Тафсір

Тафсі́р (араб. التفسير‎ — тлумачэнне, раз’ясненне) — тлумачэнне Карана і суны, асноўная дысцыпліна ісламскага багаслоўя. Багасловаў, якія займаюцца тафсірам, называюць муфасірамі.

Ісламская традыцыя адрознівае два тыпы тлумачэнняў Карана: тафсір і тавіль. Тафсір ахоплівае ўсе аспекты інтэрпрэтацыі і тлумачэння знешняга сэнсу тэксту, у той час як тавіль мае на ўвазе больш глыбокае, эзатэрычнае тлумачэнне схаваных сэнсаў і першапрычын.

Этымалогія

Слова «ат-тафсір» паходзіць ад арабскага дзеяслова «фасара» (араб. فسَّر‎), што азначае «растлумачыць», «указаць мэту» або «прыўзняць заслону».

Гісторыя

Творы, прысвечаныя разуменню і тлумачэнню Карана (ільм аль-Кур’ан ва-т-тафсір), адыгралі ключавую ролю ў станаўленні ісламскай рэлігійнай дактрыны і адлюстравалі асноўныя этапы ідэалагічнай і палітычнай барацьбы ў араба-мусульманскім грамадстве.

Згодна з ісламскім веравучэннем, поўным веданнем Карана валодаў толькі прарок Мухамад, які і тлумачыў сэнс Пісання сваім паплечнікам. Падчас яго прарочай дзейнасці змест каранічнага тэксту змяняўся: адны з прамоўленых раней аятаў замяняліся новымі (гл. Насх і мансух), другія атрымлівалі новае вытлумачэнне, трэція з-за спецыфікі тэксту былі незразумелыя нававернутым. Усё гэта патрабавала ад Мухамада тлумачэння выказаных «адкрыццяў». Паплечнікі захоўвалі ў памяці абставіны, пры якіх былі прамоўлены аяты, і прычыны палемікі Прарока з апанентамі. Гэта найбольш старажытны пласт, які ў той ці іншай форме ўвайшоў у большую частку тафсіра, адлюстраваўшы сапраўдную гісторыю ўзнікнення Карана. З цягам часу важнасць тлумачэнняў Карана толькі ўзрастала.

Тафсір Ібн Абаса

Пасля смерці Прарока задачу тлумачэння Карана ўзялі на сябе яго паплечнікі. Асаблівым аўтарытэтам карысталіся Алі ібн Абу Таліб, Ібн Абас, Ібн Масуд і Убай ібн Каб. Некаторыя паплечнікі (Абу Бакр, Ібн Умар і інш.) і іх паслядоўнікі (табіуны, такія як Убада ас-Салмані, Саід ібн аль-Мусаяб) тлумачылі Каран выключна на падставе слоў Мухамада. Іншыя ж (Умар, Ібн Абас і інш.) разам з гэтым прымянялі і альтэрнатыўныя метады. Напрыклад, Умар, калі гэта было неабходна, запрашаў знаўцаў арабскай мовы з розных плямёнаў і кансультаваўся з імі наконт значэння асобных слоў і выразаў з Карана, а Ібн Абас у палеміцы з лідарам харыджытаў Нафі ібн аль-Азракам прыводзіў прыклады з традыцыйнай арабскай паэзіі для доказу сваёй рацыі.

Традыцыйна першым каментатарам Карана лічыцца стрыечны брат Мухамада — Абдулах ібн Абас (памёр у 686/687 г.), якога называлі тарджуман аль-Кур’ан (перакладчык Карана). Яго «Тафсір» захаваўся толькі ў выглядзе цытат у пазнейшых каментарыях, у першую чаргу ў працах ат-Табары. Па некаторых даных, аўтарам першага паўнавартаснага запісанага тафсіра быў Саід ібн Джубайр, які стварыў яго па загадзе амейядскага халіфа Абд аль-Маліка ібн Марвана (685—705). Па іншых звестках, першым гэта зрабіў Муджахід ібн Джабр (памёр у 722 г.), вучань Ібн Абаса. Яго праца лічыцца самым раннім поўным каментарыем, які дайшоў да нашых дзён.

