Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Мастацтва Польшчы

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search

Найбольш раннія помнікі выяўленчага мастацтва на тэрыторыі Польшчы адносяцца да канца палеаліту — касцяныя наканечнікі дзідаў з зааморфнымі выявамі, неаліту — арнаментаваныя пасудзіны, статуэткі жанчын, бурштынавыя выявы птушак і звяроў, і бронзавага веку — вазы з зааморфным аздабленнем, урны з выявамі твару чалавека, кераміка, фібулы і інш.

У IXX стст. на язычніцкіх капішчах ставілі драўляныя і каменныя скульптурныя выявы багоў, якія вызначаліся абагульненасцю і статычнасцю форм. Пасля прыняцця ў 966 хрысціянства(руск.) бел. пашырылася дэкаратыўнае аздабленне храмаў, прыкладам чаго можа служыць пляцёнкавы арнамент на калонах Вавельскага кафедральнага сабора і інш.

Фундацыйны тымпан касцёла ў Стшэльне
Фрэска XII ст. у заходняй апсідзе касцёла ў Туме(польск.) бел.
Фрэскі з касцёла ў Чэрвіньску над Віслан(польск.) бел.
Дзяржальня Шчэрбеца.

З другой паловы XII ст. ў мастацтве Польшчы дамінаваў раманскі стыль. Пад уплывам французскага і нямецкага мастацтва развіваліся скульптура — рэльефы на тымпанах парталаў касцёлаў Святой Тройцы(польск.) бел. ў Стшэльне(руск.) бел. і Дзевы Марыі «на пяску»(польск.) бел. ва Уроцлаве, на дзвярах касцёла Дзевы Марыі(польск.) бел. ў Гнезне і інш.), манументальны жывапіс — фрэска ў касцёлах у Туме(польск.) бел., Чэрвіньску над Віслан(польск.) бел. і інш., кніжная мініяцюра. Унікальны твор дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва — каранацыйны меч «Шчэрбец»(руск.) бел. 1230 года, аздоблены гравіроўкай.

Надмагілле Казіміра III Вялікага ў Вавельскім саборы

Пад уплывам школы разьбяроў з Марбурга ствараліся статуі святых, такія як «Мадонна» з Вісліцы(руск.) бел., 1280; «Саламея» з Глогава[прыбраць шаблон], 1290, і інш., надмагіллі са скульптурнымі выявамі Генрыха IV Пробуса ў касцёле Святога Крыжа(польск.) бел. ва Уроцлаве, 13001310; Казіміра III Вялікага(польск.) бел. ў Вавельскім саборы, 1370—1382 гг., і Уладзіслава II (Ягайлы)(польск.) бел. на Вавелі, 1440. Драўляная скульптура развівалася ў рэчышчы «мяккага стылю» («Мадонны на льве» са Скальбмежа(польск.) бел., 1370; «П'ета» з Бронзава, 1384; «Укрыжаванне» з Ша- мотул, 1410, і інш.).

Роспісы капліцы Святой Тройцы ў Любліне

Экспрэсіўнасцю вобразаў вызначаюцца фрэскі касцёлаў («Пакутніцтва св. Цэцыліі» і «Пакутніцы» ў Непаламіцах(польск.) бел., 1360; «Разумныя дзевы» ў Лодзі, 1370; «Св. Матфей і Св. Ядвіга» ў Тшэбуні, 1400, і інш.). На стылістыку гатычных размалёвак XV ст. паўплываў візантыйскі стыль, гэта тычыцца, напрыклад, фрэсак віленскага майстра Андрэя ў каралеўскай капліцы ў Любліне, 1418; Свентакшыскай капліцы ў Кракаве, касцёлах у Сандаміры, Гнезне і інш.).

