Мар’ямполь, Літва (1995)
•  Немянчын, Літва
•  Нутодэн^[d], Нарвегія (2008)
•  Рэзэкнэ, Латвія
•  Цэсіс, Латвія (17 ліпеня 2009)
•  Цярнопаль, Украіна (5 жніўня 2017)

Літаратура

• Сува́лкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 15: Следавікі — Трыо / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 15. — С. 243. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0251-2 (т. 15).
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998. — 287 с. — ISBN 985-07-0131-5.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XI: Sochaczew — Szlubowska Wola (польск.). — Warszawa, 1890.

Спасылкі

• На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Сувалкі
• Афіцыйная старонка