Уладзіслаў Бэлза

З пляцоўкі Вікіпедыя
Jump to navigation Jump to search
Уладзіслаў Бэлза
Władysław Bełza (cropped).jpg
Асабістыя звесткі
Дата нараджэння: 17 кастрычніка 1847(1847-10-17)[1]
Месца нараджэння:
Дата смерці: 29 студзеня 1913(1913-01-29)[1] (65 гадоў)
Месца смерці:
Пахаванне:
Грамадзянства:
Бацька: Юзаф Бэлза[d]
Альма-матар:
Прафесійная дзейнасць
Род дзейнасці: паэт, дзіцячы пісьменнік
Валодае мовамі: польская
Мова твораў: польская
Commons-logo.svg Выявы на Вікісховішчы

Уладзісла́ў Бэ́лза (польск.: Władysław Bełza, псеўданімы: Уладзіслаў Пяст, Уладзіслаў Астроўскі, 17 кастрычніка 1847, Варшава  — 29 студзеня 1913, Львоў)  — польскі культурна-адукацыйны дзеяч, паэт-неарамантык, публіцыст, літаратуразнаўца[5]. Аўтар драматычных твораў, літаратуразнаўчых прац, прысвечаных творчасці Адама Міцкевіча, укладальнік некалькіх анталогій паэзіі і шэрагу папулярных патрыятычных вершаў. Член Літаратурнага таварыства імя Адама Міцкевіча ў Львове[6]. Сакратар Нацыянальнай бібліятэкі імя Асалінскіх. Найбольш вядомы як аўтар г.зв. «Катэхізіса польскага дзіцяці».

Біяграфія[правіць | правіць зыходнік]

«Падарунак для выхаваных дзяцей» (польск.: «Podarek dla grzecznych dzieci»)
«Азбука ў вершах для польскіх дзяцей» (польск.: «Abecadlnik w wierszykach dla polskich dzieci»)

Уладзіслаў Бэлза нарадзіўся 17 кастрычніка 1847 года ў Варшаве ў сям’і Юзафа Бэлзы — польскага хіміка, піянера цукровай прамысловасці ў Польшчы і Аўгусты Багумілы Феафілы Астроўскай. Скончыў Варшаўскую дзяржаўную гімназію ў 1865 годзе. Паступіў у Казанскі кадэцкі корпус, але пакінуў яго і перавёўся ў Варшаўскую галоўную школу, у якой вучыўся з 1866 па 1868 год.

У 1868 годзе Уладзіслаў Бэлза выехаў за мяжу ў Аўстра-Венгрыю ў Львоў. Падарожнічаў па Італіі, Швейцарыі і Францыі, дзе зблізіўся з паэтам Юзафам Залескім[ru] і па яго парадзе пасяліўся ў Познані. Уладзіслаў Бэлза стаў адным з арганізатараў выданняў «Прамень, часопіс для дзяцей» (польск.: Promyk. Tygodnik dla Dzieci) і «Уважлівым дзецям таварыш» (польск.: Towarzysz pilnych Dzieci), ініцыятарам стварэння польскага тэатра ў Познані. Прымаў актыўны ўдзел у процідзеянні германізацыі польскага насельніцтва ў Сілезіі і Вялікапольскім рэгіёне, таму ў 1871 годзе нямецкі ўрад абвясціў Бэлзу персонай нон грата і забараніў яму знаходжанне ў межах Прусіі. Бэлза быў вымушаны пераехаць у Прагу, адкуль у лютым 1872 года пераехаў у Львоў.

У Львове Уладзіслаў Бэлза супрацоўнічаў з выданнямі «Dziennik Polski» і «Gazetа Narodowа». Уладзіслаў Бэлза слухаў лекцыі Антонія Малецкага і Рамана Пілата ва Універсітэце Яна Казіміра. Бэлза быў ініцыятарам стварэння ў 1880 годзе ў Львове «Літаратурна-мастацкага гуртка» (польск.: Koło Literacko-Artystyczne).