Алтар Віта Ствоша
Надмагілле Казіміра IV Ягелончыка
Чаша Тынецкага абацтва
Брама ратушы ва Уроцлаве

У другой палове XV ст. дамінаваў «ломаны» стыль позняй готыкі, які вызначаўся сінтэзам ідэалістычных і натуралістычных матываў. Гэты стыль увасобіў у алтары касцёла Дзевы Марыі ў Кракаве (14771489) і надмагіллі Казіміра IV Ягелончыка(польск.) бел. на Вавелі (1492) скульптар Ф. Штос. Алтарны жывапіс развіваўся пад уплывам нідэрландскага(англ.) бел. і нямецкага(англ.) бел. мастацтва ранняга Адраджэння (алтар Святой Барбары(польск.) бел. ў Вроцлаве, 1447; алтарныя кампазіцыі «Зняцце з крыжа» ў Вавельскім кафедральным саборы; «Аплакванне» ў касцёле(польск.) бел. ў Олькушы(польск.) бел., мастак Ян Вялікі(польск.) бел., 1485). У кампазіцыі насценных размалёвак уключаліся пейзажныя і жанравыя матывы. Познегатычнай вытанчанасцю форм і майстэрствам апрацоўкі вызначаюцца творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (карона Казіміра III Вялікага, чаша Тынецкага абацтва(руск.) бел., брамы ратушы ва Уроцлаве(польск.) бел. і інш.).

Надмагілле Яна Ольбрахта
Надмагіллі Жыгімонта І Старога (уверсе, 1519—33) і Жыгімонта ІІ Аўгуста (унізе, 1573)
Надмагілле Барбары Тарноўскай
Надмагілле Стэфана Баторыя
Мініяцюра з Кодэкса Балтазара Бэхема
Мініяцюра з малітоўніка Жыгімонта І
Частка паліпціха Св. Яна з касцёла Св. Катажыны ў Кракаве
Ганс Крэль. Бітва пад Оршай, 1520—1534

У канцы 15 — пачатку 16 ст. са станаўленнем гуманістычных ідэй склалася культура Адраджэння. У скульптуры пашырыўся тып надмагілля-саркафага ў нішы з выявай памерлага на верхняй пліце (надмагілле Яна Ольбрахта ў Вавельскім кафедральным саборы, скульптар Ф. Ф'ёрэнціна, 1505). Уплывамі фларэнційскай школы вызначаюцца надмагілле Жыгімонта І, статуі св. Пятра і св. Жыгімонта ў Жыгімонтаўскай капліцы на Вавелі (1519—33, майстар Б. Бярэчы), надмагілле Барбары Тарноўскай у Тарноўскім кафедральным саборы(польск.) бел. (1536, скульптар Дж. М. Падавана), маньерызму — надмагіллі Жыгімонта II Аўгуста ў Жыгімонтаўскай капліцы (1573, скульпт. С. Гучы), Стэфана Баторыя (1595, скульптар Гучы, усе на Вавелі). Рысы рэнесансу найбольш яскрава выявіліся ў мініяцюры (ілюстрацыі да «Кодэкса Балтазара Бэхема(руск.) бел.» са статутамі кракаўскіх цэхаў, 1505, да малітоўніка Жыгімонта І Старога, мастак Станіслаў Самастшэльнік). У алтарным жывапісе рысы позняй готыкі спалучаліся з рэнесансавымі тэндэнцыямі (паліпціх Св. Яна ў касцёле Св. Катажыны(польск.) бел. ў Кракаве, мастак І. Лібнаў). Дэкаратыўнымі фрызамі з выявамі рыцарскіх турніраў і парадных шэсцяў аздоблены залы Вавельскага замка. Адзін з найбольш ранніх узораў батальнага жанру — абраз «Бітва пад Оршай» (1515). Высокім мастацкім узроўнем вызначаліся вышыўка, ткацтва, кафлярства, злотніцтва.

Майстар Андрэй. Партрэт Жыгімонта І. 1546
Марцін Кобер. Партрэт Стэфана Баторыя. 1583
Калона Жыгімонта III Вазы

З другой паловы 16 ст. пашырыўся рэпрэзентатыўны парадны партрэт (партрэты Жыгімонта І, 1546, магчыма, майстар Андрэй; Стэфана Баторыя, 1583, Марцін Кобер(руск.) бел.). У першай палове 17 ст. маньерыстычныя традыцыі фламандскай, нямецкай і італьянскай школ спалучаліся са стылістыкай ранняга барока. Развіваліся манументальная скульптура (калона Жыгімонта III Вазы ў Варшаве, 1644, К. Тэнкала, К. Молі, Д. Тым), дэкаратыўная разьба па стука (Ж. Б. Фальконі, Б. Фантана, А. Шлютэр і інш.).