Першапачаткова тафсір існаваў пераважна ў вуснай форме. Імамы мячэцяў часта каментавалі асобныя аяты і суры пасля пятнічнай пропаведзі (хутбы). Вандроўныя казачнікі і прапаведнікі (кусас) узбагачалі тлумачэнні паралельным матэрыялам, які ўзыходзіў да іўдзейска-хрысціянскага культурнага асяроддзя (ісраіліят).

Развіццё тафсіра было шчыльна звязана са складаннем сунны Мухамада. У другой палове VIII стагоддзя з’явіліся зборнікі хадзісаў, звязаныя з тлумачэннем каранічнага тэксту, якія ўвасобілі прынцып «сунна тлумачыць Каран» (ас-суна туфасіру-ль-Кур’ан). Пазней спецыяльныя раздзелы пачалі з'яўляцца ў агульных зборніках хадзісаў (напрыклад, у «Сахіху» аль-Бухары). Вялікую працу па зборы хадзісаў, звязаных з тлумачэннем Карана, зрабілі Шуба ібн аль-Хаджадж (пам. у 776 г.), Вакі ібн аль-Джарах (пам. у 812 г.) і Суф’ян ібн Уяйна (пам. у 813 г.). У жыццеапісаннях Прарока (сіра) аяты змяшчаліся ў падзейны кантэкст, а ў працах мусульманскіх правазнаўцаў (факіхаў) прадметам дэталёвага вывучэння і тлумачэння станавіліся аяты, звязаныя з прававымі нормамі. Пачынаючы з X стагоддзя тлумачэнне Карана стала самастойнай навукай і ўжо не разглядалася як частка хадзісазнаўства.

Старонка Карана з перакладам і каментарыямі на персідскай мове

Па меры развіцця мусульманскага грамадства ўзнікалі новыя праблемы, якія не былі закрануты ў суне. У такіх выпадках тлумачальнікі ўжывалі альтэрнатыўныя метады (іджтыхад). З патрэбамі тлумачэння Карана былі шчыльна звязаны першыя арабскія лексікаграфічныя і граматычныя творы. Станаўленне «навукі тафсіра» адбывалася ва ўзаемадзеянні з развіццём вучэння пра «чытанні» (кіраат) Карана і ў рамках фарміравання агульнай дагматычнай сістэмы ісламу. У гэтай сістэме Каран абвяшчаўся галоўным цудам (му’джыза), галоўным доказам перавагі мусульманскай рэлігійнай дактрыны (і’джаз аль-Кур’ан) і пацвярджэннем ісціннасці прароцтва Мухамада.

Некаторыя мусульмане, якія перайшлі ў іслам з іўдаізму і хрысціянства (напрыклад, Каб аль-Ахбар), спрабавалі каментаваць каранічныя гісторыі аналагічнымі паданнямі з Бібліі і іншых старажытных Пісанняў. Мусульманская артадоксія неадназначна ставілася да такога падыходу і лічыла яго прымальным толькі ў тым выпадку, калі ён не супярэчыць Карану і паўтарае яго сэнсы.

Абвастрэнне ідэалагічнай барацьбы паміж Алідамі і Абасідамі да канца кіравання Амейядаў зрабіла «навуку тафсіра» зброяй у барацьбе за ўладу ў Арабскім халіфаце. У гэты час з’явіўся суніцкі каментарый Муджахіда ібн Джабра і праалідскія тафсіры аль-Джу’фі (пам. у 745/746 г.) і ас-Судзі (пам. да 745 г.). Традыцыя шыіцкіх каментарыяў развівалася галоўным чынам у Куфе. З дапамогай алегарычнага тлумачэння Карана (тавіль), перастановак агаласовак і лагічных націскаў шыіцкія каментатары інтэрпрэтавалі шэраг урыўкаў на карысць Алі ібн Абу Таліба і яго нашчадкаў, абвінавачваючы сунітаў у «скажэнні» (тахрыф) тэксту і знішчэнні шэрагу ключавых аятаў.

Ва ўмовах забароны на пераклад Карана на іншыя мовы, каментарыі (тафсіры), якія суправаджалі тэкст Свяшчэннага пісання, адыгралі выключна важную ролю ў азнаямленні з Каранам тых мусульман, якія не валодалі арабскай мовай.

