Тамірыс

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Царыца Тамірыс перад галавой Кіра
Пітэр Паўль Рубенс.

Тамірыс (грэч.: Τόμυρίς, стар.-перс.: Tahm-Rayiš[1], прыблізна 570—520 гады да н.э.) — царыца[2][3][4] (стар.-грэч.: βασίλεια) масагетаў, на думку даследчыкаў, скіфскага качавога народа.

Гісторыя[правіць | правіць зыходнік]

На думку адных даследчыкаў, імёны царыцы Тамірыс (стар.-грэч.: Τομύρι) і яе сына Спаргапіса (стар.-грэч.: Σπαργαπίσης) маюць персідскае паходжанне, на думку іншых імя сына царыцы Том касач напамінае імя скіфскага цара Спаргапіса. Падабенства імёнаў можна вытлумачыць сваяцтвам паміж іранамоўнымі плямёнамі (еўрапейскіх) скіфаў і масагетаў[5][6].

Найранейшае апісанне масагетаў, іх царыцы Том касач і яе перамогі над персідскім царом Кірам II Вялікім, пасля спробы апошняга завалодаць царствам масагетаў, прыводзіць Герадот, які піша амаль праз сто гадоў пасля згадваных падзей. Гісторыя Тамірыс і яе перамогі над Кірам была добра вядомая ў антычным свеце і стала легендай; такія пісьменнікі антычнасці як Страбон, Паліэн, Касіядор і Іардан гэтак жа пісалі пра яе[7].

Герадот паведамляе, што Кір, пяройдучы раку Аракс і паглыбіўшыся на тэрыторыю масагетаў на адзін дзённы пераход, па радзе лідзійца Крэза, уладкаваў масагетам пастку. Персы пакінулі лагер з запасам віна, які абараняла небаяздольная частка, а асноўныя войскі адышлі назад да ракі. Масагеты, як толькі адолелі праціўніка, узлеглі і сталі баляваць, а насыціўшыся ежай і віном, заснулі. Персы ж, прыйдучы, перабілі многіх з іх, а яшчэ больш захапілі ў палон, сярод іншых і сына царыцы Тамірыс, які камандаваў масагетамі, імя якога было Спаргаліс[8]. Пазнаўшы пра гэта, Тамірыс скіравала Кіру ліст: «Згаладалы сыходзь крывёю Кір, … аддай мне майго сына і сыходзь з гэтай краіны бяскарна… Калі ж ты не зробіш гэтага, то клянуся табе сонцам, валадаром масагетаў, я напаю цябе крывёй, хоць ты і ненаедны»[9][10].

Паводле Герадота, запалонены Спаргапіс угаворвае Кіра зняць з сябе кайданы, а калі ж быў вызвалены і як толькі змог валодаць рукамі, пазбывае сябе жыцця[9].

Тамірыс жа, калі Кір яе не паслухаўся, сабраўшы ўсё сваё войска, уступіла з Кірам у бой. Большая частка персідскага войска была знішчана тут жа на месцы, а сам Кір загінуў[11]. Па адных сведчаннях, абезгалоўлены труп Кіра быў укрыжаваны[12], а яго галаву Тамірыс сунула ў вінны мех[13], напоўнены чалавечай крывёй і дадала наступнае: «Ты мяне, жывую і атрымалую над табой перамогу ў бітве, загубіў, захапіўшы хітрасцю майго сына. Я ж цябе, як пагражала, напаю крывёй» (па іншай версіі «Ты прагнуў кроў, цар персаў, так пей яе зараз дасыта!»)[11][14]. Герадот заве гэту бітву самай жорсткай з тых, якія былі ў варвараў[11].

Зноскі

  1. F. Altheim und R. Stiehl. Geschichte Mittelasiens im Altertum. Berlin, 1970.
  2. Геродот. История (I, 205). // Доватур А. И., Каллистов Д. П.,И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — C. 87.
  3. Иордан. О происхождении и деяниях гетов (61). Перевод Е. Ч. Скржинской.
  4. Филострат. Рассказ о героях (V, 3).
  5. Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. Комментарий 68, — С. 188.
  6. О родстве культур массагетов, исседонов, савроматов, скифов и саков смотри: Minns. р. 110 f.; Струве. Этюды, с.60; Руденко. Горноалтайские находки, с. 16 и след.; Смирнов К. Ф.. Савроматы, с.277 и след.; Толстов. Итина, с. 173 и след.; Смирнов А. П.. Скифы, с.88 и след.; Вишневская. Итина, с.207 и след.; Kothe. Herkunft, S. 22 f.; Дандамаев. Поход Дария, с. 180; Пьянков. Саки, с. 17; Он же, Массагеты, с.67; Вишневская. Культура, с.60 и след., 100 и след., 127 и след.
  7. The Origin And Deeds Of The Goths.
  8. Геродот. История (I, 211). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 91.
  9. 9,0 9,1 Геродот. История (I, 213). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 91.
  10. Herodotus: Queen Tomyris of the Massagetai and the Defeat of the Persians under Cyrus.
  11. 11,0 11,1 11,2 Геродот. История (I, 214). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 91.
  12. Mayor, pp. 157-9.
  13. Геродот. История (I, 214). Перевод Г. А. Стратановского.
  14. More Women Rulers. // Women in World History Curriculum.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]