Фрагмент карціны «Бітва пад Лепанта». мастак Далабела, 1620-я г.
«Уезд Ежы Асалінскага ў Рым», мастак Стэфана дэла Бела(руск.) бел., 1633
фрэска «Апошні суд» у капліцы Св. Крыжа (Тышкевічаў) базілікі Святога Станіслава(польск.) бел. ў Любліне, 1654, мастак Томаш Мушынскі

Жывапіс 17 — першай палове 18 ст., звязаны з рухам контррэфармацыі, зазнаў уплывы венецыянскай і нідэрландскай школ (Барталамей Штробель(англ.) бел., Ісак ван дэн Блоке(руск.) бел., Х. Ф. дэ Фрыз(руск.) бел., С. Б. Будка, Тамаза Далабела(руск.) бел., Е. Коен, А. Мёлер(руск.) бел., Ф. Найсер, В. Цяшынскі і інш.). У рэлігійныя сюжэты часта уключаліся народныя тыпажы, элементы нацыянальнага адзення («Уваскрэсенне Петравіна» Т. Наваковіча; цыкл з жыцця Cв. Яцэка ў касцёле дамініканцаў(польск.) бел. у Кракаве, мастак Далабела, 1619—25; абраз у Яснагорскім кляштары(руск.) бел. ў Чэнстахове, 1622) і творы гістарычнай тэматыкі («Бітва пад Лепанта». мастак Далабела, 1620-я г.; «Уезд Ежы Асалінскага ў Рым», мастак Стэфана дэла Бела(руск.) бел., 1633). Пашырыліся тыпы сармацкага і пахавальнага партрэта (Мальтмонтэ, А. Палоні, Е. Ф. Ругендас, Я. Трэтка і інш.). Манументальныя размалёўкі вызначаліся паветраным ілюзіянізмам (фрэска «Апошні суд» у капліцы Св. Крыжа (Тышкевічаў) базілікі Святога Станіслава(польск.) бел. ў Любліне, 1654, мастак Томаш Мушынскі). У графіцы пераважалі створаныя паводле жывапісных узораў партрэты, ілюстрацыі, абразкі. У дэкаратыўным мастацтве стылістыка еўрапейскае барока спалучалася з рысамі ўсходняга мастацтва. У скульптуры пачатку 18 стагоддзя пашырылася ракако (А. Асінскі, Я. Е. Плерш, Я. Е. Урбанскі, А.Францкевіч і інш.). У жывапісе пад уплывам мастацтва Саксоніі пераважалі рэпрэзентатыўныя партрэты (Ю.Кацяноўскі, А.Місеўскі, Л. дэ Сільвестр), рэліг. жывапіс (К. Д. Асам, К.Карлоне, Ф. А. Себасціні, К.Хандке, Ш.Чаховіч, А.Шэфлер). Высокім узроўнем вызначалася маст. ткацтва (выраб шпалер, «персідскіх» паясоў і інш. на мануфактурах у Варшаве, Кракаве, Бяла-Падлясцы, Станіслававе, Бродах, Адвеку). 2-я пал. 18 ст. — перыяд Асветніцтва. У 1770-я г. ў каралеўскім замку ў Варшаве створана маст. майстэрня пад кіраўніцтвам М.Бача- рэлі, якая стала першай польскай маст. школай. Быт. сцэны, падзеі паўстання 1794 адлюстроўвалі жывапісцы ААрлоўскі, Я. П. Норблін, М.Плонскі; у жанры партрэта працавалі К.Вайнякоўскі, Ю.Фаворскі і інш. У 1-й пал. 19 ст. пашырыўся класіцызм (скульпт. У.Аляшчынскі, Л.Каўфман, П.Маліне", Я.Татаркевіч, мастакі А.Брадоўскі, А.Ка- куляр, Ю.Пешка, Ф.Смуглевіч, М.Стахо- віч), які паступова змяніўся рамантызмам (А.Гротгер, П.Міхалоўскі і інш.). З сярэдзіны 19 ст. пашырыўся гіст. жывапіс, які дасягнуў свайго апагею ў творчасці Я.