Школы тафсіра

Старонка з рукапісу Тафсір аль-Байдаві

У працэсе развіцця навукі тафсіра ў мусульманскім свеце сфарміраваліся тры асноўныя школы:

• Мекканская школа, заснаваная Ібн Абасам. Яе выбітнымі прадстаўнікамі былі: Саід ібн Джубайр (пам. 712), Муджахід ібн Джабр (пам. 721), Ікрыма аль-Барбары (пам. 723), Тавус ібн Кайсан (пам. 724), Ата ібн Абу Рабах (пам. 732) і Абу аш-Шаша (пам. 711).
• Куфійская школа, заснаваная Ібн Масудам (пам. 682). Гэтая школа шырока выкарыстоўвала метады іджтыхада і ра’я (рацыянальнага меркавання). Сярод яе паслядоўнікаў: Алкама ібн Кайс (пам. 682), Масрук ібн аль-Аджда (пам. 682), аль-Асвад ібн Язід (пам. 693), Мура аль-Хамадані (пам. 685), Амір аль-Шабі (пам. 721), Хасан аль-Басры (пам. 728) і Ібрахім аль-Нахаі (пам. 713). Самым значным каментарыем лінгвістычнага характару, які выйшаў з гэтай школы, з’яўляецца праца «Значэнні Карана» граматыка з Куфы Аль-Фары (пам. 822).
• Медзінская школа, заснаваная Убаем ібн Кабам (пам. 643). Яе прадстаўнікі: Мухамад ібн Каб аль-Куразі (пам. 697), Абу аль-Алія (пам. 709) і Зейд ібн Аслам (пам. 753).

Акрамя прадстаўнікоў гэтых школ, у іншых галінах Халіфата таксама дзейнічалі вядомыя тлумачальнікі Карана, такія як Дахак аль-Харасані (пам. 723), Ата аль-Хузалі (пам. 744) і Ата аль-Харасані (пам. 757).

Тафсір і тавіль

Тафсір ат-Табары

Ідэалагічная барацьба паміж сунітамі і шыітамі знайшла сваё адлюстраванне ў падзеле абшчыны на прыхільнікаў літаральнага тлумачэння Карана (захір) і прыхільнікаў «схаванага», «таемнага» сэнсу (бацін). У асяроддзі мусульманскіх багасловаў разгарнуліся гарачыя спрэчкі вакол паняццяў тафсір і тавіль. Мукаціл ібн Сулейман (пам. 767), спасылаючыся на Ібн Абаса, сцвярджаў, што тафсір — гэта тое, што вядома вучоным (улемам), а тавіль — тое, што вядома толькі Алаху. Аль-Матурыдзі (пам. 944) лічыў, што права на тафсір належыць выключна паплечнікам Мухамада (сахабам), а тавіль — гэта прэрагатыва правазнаўцаў (факіхаў).

Пазней ас-Суюці (пам. 1505) вызначыў тафсір як перадачу мудрасці папярэдніх ісламскіх аўтарытэтаў, а тавіль — як прадукт глыбокага і самастойнага вывучэння тэксту. Адначасова пачало з’яўляцца ўяўленне пра непажаданасць і нават забароненасць тафсіраў, што падмацоўвалася словамі халіфа Умара, які нібыта рэзка выступаў супраць каментавання Карана з-за небяспекі падмены свяшчэннага тэксту адвольнымі фантазіямі.

Мухамад ібн Джарыр ат-Табары выпрацаваў кампраміснае рашэнне, падзяліўшы каранічныя тэксты на тры катэгорыі:

1. тэксты, якія недаступныя разуменню людзей (іх сапраўдны сэнс ведае толькі Алах);
2. тэксты, сэнс якіх можна высветліць толькі абапіраючыся на традыцыйныя тлумачэнні, што ўзыходзяць да самога Мухамада;
3. тэксты, складанасці тлумачэння якіх з’яўляюцца выключна лінгвістычнымі і здымаюцца з дапамогай ведаў філолагаў. Яго «Тафсір» стаў першым каментарыем, які тлумачыў Каран паслядоўна, аят за аятам (так званы курсорны каментарый), і гэты метад стаў стандартам для ўсіх наступных муфасіраў.

