Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі
Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1920).jpg
Гады існавання 24 лістапада 1917сакавік 1921
Краіна БНР
Уваходзіць у Войска Польскае (лета 1919 — сакавік 1921)
Тып сухапутныя войскі (пяхота і кавалерыя)
Колькасць каля 11 000 чал.
(без уліку партызан і балахаўцаў)
каля 54 000 чал.
(агульным лікам)
Дыслакацыя БНР
Польшча
Войны Грамадзянская вайна ў Расіі
Польска-савецкая вайна
Удзел у
  • Варшаўская бітва, 1920
  • Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі — комплекс узброеных фарміраванняў, якія ствараліся на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў перыяд з лістапада 1917 года па сакавік 1921 года.

    Фарміраванні пад эгідай БНР[правіць | правіць зыходнік]

    Шыльда ваенна-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі.

    24 лістапада 1917 года, яшчэ задоўга да з'яўлення БНР, на тэрыторыі часткова акупаванай нямецкімі войскамі Беларусі быў сфарміраваны 1-ы Мінскі беларускі пяхотны полк (каля 2 тыс. чал.), які стаў асновай узброеных фарміраванняў Выканаўчага камітэта Вялікага Беларускага савета Усебеларускага з'езду. Гэты полк удзельнічаў у баях з бальшавікамі ў студзені — лютым 1918 года, дзейнічаючы сумесна з польскім корпусам пад камандаваннем генерала Доўбара-Мусніцкага. 9 сакавіка 1918 года, карыстаючыся чарговым наступам нямецкіх войскаў, Выканкам рады абвясціў пра стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі.

    20 кастрычніка Рада БНР звярнулася да канцлера Германскай імперыі, яшчэ раз просячы прызнання незалежнасці Беларусі і дазволу на стварэнне беларускага войска[1][2].

    Беларускія афіцэры, выкарыстоўваючы назбіраную сялянамі зброю, прыступілі да стварэння беларускіх войскаў, не чакаючы дазволу ад нямецкіх улад. Немцы адказалі арыштам стваральнікаў гэтых атрадаў, у тым ліку палкоўніка К. Езавітава, і пасадзілі іх у турму. Ад расстрэлу іх уратавала толькі Лістападаўская рэвалюцыя ў Германіі[1][2].

    9 лістапада беларускі ўрад выдаў яшчэ адну пастанову аб фарміраванні войска. 11 лістапада ген. К. Кандратовічу, палкоўніку К.Езавітаву было даручана стварэнне штабу 1-га Беларускага Палка. К. Кандратовіч, як сябар Рады БНР, прапанаваў праект арганізацыі 200-тысячнага войска і паведаміў, што віленскія банкіры і грамадзяне ў падтрымку гэтай ідэі гатовы выдаткаваць значныя фінансавыя сродкі. Адзінай перашкодай, паводле ген. К. Кандратовіча, была неабходнасць згоды немцаў і пастаўка праз іх зброі[1][2].

    А. Луцкевіч запратэставаў супраць прапановы генерала Кандратовіча, бо не верыў у «падтрымку мас» і быў перакананы ў адказе з боку немцаў. Тым не менш, ён стварыў дэлегацыю з Р. Скірмунтам, В. Савічам і інш., і адправіў яе да германскіх улад. Аднак як у Салдацкім Савеце 10-й арміі, так і ў генерала Э. Фалькенгайна дэлегацыя атрымала адказ. Генерал Фалькенгайн адказаў проста: «Калі ў полі бачання нямецкіх войскаў з'явяцца якіясьці ўзброеныя сілы, то мы звернем супраць іх свае кулямёты.»[1][2].

    Падчас сустрэчы ген. К. Кандратовіча з польскім камандуючым ген. Уладзіславам Вейткам, было вырашана, што кожная народнасць будзе мець уласныя аддзелы самааховы на прынцыпах аўтаноміі, і толькі ў выпадку агульнай пагрозы будзе падпарадкоўвацца агульнаму кіраўніцтву. Аднак да ўтварэння агульнага фронту супраць бальшавікоў не дайшло[1][2].

    Дзейнасць Рады БНР у гэтым кірунку занепакоіла нават бальшавікоў. На бок Рады перайшлі беларускія эсэры, якіх бальшавікі атруцілі сваімі прапановамі аб кампрамісе (тыя эсэры ўдзельнічалі ў перамовах Луцкевіча з Леніным)[1][2].

    Аднак неспакой бальшавікоў не быў апраўданы. БНР не хапіла ні часу, ні арганізацыйных талентаў, каб у кароткі час стварыць баяздольныя войскі. Акрамя таго, ва ўрадзе БНР (Савеце Народных Міністраў) панавалі капітулянцкія настроі і ўвогуле неразуменне ва імя чаго ствараецца беларуская армія. Вярбоўка ішла павольна, а ў дабавак у гэтай арміі панавалі прабальшавісцкія погляды[1][2].