З 1882 года працаваў у Нацыянальнай бібліятэцы імя Асалінскіх, спачатку як загадчык чытальні для моладзі, а з 1891 і да сваёй смерці — сакратаром-адміністратарам Інстытута. Таксама ён узначальваў выдавецтва пры гэтай установе, у якім друкаваліся польскія кнігі і школьныя падручнікі.

Уладзіслаў Бэлза быў адным з заснавальнікаў «Літаратурнага таварыства імя Адама Міцкевіча» (польск.: Towarzystwo Literackie im. Mickiewicza) у 1886 годзе і адным з ініцыятараў устаноўкі помніка Адаму Міцкевічу ў Львове[7].

21 студзеня 1876 года Бэлза адкрыў выдавецка-гандлёвы цэнтр «Кнігарня Уладзіслава Бэлзы», які знаходзіўся ў гасцініцы «Жорж»[8]. Кнігарня прафінансавала ў 1876—1878 гадах 26 выданняў. У 1878 годзе «Кнігарня Уладзіслава Бэлзы» спыніла існаванне[9].

У 1883 годзе Уладзіслаў Бэлза разам з Юзафам Ігнацыям Крашэўскім і Антоніем Малецкім заснаваў выдавецтва «Маці Польшча» (польск.: Macierz Polska)[10], якое да пачатку Першай сусветнай вайны выпусціла кнігі агульным накладам больш за 1 500 000 асобнікаў, у тым ліку 180 000 асобнікаў адной паэмы Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш». Выдавецтва спецыялізавалася на выданні танных польскіх кніг.

Надмагілле Уладзіслава Бэлзы на Лычакаўскіх могілках. Скульптар — Казіміра Малачынська-Пайздзерська
Манумент у Івоніч-Здруй

Апошнія гады жыцця Уладзіслаў Бэлза жыў недалёка ад Асалінеума, у доме на вул. Харуншчына ніжэй (сучасная вул. Дудаева, 16)[11], дзе і памёр 29 студзеня 1913 года. Пахаваны на Лычакаўскіх могілках ў Львове[12].

Творчасць[правіць | правіць зыходнік]

Яшчэ падчас вучобы Уладзіслаў Бэлза пісаў артыкулы для варшаўскіх часопісаў «Сябар дзяцей» і «Штотыднёвы агляд грамадскага жыцця, літаратуры і мастацтва». Як паэт дэбютаваў у 1863 годзе з вершам «Вясновы дожджык», які быў апублікаваны ў часопісе «Сябар дзяцей».

Свой першы зборнік вершаў «Падарунак для выхаваных дзяцей» (польск.: «Podarek dla grzecznych dzieci») Уладзіслаў Бэлза апублікаваў у 1867 годзе. У 1869 годзе выйшла яго другая дзіцячая кніга «Азбука ў вершах для польскіх дзяцей» (польск.: «Abecadlnik w wierszykach dla polskich dzieci»).

Катэхізіс польскага дзіцяці[правіць | правіць зыходнік]

У 1900 годзе Уладзіслаў Бэлза напісаў у Львове патрыятычны верш «Катэхізіс польскага дзіцяці», з прысвячэннем свайму пяцігадоваму хросніку Людвіку Вольскаму, сыну вядомай паэтэсы Марылі Вольскай і яе мужа, Вацлава Вольскага[13], які пазней стаў сімвалам польскага патрыятызму. У часы Першай Польскай Рэспублікі «Катэхізіс польскага дзіцяці» быў абавязковым для вывучэння ў польскіх школах. На сённяшні дзень «Катэхізіс …» на памяць ведаюць мільёны палякаў.

Польская мова Польская кірыліца[ru] Беларускі пераклад

— Kto ty jesteś?
— Polak mały.

— Jaki znak twój?
— Orzeł biały.

— Gdzie ty mieszkasz?
— Między swemi.

— W jakim kraju?
— W polskiej ziemi.

— Czem ta ziemia?
— Mą Ojczyzną.

— Czem zdobyta?
— Krwią i blizną.

— Czy ją kochasz?
— Kocham szczerze.

— A w co wierzysz?
— W Polskę wierzę!