Палеміка вакол паняццяў тафсір і тавіль адлюстравала таксама барацьбу мутазылітаў, якія звярталіся да «рацыяналістычнага» тавіля, з іх праціўнікамі. У прыватнасці, у пытанні антрапаморфных уяўленняў пра бажаство мутазыліты звярталіся да тлумачэння Карана з дапамогай асабістага меркавання (ат-Тафсір бі-р-ра’й). Гэтая практыка прызнавалася неправамернай прыхільнікамі тлумачэння з дапамогай мусульманскай традыцыі (ат-Тафсір бі-ль-ільм), у першую чаргу ханбалітамі. Тафсіры гэтага перыяду служылі зброяй і ў вострай ідэалагічнай дыскусіі аб «створанасці» і «нестворанасці» Карана. Найбольш значным мутазыліцкім тафсірам з’яўляецца твор «аль-Кашшаф» Махмуда аз-Замахшары (1074—1144), які пасля быў прыняты, з шэрагам паправак, нават сунітамі. У рамках катэгорый тафсір і тавіль праходзіла і палеміка супраць тлумачэнняў, напісаных суфіямі.

Асаблівасці тафсіраў у розных плынях

Рэлігійна-палітычная абстаноўка ў ісламскім свеце знаходзіла прамое адлюстраванне ў тлумачэннях да Карана. Так, з «утойваннем» апошняга шыіцкага імама Мухамада ібн аль-Хасана (пам. 873/874) звязваецца з’яўленне ў шыітаў шэрагу твораў, прысвечаных тлумачэнню эсхаталагічных аятаў. Сваё адлюстраванне ў тафсірах знайшлі таксама дзейнасць ісмаілітаў і барацьба Ібн Тайміі за вяртанне да «першапачатковага» ісламу. Ібн Таймія, у прыватнасці, патрабаваў поўнага выключэння з тафсіраў матэрыялаў, якія ўзыходзілі да іўдзейска-хрысціянскага асяроддзя (ісраіліята).

Наяўнасць вялікай колькасці рэлігійна-палітычных плыняў прывяла да таго, што ў некаторых тафсірах часта сумяшчалася адразу некалькі пунктаў гледжання. Напрыклад, у тафсіры Фахр ад-дзіна ар-Разі (пам. 1209) прадстаўлена як антымутазыліцкая, так і антызахірыцкая пазіцыя, а таксама адлюстроўваюцца ідэі ашарытаў. Шматтомны каментарый пакінуў пасля сябе малікіт Аль-Куртубі (пам. 1273). Іншы каментарый, які адлюстроўвае малікіцкі пункт гледжання, напісаў андалузскі юрыст Абу Бакр Ібн аль-Арабі (пам. 1148).

Акрамя згаданых, найбольш вядомымі і аўтарытэтнымі тлумачэннямі Карана лічацца творы Ахмада ас-Салібі (пам. 1035), аль-Байдаві (пам. 1286), а таксама сумесная праца Дж. аль-Махалі (пам. 1459) і ас-Суюці («Тафсір аль-Джалалайн»).

Шыіцкім аўтарам належыць група твораў «Кітаб ма нузіла фі 'Алі мін аль-Кур’ан», у якіх прасочваюцца спробы паказаць выключную ролю Алі ібн Абу Таліба ў кантэксце «ніспаслання» Карана. Суніты ў адказ стваралі свае творы (напрыклад, ас-Суюці «Катф ас-самар фі мувафакат сайідзіна 'Умар»), у якіх падкрэсліваліся асаблівыя заслугі Умара і іншых суніцкіх лідараў.

Жанры тафсіраў

Сайід Кутб

Тлумачэнне Карана дзеліцца на наступныя спецыялізаваныя раздзелы:

1. Гарыб аль-Куран — раздзел, у якім вывучаецца лінгвістыка і фанетыка Карана. Першапачаткова тут даследаваліся розныя словы, якія былі незразумелыя самім арабам. Для правільнага разумення слоў і сэнсаў былі складзены тэрміналагічныя і тлумачальныя слоўнікі. Лічыцца, што ўпершыню праблемай лінгвістычнага тлумачэння заняўся Ібн Абас.
2. Асбаб ан-нузуль — раздзел, які вывучае прычыны і гістарычныя падзеі, што папярэднічалі ніспасланню канкрэтных каранічных аятаў. Творы на гэтую тэму дазвалялі ставіць пытанне аб дакладнай датыроўцы аятаў. Асабліва вядомыя працы такіх тлумачальнікаў, як ас-Суюці, аль-Вахідзі (пам. у 1075 г.) і аль-Іракі (пам. у 1175 г.).
3. Ахкам аль-Куран — раздзел, у якім вывучаюцца прававыя і веравучыцельныя прадпісанні (хукмы), што змяшчаюцца ў аятах.
4. Муташабіх аль-Куран — раздзел, прысвечаны вывучэнню незразумелых аятаў Карана, якія маюць схаваны эзатэрычны сэнс.
5. Фадаіль аль-Куран — раздзел, у якім вывучаюцца «вартасці» (фада’іль) і «перавагі» (фадль) Карана.
6. Іджаз аль-Куран — раздзел, у якім абгрунтоўваецца і вывучаецца цудоўнасць і непераймальнасць Карана па форме і змесце.
7. Мушкіль аль-Куран — раздзел, у якім даказваецца, што ў Каране няма ўнутраных супярэчнасцей.
8. Насх і мансух — раздзел, у якім вывучаецца адмена прававога дзеяння аднаго аята іншым (больш познім). Гэты напрамак шчыльна звязаны з жанрам асбаб ан-нузуль і развіваўся ў першую чаргу ў кантэксце ісламскага права (фікха). Найбольш вядомыя працы Ібн Хазма (пам. у 1064 г.), ан-Нахаса (пам. у 950 г.) і Хібаталаха ібн Саламы (пам. у 1019 г.).

Крыніцы і метады тафсіра

Тлумачальнікі Карана традыцыйна абапіраюцца на пяць асноўных крыніц і метадаў:

1. Каран. Тлумачэнне адных аятаў Карана іншымі — гэта найбольш надзейны від тлумачэння. У такім падыходзе сцісла выкладзены сэнс адных аятаў больш падрабязна дапаўняецца і раскрываецца іншымі аятамі.
2. Хадысы Мухамада. Тлумачэнне сунай — гэта від тафсіра, заснаваны на розных хадзісах, якія непасрэдна растлумачваюць аяты Карана.
3. Выслоўі паплечнікаў і іх паслядоўнікаў.
4. Ісраіліят. (Дадзеныя з іўдзейска-хрысціянскай традыцыі, якія прымаюцца толькі калі яны не супярэчаць ісламу).
5. Ра’й і іджтыхад. Тлумачэнне на падставе ўласных высноў (ра’й) — гэта тафсіры, якія выводзяцца метадамі лагічных даследаванняў (іджтыхадамі). Пры такім тлумачэнні ўважліва вывучаюць стыль апавядання аятаў, дакладнае слоўнікавае і сэнсавае значэнне слоў, з якіх яны складаюцца.

Тафсіры беларуска-літоўскіх татар

Старонка са славянамоўнага рукапісу беларускіх татар (кітаба)

Унікальнай рэгіянальнай з'явай з'яўляюцца тафсіры беларуска-літоўскіх татар, створаныя ў Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. У сувязі з моўнай асіміляцыяй і пераходам на старабеларускую і польскую мовы, татары страцілі здольнасць разумець арыгінальны арабскі тэкст Карана.

Паколькі ў ісламскай традыцыі прамы і літаральны пераклад Карана лічыўся недапушчальным, мясцовыя перакладчыкі выкарыстоўвалі тэрмін «тафсір», каб надаць сваім працам статус каментарыя або тлумачэння. Такім чынам яны пазбягалі абвінавачванняў у скажэнні божага слова, хоць па сутнасці гэта былі паўнавартасныя пераклады.