    Усведамляючы хісткасць свайго становішча, лідары БНР паспрабавалі ўсталяваць кантакты з палякамі для сумеснага стварэння баяздольных часцей, але спробы гэтыя не ўвянчаліся поспехам — палякі не былі зацікаўлены ў стварэнні беларускай дзяржавы, а тым больш, «вялікай Беларусі», якая прэтэндавала на такія гарады, як Вільня і Беласток, аспрэчваныя Польшчай. Наступным прэтэндэнтам на ролю саюзніка рэспублікі сталі войскі англійска-французскіх інтэрвентаў на Поўдні Расіі. 13 студзеня 1919 года старшыня Беларускага нацыянальнага цэнтра Сцяпан Некрашэвіч звярнуўся да камандуючага саюзнымі войскамі генерала Бертэло(руск.) бел. з мемарандумам пра стварэнне т. зв. «заходняга войска» — беларускага аналага войска, ставіла мэтай таксама барацьбу з бальшавікамі. На пасаду галоўнакамандуючага прапанаваўся генерал Вент. Аднак сфарміраваць атрымалася толькі адну дывізію — Заходнюю стралковую (прыбл. 10 тыс. чал.), якая складалася не толькі з беларусаў, але, галоўным чынам, з палякаў і літоўцаў, і распалую пры першым жа сутыкненні з часцямі Чырвонай Арміі.

    Перыяд польскай акупацыі (19191920)[правіць | правіць зыходнік]

    Улетку 1919 года вялікая частка Беларусі была занята польскімі войскамі, з прычыны чаго было вырашана вярнуцца да арганізацыі беларускага войска. Беларускія палітычныя дзеячы пачалі перамовы з польскімі ўладамі на прадмет фарміравання войска. Па гэтай нагодзе ў Вільні была створана Беларуская ваенная камісія (БВК), старшыня якой Павел Аляксюк 9 чэрвеня заявіў: «Мы павінны стварыць сваё войска, якое побач з польскімі і іншымі войскамі вызваліць Беларусь ад бальшавізму». Тым не менш, палякі не спяшаліся з арганізацыяю беларускіх часцей: толькі 22 кастрычніка Юзафам Пілсудскім быў выдадзены дэкрэт, які дазваляе сфарміраваць 2 беларускіх батальёны і зацвердзіў БВК у складзе Паўла Аляксюка, А. Прушынскага (Алеся Гаруна), Г. Канапацкага, Ф. Кушаля і У. Мурашкі. Палкоўнік Канапацкі, акрамя таго, быў прызначаны галоўнакамандуючым войскам.

    Штаб войска змесцаваўся ў Слоніме. Тутака ж былі арганізаваны афіцэрскія курсы. Абмундзіраванне і рыштунак для беларускіх часцей палякам далося атрымаць з Францыі, дзе захоўваліся запасы ваеннай маёмасці, пакінутага амерыканскім войскам. Ва ўсіх буйных беларускіх гарадах, падкантрольных палякам: Мінску, Слуцке, Бабруйску, Гародні, Баранавічах, Пінску, Лідзе, Брэст, Беластоку — была абвешчана мабілізацыя, адкрываліся пункты для вербавання і запісу добраахвотнікаў. Але не прайшло і месяца, як польскае камандаванне пераканалася ў бескарыснасці ідэі стварэння беларускага войска: беларусы, а асабліва сяляне, усімі сіламі пярэчылі мабілізацыі, і ў войска атрымалася прыцягнуць толькі 485 чалавек.

    «Зялёнае войска»[правіць | правіць зыходнік]

    У 1920 годзе чарговая спроба стварэння войска была прадпрынята Беларускай партыяй эсэраў. «Цяпер падышоў час, калі Беларуская рэспубліка не можа больш існаваць без беларускага войска, якое толькі адно можа зразумець правільныя справы перадавога беларускага народа і несці ўнутраную і вонкавую ахову Беларускай рэспублікі», — пісала эсэраўская газета «Змаганне». У адрозненне ад членаў рады і палякаў, эсэры распачалі крокі па стварэнні «зялёнага» войска на тэрыторыі савецкай Беларусі, менавіта якім мела быць стаць ядром беларускага войска. Арганізацыяю такіх «зялёных» атрадаў займаўся П. Злоцкі, праз якога беларускія эсэры кантактавалі з Расійскім палітычным камітэтам Б. Савінкова ў Варшаве, пазней рэарганізаваным у «Народны саюз абароны Радзімы і Волі» і мелым некалькі філіялаў у Беларусі. Але і на гэты раз стварыць нацыянальнае беларускае войска не атрымалася — у канцы 1920 гадоў Зялёнае войска налічвала не больш за 3 тысяч чалавек. Дэ-факта гэтыя сілы, як і сілы, фарміраваныя пры паляках годам раней, ужо не кантраляваліся ўладамі БНР, як і сама тэрыторыя Беларусі, аднак працэс іх фарміравання фармальна адбываўся пад іх кантролем