— Coś ty dla niej?
— Wdzięczne dziecię.

— Coś jej winien?
— Oddać życie.

— Кто ты естэсь?
— Поляк малы.

— Які знак тво́й?
Оṗэл бялы.

— Гдзе ты мешкаш?
— Мęдзы свэмі.

— В якім краю?
— В польскей земі.

— Чэм та земя?
— Мą Ойчызнą.

— Чэм здобыта?
— Крвя̨ і блізнą.

— Чы я̨ кохаш?
— Кохам шчэṗэ.

— А в цо веṗыш?
— В Польскэ̨ веṗэ̨!

— Цось ты для ней?
— Вдзęчнэ дзецę.

— Цось ей вінен?
— Оддаць жыце.

— Хто ты?
— Маленькі паляк.

— Які твой знак?
— Белы арол.

— Дзе ты жывеш?
Сярод сваіх.

— У якой краіне?
— На польскай зямлі.

— Што гэта за зямля?
— Мая Айчына.

— Чым здабытая?
— Крывёю і шрамамі.

— Ці яе любіш?
— Шчыра люблю.

— А ў што верыш?
— У Польшчу веру!

— Хто ты для яе?
— Удзячнае дзіця.

— Што ты ёй вінны?
— Аддаць жыццё.

Творы[правіць | правіць зыходнік]

  • «Podarek dla grzecznych dzieci» / «Падарунак для выхаваных дзяцей» (Варшава, 1867)
  • «Abecadlnik w wierszykach dla polskich dzieci» (Кракаў 1870)[14]
  • «Piesni liryczne» (Варшава, 1868)
  • «Z doli-niedoli» (Кракаў, 1869)[15]
  • «Zamek Grojecki» (Кракаў, 1869)
  • «Emancypantka» (Познань 1870)[16]
  • «Poezje Wladyslawa Belzy» (Лейпцыг, 1874)[17]
  • «Zaklete dzwony» (Львоў, 1875)
  • «Zaklete dzwony. Legenda z dziejow polskich» (Львоў, 1876)[18]
  • «Antologja polska» (Варшава, 1880)
  • «Zydzi w poezji polskiej» (Львоў, 1883)
  • «Sobieski w poezyi polskiej. Glosy poetow polskich o bohaterskim obroncy Wiednia» (Львоў, 1883)[19]
  • «Kobieta w poezji polskiej» (Кракаў, 1885)
  • «Maryla» (Львоў, 1885)[20]
  • «Kronika potoczna i anegdotyczna z zycia Adama Mickiewicza» (Львоў, 1884)[21]
  • «Iwonicz i jego okolice» (Львоў, 1885)
  • «Maryla i jej stosunek do Mickiewicza» (Варшава, 1887)[22]
  • «Ksiega aforyzmow» / «Кніга афарызмаў» (Кракаў, 1888)
  • «Dawni krolowie tej ziemi» (Залочаў, 1888)
  • «Album pamiatkowe Adama Mickiewicza» / «Памятны альбом Адама Міцкевіча» (Львоў, 1889)
  • «Ostatni chwile i pogrzeb Adama Mickiewicza» / «Апошнія хвіліны і пахаванне Адама Міцкевіча» (Львоў-Кракаў, 1890)[23]
  • «Katechizm polskiego dziecka» / «Катэхізіс польскаго дзіцяці» (Львоў, 1901)
  • «Olowiany zolnierz i inne powiastki dla mlodego wieku» (Варшава, 1909)[24]
  • «Z Wenecji do Neapolu» (Варшава-Кракаў, 1910)[25]
  • «Wincenty Pol. Wspomnienie w 40-sta rocznice zgonu poety »(Кракаў, 1912)[26]
  • «Dla polskich dzieci wybór pism wierszem Władysława Bełzy» (Львоў, 1912)

Памяць[правіць | правіць зыходнік]

  • У польскім курортным горадзе Івоніч-Здруй, дзе Уладзіслаў Бэлза займаўся арганізацыяй культурнага жыцця ў 1874—1890 гадах, яму усталявалі помнік.
  • У гонар Уладзіслава Бэлзы названая вуліца ў Быдгашчы.