Беларуска-татарскія тафсіры ўяўляюць сабой падрадковыя (інтэрлінеарныя) пераклады: пад кожным арабскім радком Карана дробнымі арабскімі літарамі (так званай беларускай арабіцай) упісваўся тэкст на славянскай мове. Самым старым і вядомым з такіх помнікаў з'яўляецца Мінскі тафсір 1686 года, створаны імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам. Гэты пераклад набыў кананічны статус і на працягу стагоддзяў капіяваўся іншымі татарскімі кніжнікамі, напрыклад, у Мядзельскім зборы рукапісаў Аляксандра Адамовіча мяжы XIX і XX стст.. Спецыфічная графіка-арфаграфічная сістэма гэтых тафсіраў робіць іх выключна важнай крыніцай для даследавання гістарычнай фанетыкі і дыялекталогіі беларускай мовы, напрыклад, яны дакладна фіксавалі жывое беларускае аканне, дзеканне і цеканне.

Сучасныя тафсіры

На мяжы XIX—XX стагоддзяў найбольшае развіццё атрымала мусульманская рэфармісцкая экзегетыка, якая адлюстравала сутыкненне мусульманскага грамадства з еўрапейскай філасофскай і навуковай думкай.

З дапамогай новых тафсіраў тлумачальнікі паспрабавалі, з аднаго боку, унесці ў мусульманскае асяроддзе сучасныя навуковыя ўяўленні, зрабіўшы іх прымальнымі ў кантэксце традыцыйных каштоўнасцей. З іншага боку, яны імкнуліся абвясціць новыя навуковыя дасягненні і сацыяльныя з'явы ўжо «прадказанымі» ў Каране, каб перашкодзіць размыванню аўтарытэту Свяшчэннага пісання. Каментатары абапіраліся на традыцыі класічнага каментавання, але пашыралі іх. Напрыклад, Амін ал-Хулі (пам. у 1965 г.) сцвярджаў, што ўжо ў творах Аль-Газалі можна знайсці правобраз «навуковага каментарыя» (ат-тафсір аль-'ільмі). У працах Тантаві Джаўхары (1862—1940), аль-Кавакібі (1849—1903) і іншых можна сустрэць самы разнастайны матэрыял: ад навукова-папулярных апісанняў сонечнай сістэмы і будовы клеткі да антыкаланіяльнай і антыматэрыялістычнай палемікі.

Сярод новых тафсіраў, натхнёных дасягненнямі Захаду і новымі сацыяльна-палітычнымі дактрынамі, асаблівую ўвагу прыцягвае «Тафсір аль-Манар» («Месца святла»), ініцыяваны егіпецкімі мадэрністамі на чале з Мухамад Абдо (1849—1905) і яго вучнем Рашыдам Рыдой (1865—1935). У гэтай працы, заснаванай на класічным «Тафсіры аль-Джалалайн», яны спрабавалі сфармуляваць у ліберальна-рэфармісцкім духу прынцыпы арганізацыі абноўленага ісламскага грамадства. Свае каментарыі стваралі і прыхільнікі «ісламскага сацыялізму», якія знаходзілі ў Свяшчэнным пісанні папярэджанне сацыялістычных ідэй.

Ідэолаг «ісламскай рэвалюцыі» і «трэцяга шляху» Сайід Кутб (пам. у 1966 г.) стварыў манументальны 8-томны тафсір «У цені Карана» (Фі зіляль аль-Кур’ан), пафас якога заключаецца ў абгрунтаванні сацыяльнай праграмы руху «Браты-мусульмане».

Тафсір працягвае шырока выкарыстоўвацца ў ідэалагічнай барацьбе, у тым ліку шыіцкімі лідарамі Ірана і рухам ахмадыя. З мэтай прапаганды сучасныя тлумачэнні Карана часта перакладаюцца на англійскую і іншыя заходнія мовы. Разам з тым, сваё значэнне да сённяшняга дня захоўваюць і класічныя сярэднявечныя тафсіры.

Гл. таксама

• Мінскі тафсір

Літаратура

• Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — 418 с.
• Али-заде А. А. Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007. — 400 с.
• Резван Е. А. Тафсир ал-Кур'ан // Ислам: энциклопедический словарь. — М.: Наука, 1991. — С. 232—234.
• Сеўрук Д. Э. «Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў // Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст : зборнік. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — С. 40—113.
• Тарэлка М. У. Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання // Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст : зборнік. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — С. 123—202.
• Danecki J. Kultura islamu: słownik. — Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997. — ISBN 83-02-06373-8.
• Danecki J. Podstawowe wiadomości o islamie. T. 1. — Warszawa: Dialog, 1998. — ISBN 83-86483-40-7.