    Слуцкае паўстанне[правіць | правіць зыходнік]

    Сцяг 1-га Слуцкага палка ў Вільне. 1921

    Чацвёртая рэінкарнацыя беларускага войска прыйшлася на кастрычнік 1920 года. З 15 па 16 кастрычніка ў Слуцку, занятым польскімі войскамі, беларусы склікалі з'езд прадстаўнікоў валасцей і мястэчкаў. На ім была абрана Слуцкая рада, якая ўзначальваецца эсэрам В. Пракулевічам, і абвешчана Слуцкая рэспубліка. 17 лістапада рада абвясціла ўсеагульную мабілізацыю з мэтай стварэння войска[3]. Узбраенне і фінансавыя сродкі забяспечваліся палякамі. Аднак атрымалася сфарміраваць толькі 1-ю Слуцкую стралковую брыгаду ў складзе двух палкоў — Слуцкіх мушкецёраў і Гразаўскага, якая налічвала каля 4 тысяч чалавек. Падчас наступу бальшавікоў з 28 лістапада па 31 снежня 1920 года брыгада са зменным поспехам аказвала ім супраціўленне, але ў выніку была вымушана адступіць на польскую тэрыторыю. Выключэннем стаў толькі Беластоцкі батальён пад камандаваннем Н. Дзямідава, пакінуты ў нейтральнай зоне для працягу барацьбы ад імя БНР. 29 лістапада батальён з малымі стратамі (4 забітых і 10 параненых) прымусіў уцякаць 40-ы стралковы полк чырвонай арміі і ўзяў курс на Слуцк з мэтай злучэння са стралковай брыгадай, якая да таго часу ўжо спыніла барацьбу, накіроўваючыся ў Польшчу. Пазнаўшы пра гэта, Дзямідаў працягваў апераваць на Мозыршчыне аж да студзеня 1921 года, пакуль таксама не быў вымушаны бегчы на польскую тэрыторыю. Асобны Беластоцкі батальён Н. Дзямідава лічыцца апошняй беларускай ваеннай часцю, якая пакінула Беларусь пад націскам бальшавікоў[4]. Нягледзячы на тое, што рада БНР не мела да Слуцкага паўстання ніякага стаўлення, сучасныя беларускія гісторыкі лічаць яго эпізодам гісторыі БНР[5][6].

    Войска Булак-Балаховіча[правіць | правіць зыходнік]

    Асабняком ад астатніх беларускіх часцей, функцыянаваўшых у Грамадзянскую вайну, трымалася Расійскае народнае добраахвотніцкае войска генерала С. Булак-Балаховіча — найбуйнейшае ваеннае фарміраванне на службе БНР, па памерах праўзыходзіла ўсё астатнія часці, калі-небудзь падкантрольныя гэтай дзяржаве. На піку свайго развіцця гэта войска налічвала 25 тысяч чалавек (9,5 тысяч багнетаў і 4,5 тысяч шабляў пры 67 гарматах), прычым у склад яе, апроч беларусаў, уваходзілі прадстаўнікі самых розных нацыянальнасцей: немцы, прыбалты, палякі, рускія, украінцы. Стаўка генерала знаходзілася пад Туравам. У распараджэнне Беларускага савета Булак-Балаховіч перавёў свае часці самастойна, але, у сутнасці, большасць у іх складалі рускія, і этнічна беларускім гэта войска не з'яўлялася

    Палкоўнік Лісоўскі, польскі ваенны пракурор, адклікаўся пра Расійскае народнае добраахвотніцкае войска наступным чынам[7]:

    …Войска Балаховіча ўяўляе сабой банду разбойнікаў. Каб заняць які-небудзь горад, пасылае салдат, тыя рабуюць і забіваюць мірных жыхароў. Пасля пагромаў прыязджае Балаховіч са сваім штабам, пачынаюцца п'янкі. Балаховіч заахвочвае рабаванні, інакш салдаты адмовіліся б ваяваць… Афіцэр, які ўступаў у войска Балаховіча, аблівае сябе брудам, які ўжо не змыеш

    Сумесна з войскам Булак-Балаховіча дзейнічала значна меншае Беларускае народнае войска (900 чалавек). На Ровенскім кірунку аперыравала 3-я Расійскае войска Б. Перамыкіна (16 тысяч чалавек). Усе гэтыя тры войскі схіляліся да садзейнічання таксама войска П. Урангеля, з чым беларускія ўлады не маглі не лічыцца.