Зноскі[правіць | правіць зыходнік]

  1. 1,0 1,1 Władysław Bełza // International Music Score Library Project — 2006. Праверана 9 кастрычніка 2017.
  2. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #123257840 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 22 снежня 2014.
  3. Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Берлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #123257840 // Агульны нарматыўны кантроль — 2012—2016. Праверана 31 снежня 2014.
  4. Личаківський некрополь — С. 101.
  5. Tyszkiewicz T. Wladyslaw Belza 1847—1913 // Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. Seria 4. Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu.&Nbsp; — Warszawa, 1965.  — T. 1.  — S. 243—253. (польск.) 
  6. Пл. Міцкевіча  — помнік Адаму Міцкевічу «Львоў Інтэрактыўны»
  7. Богдан Білан. «Пасунься, Маці Божая, бо Міцкевіч ідзе!»«Ї»
  8. Belza W. Katalog Ksiegarni Wladyslawa Belzy.  — Lwow, 1876.  — S. 55
  9. Конопко М. Касавая кніга крамы як крыніца для кнігазнаўчых даследаванняў / Веснік Львоўскага ўніверсітэта, 2011.  — Выпуск 6.  — з 78-88.  — серыя «Кнігазнаўства, бібліятэказнаўства і інфармацыйныя тэхналогіі»
  10. Szyndler B. Ze wspomnien ksiegarskich Wladyslawa Belzy // Ksiegarz.  — 1981  — №  1  — S. 41-43.
  11. Нага  В. жылы дом. (вул. Дудаева, 16) // Збор помнікаў гісторыі і культуры Украіны.  м. Львоў.  — т.  1 ...  — с 656.
  12. Бэлза Уладзіслаў «Лычакаўскіх некропаль»
  13. Katechizm Polskiego Dziecka.(польск.) 
  14. «Abecadlnik w wierszykach dla polskich dzieci »« Polona »
  15. «Z doli-niedoli» «Polona»
  16. «Emancypantka» «Polona»
  17. «Poezje Wladyslawa Belzy» «Polona»
  18. «Zaklete dzwony. Legenda z dziejow polskich»«Polona»
  19. «Sobieski w poezyi polskiej. Glosy poetow polskich o bohaterskim obroncy Wiednia» «Polona»
  20. «Maryla» «Polona»
  21. «Kronika potoczna i anegdotyczna z zycia Adama Mickiewicza »« Polona »
  22. «Maryla i jej stosunek do Mickiewicza» «Polona»
  23. «Ostatni chwile i pogrzeb Adama Mickiewicza» «Polona»
  24. «Olowiany zolnierz i inne powiastki dla mlodego wieku» «Polona»
  25. «Z Wenecji do Neapolu» «Polona»
  26. «Wincenty Pol. Wspomnienie w 40-sta rocznice zgonu poety» «Polona»

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]

  • Piasecka, D. «Władysław Bełza». — Warszawa, 1989: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. ISBN 8305119726.
  • «Касавая кніга кнігарні Уладзіслава Бэлзы ў Львове» // Львоўская нацыянальная навуковая бібліятэка Украіны імя Васыля Стэфаныка, аддзел рукапісаў, ф. 5, воп. 1, ад. зб. III 2897.
  • Tukanowicz W. «Belza Wladyslaw» // Slownik pracownikow ksiazki polskiej / pod red. I. Reichel — Warszawa, 1972 — S. 54–55. (польск.) 
  • Piekarski W.«Belza Wladyslaw» // Polski slownik biograficzny. — Krakow, 1935. — T. 1. — S. 413. (польск.) 
  • Konopka M. «Lwowska ksiegarnia Wladyslawa Belzy (1876-1878)» / Roczniki Biblioteczne. — Lwow, 2005. — S. 197-208 (польск.) 
  • Niewiński A. Katecheta Polskich dzieci // Kurier Galicyjski — Lwów: 29 stycznia–11 lutego 2013. — nr. 2 (174) — S. 26.(польск.)