Матэйкі. Рэв. сітуацыя 1860-х г. паўплывала на развіццё жанравага жывапісу, які звярнуўся да адлюстравання жыцця сялянства і гар. беднаты (творы В.Герсана, Ф.Кастшэў- скага, А.Котсіса, Ю.Шармянтоўскага). У 1870—80-я г. тэндэнцыі дэмакр. рэалізму выявіліся ў творчасці М. і А. крымскіх, Ю.Хелмонскага. Сацыяльнай праблематыцы проціпастаўляўся позні акадэмізм, часам з фальклорна-сімвалічнымі рысамі (Г. Семірадскі, В. Прушкоўскі і інш.). У канцы 19 — пач. 20 ст. пашырыліся імпрэсіянізм (В. Базнанская, Л.Вычулкоўскі, Ю.Панкевіч, Я.Станіслаўскі), мадэрн (пераважна ў галіне сімвалізму; С. Выспянскі, В. Вайткевіч, Я. Малдаўскі, Ф. Рушчыц). Новы ўздым адбыўся ў графіцы (гравюры Вычулкоў- скага, А.Каменскага, кніжнае афармленне Выспянскага, плакаты Ю.Мехо- фера, К.Фрыча). У скульптуры спалучаліся рысы. рэалізму, мадэрну і імпрэсіянізму (К.ФЛунікоўскі, КЛяшчка, В.Шы- маноўскі і інш.). Абнавілася стылістыка дэкар.-прыкладнога мастацтва, адраджаліся нар.-маст. промыслы (кераміка, кавальства, ткацтва, набіванка, вышыўка, выцінанка). У 1-й пал. 20 ст. пад уплывам зах.-еўрап. культуры мастацтва П. развівалася пераважна ў рэчышчы мадэрнізму. У жывапісе пашырыліся каларыстычныя пошукі (З.Валішэўскі, Г.Рудзка-Цыбісова, Ю.Чапскі, Я.Цыбіс), кубізм і экспрэсіянізм (Т.Кантар, З.Пра- нашка, Т.Чыжэўскі, Л.Хвістак, М.Ярэма), лінеарны дэкаратывізм (Э.Зак, Р.Крам- штык), супрэматызм, унізм, абстрактнае мастацтва (К. Кобра, У.Стшамінскі, Г.Стажэўскі). У галіне графікі працавалі Ф.Бартошак, Г.Краеўская, Ю.Краеўскі, БЛінке, У.Скачыляс, Т.Цяслеўскі і інш. У скульптуры пашырыліся стылізацыя ў духу нар. мастацтва (Я.Шчапкоўскі) і неакласічныя тэндэнцыі (В.Віціг, Арамейскі). Своеасабліва спалучаў прыёмы кубізму і прымітывізму ЮТ. Макоўскі. У 1950-я г. гуманіст, нац. традыцыі развіваліся ў скульпт. партрэце (Дунікоўскі, А.Карны), станковай графіцы і плакаце (Кулісевіч, Т.Трапкоўскі). У жывапісе захоўваліся традыцыі мадэрнізму пач. 20 ст. У сярэдзіне 1950-х—1970-я г. пашырыліся абстрактнае мастацтва, сюррэалізм, оп-арт, поп-арт. Сярод вядучых жывапісцаў Я.Тарасін, Е.Тхужэў- скі, А.Урублеўскі, Ярэма, скульптараў М.Абакановіч, У.Гасёр, Г.Земла, М.Ка- нечны, А.Шапачнікаў і інш. Росквіту дасягнула станковая і кніжная графіка, якая вызначаецца экспрэсіяй і дэкар. вытанчанасцю вобразаў, шматпланавасцю маст. прыёмаў. У 1980—90-я г. побач з традыц. актыўна развіваліся новыя маст. формы (інсталяцыя, перформанс, хэпенінг, відэаарт, бодыарт і інш.). Сцвердзілася новае пакаленне мастакоў: У.Бароўскі, З.Бяксінскі, Е.Вераса, К.Вадзічка, М .Давідзюк, К.Ка- зыра, М.Кіеўскі, А.Маеўскі, Ф.Маслю- шчак, Я.Младажэнец, М.Пінінская-Бе- рась, Ю.Рыбакоўскі, Л.Тарасевіч і інш. У дэкар.-прыкладным мастацтве пошукі сучасных форм спалучаюцца з традыцыямі нар. мастацтва.

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]