    Найбольш паспяхова «балахаўцы», як ім далі мянушку ў народзе, ваявалі ўвосень 1920 года. У кастрычніку па патрабаванні Польскага Сойма яны былі вымушаны пакінуць тэрыторыю Польшчы і ўварваліся ў Беларусь. Папярэдне ўзгадніўшы свае дзеянні з Савінковым, Булак-Балаховіч разлічваў на падтрымку сялянства і арганізацыю сялянскіх паўстанняў на бальшавіцкіх тэрыторыях. 10 лістапада атрады Булак-Балаховіча ўзялі Мазыр, пачаўшы імклівае пасоўванне на ўсход, аднак на Дняпры іх чакала няўдаласць: сілы чырвоных, у некалькі разоў праўзыходныя сілы балахаўцаў, здолелі зайсці ў тыл суперніка і пачалі адціскаць яго да ўсходу, плануючы ўзяць у асяроддзе. Выратавалі войска Булак-Балаховіча салдаты Беластоцкага і Смаленскага палкоў, якія фарсіравалі Прыпяць і своечасова прыйшэлыя ёй на дапамогу. Але агульнае становішча гэта не памяняла: стратэгічная перавага па-ранейшаму заставалася за бальшавікамі, якія імкліва прасоўваюцца на захад, прымушаючы балахаўцав адыходзіць. У канчатковым выніку гэта прывяло да вяртання часцей Расійскага народнага добраахвотніцкага войска ў Польшчу.

    Пасля заключэння Рыжскага мірнага дагавора паміж Савецкай Расіяй і Польшчай рэшткі гэтых войскаў былі раззброены палякамі і накіраваны ў лагеры для інтэрніраваных. Пасля, у чэрвені 1921 года, адбылася іх рэарганізацыя па ініцыятыве Б. Савінкова, на выпадак магчымага працягу ўзброенае барацьбы з бальшавікамі, але ў канцы таго ж года гэтыя часці канчаткова спынілі сваё існаванне.

    Форма і знакі адрознення[правіць | правіць зыходнік]

    Недахоп абмундзіравання, а таксама яго шматстатнасць уплывалі на адсутнасць характэрнай формы адзежы ў войсках БНР. Так, формай чыноў 1-й Слуцкай стралковай брыгады быў гарнітур з самаробнага сукна (куртка тыпу фрэнча і штаны-галіфэ), выраблены саматужным спосабам, і заячая шапка-вушанка. Афіцэры насілі старую форму ўзору Расійскай імперыі, але на іх галаўных уборах і каўнярах мелася нацыянальная эмблема «Пагоня». Салдаты насілі эмблему толькі на галаўных уборах.

    Па рашэнні БВК у 1919 годзе была ўведзена адмысловая форма адзежы для беларускіх воінскіх часцей, распрацаваная адмыслова ўтворанаю камісіяю. Аблямоўка на фуражках англійскага ўзору прызначалася асобнага колеру для кожнага выгляду падраздзяленняў: для пяхоты — чорная, для штабістаў — чырвоная, для кавалерыстаў — белая. Адрозніваліся і колеры аксамітавых аколышкаў: шэрыя — у пяхотнікаў, блакітныя — у кавалерыстаў і чорныя — у штабістаў. На аколышках месцавалася стужачка нацыянальных колераў, у сярэдзіне якое знаходзіўся герб «Пагоня». Герб таксама вышываўся на пагонах.

    Спраектаваны мундзір быў тыпу фрэнча, шэры, з аблямоўкамі, колеры якіх размяркоўваліся аналагічна колерам на аблямоўках фуражкаў. У кавалерыі, апроч таго, былі блакітныя каўнер і закаўрашы. Пагоны мелі шэры колер, у тон мундзіру. Знакі адрознення ў афіцэраў размяшчаліся не на пагонах, а на рукавах — у выглядзе срэбных палосак. Меліся ў іх і срэбныя пятліцы на каўнярах.

    Салдацкі шынель адрозніваўся ад афіцэрскага тым, што была аднабортная (афіцэрская мела два барты). Шынялі мелі такі ж колер, як у польскім войску, з аблямоўкамі, як на мундзіры. На каўнярах шынялёў знаходзіліся пятліцы нацыянальных колераў.

    Што характэрна для войска, якое дзейнічала ў перыяд Грамадзянскай вайны, а тым больш, інтэрнацыянальнае, войска Булак-Балаховіча не мела аднастайнага абмундзіравання. Адметнай рысай «балахаўцаў», як іх звалі ў народзе, былі шапкі-кубанкі з жоўтым верхам.

    Зноскі

    Літаратура[правіць | правіць зыходнік]