Трыванне дзеяслова

Трыва́нне дзеясло́ва — лексіка-граматычная катэгорыя, якая паказвае на завершанасць або незавершанасць дзеяння.

У беларускай мове

У беларускай і іншых славянскіх мовах вылучаюць два віды трывання дзеяслова:

• незакончанае, якое выражае працягласць, паўтаральнасць дзеяння без указання на яго вынік або мяжу (жыву, жыў, буду жыць),
• закончанае, якое абазначае абмежаванасць дзеяння ў часе — пачатак або канец, завершанасць дзеяння, адзін з момантаў яго працякання (пражыў, пражыву).

Дзеясловы незакончанага і закончанага трыванняў з аднолькавым лексічным значэннем утвараюць пары (вучыць — вывучыць, жаць — зжаць). Утварэнне трывальнай пары можа ісці двума шляхамі:

• перфектывацыяй (ад дзеяслова незакончанага трывання ўтвараецца дзеяслоў закончанага трывання),
• імперфектывацыяй (ад дзеяслова закончанага трывання ўтвараецца дзеяслоў незакончанага трывання).

Трывальныя пары дзеясловаў утвараюцца пераважна з дапамогай прыставак (вячэраць — павячэраць) і суфіксаў (натхніць — натхняць), чаргавання гукаў у словах (збіраць — сабраць), змены месца націску (накіда́ць — накі́даць), суплетывізму асноў (гаварыць — сказаць). Большасць дзеясловаў беларускай мовы парныя паводле трывання (рабіць — зрабіць, спазняцца — спазніцца).

Ёсць дзеясловы, што маюць форму толькі аднаго трывання — незакончанага (залежаць, паважаць) або закончанага (абнародаваць, схамянуцца). Такія дзеясловы не ўтвараюць трывальныя пары і называюцца няпарнымі або аднатрывальнымі. У некаторых дзеясловах значэнне закончанага і незакончанага трывання супадае ў адной форме (атакаваць, сігналізаваць). Такія дзеясловы лічацца двухтрывальнымі.

З катэгорыяй трывання цесна звязана катэгорыя часу дзеяслова.

Літаратура

• Трыванне дзеяслова // Беларуская мова : энцыклапедыя / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 563. — 654 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85700-126-9.