Усходнефрызская мова

Усходнефрызская мова
Саманазва	Seeltersk; Seelterfräiske
Краіны	Германія
Афіцыйны статус	рэгіянальная мова ў Германіі
Агульная колькасць носьбітаў	2 тыс.
Статус	сур’ёзная пагроза[d]
Класіфікацыя
Катэгорыя	Мовы Еўразіі
Індаеўрапейская сям'я Германская галіна Заходнегерманская група Англа-фрызская падгрупа Фрызскі кластар
Пісьменнасць	лацініца
Моўныя коды
ISO 639-1	—
ISO 639-2	—
ISO 639-3	stq
Atlas of the World’s Languages in Danger	346
Ethnologue	stq
Linguasphere	52-ACA-ca
ELCat	3052
IETF	stq
Вікіпедыя на гэтай мове

Фрызскія мовы на карце Еўропы. Усходнефрызская — светла-блакітным

Усхо́днефры́зская мова (саманазва: Seeltersk) — адна з трох фрызскіх моў, якія ўваходзяць у склад англа-фрызскай падгрупы заходнегерманскай групы германскай галіны індаеўрапейскае моўнай сям'і. Нярэдка мову пазначаюць вузейшым тэрмінам — Затэрла́ндская мова, разглядаючы яе як апошні жывы дыялект уласна ўсходнефрызскай мовы. Распаўсюджаная ў горадзе Затэрланд, што на захадзе нямецкай федэральнай зямлі Ніжняя Саксонія. Цесна звязаная з паўночнафрызскай, распаўсюджанай на крайняй заходняй поўначы Германіі, і заходнефрызскай (распаўсюджаная на паўночным захадзе Нідэрландаў) мовамі, з якімі ўтварае групу фрызскіх моў.

Стараўсходнефрызская мова

Гісторыя развіцця ўсходнефрызскай мовы пачынаецца з перыяду існавання стараўсходнефрызскай мовы, на якой размаўлялі ва Усходняй Фрысландыі — гістарычным рэгіёне, які размяшчаецца паміж рэкамі Лаўэрс (Нідэрланды) і Везэр (Германія); таксама ў гэты рэгіён уваходзілі дзве невялікія мясціны на ўсходнім беразе Везэра.

Стараўсходнефрызскую мову можна падзяліць на дзве дыялектныя групы: везэрскую, распаўсюджаную на ўсходзе, і эмскую (захад арэала мовы). З XVI ст. стараўсходнефрызская паступова страціла ранейшы арэал ужывання пад ціскам навакольных ніжненямецкіх дыялектаў і заняпала.

Выміранне эмскага дыялекту датуецца перыядам прыкладна першае палавіны XVII ст. Перыяд вымірання ўсходняга (везэрскага) дыялекту прыпадае на больш позні час — к пачатку XVIII ст. Найбольш доўга дыялект пратрымаўся на востраве Вангероге, дзе апошні яго носьбіт памёр у 1953 годзе. На цяперашні час стараўсходнефрызская больш не распаўсюджана ў гістарычным рэгіёне Усходняя Фрызія, аднак многія яго жыхары дагэтуль лічаць сябе фрызамі, а свой дыялект ніжненямецкай мовы называюць словам Freesk. Гэты дыялект, у прыватнасці, характарызуецца моцным фрызскім субстратам.

Затэрландскі дыялект

Апошнім жывым дыялектам стараўсходнефрызскай мовы з'яўляецца адзін з дыялектаў эмскай дыялектнай групы — затэрландскі дыялект, пад якім часцей за ўсё і маюць на ўвазе тэрмін усходнефрызская мова. Дыялект распаўсюджаны ў Затэрландзе, які знаходзіцца на поўдзень ад уласна Усходняй Фрызіі. Як мяркуюць даследчыкі, тэрыторыя сучаснага Затэрланда была каланізавана фрызамі Усходняй Фрызіі ў ХІ ст. Дзякуючы знаходжанню Затэрланда сярод непраходных балот і высокаму статусу дыялекту ў параўнанні з ніжненямецкай сярод жыхароў рэгіёна затэрландскі дыялект здолеў добра захавацца на працягу стагоддзяў. Сярод іншых фактараў, што паспрыялі захаванню мовы, адзначаецца таксама і той факт, што па заканчэнні Трыццацігадовай вайны Затэрланд стаў часткай мюнстэрскага біскупства, якое прытрымлівалася каталіцкае царквы, у адрозненне ад астатняй Усходняй Фрызіі, якая на той час ужо стала пратэстанцкай. Гэта стала прычынай абмежавання кантактаў Затэрланда з паўночнымі пратэстанцкімі тэрыторыямі, што таксама магло паўплываць на большае захаванне мовы ў Затэрландзе.

Носьбіты

На цяперашні час ацэнкі ў колькасці носьбітаў усходнефрызскай мовы адрозніваюцца слаба. Агульнае насельніцтва Затэрланда складае прыкладна 10 000 чал., з іх на ўсходнефрызскай размаўляе каля 2250 чал. Паводле некаторых іншых ацэнак на мове можа добра размаўляць каля 2000 чал., з іх крыху менш за палавіну з'яўляюцца носьбітамі ўсходнефрызскай. Падаюцца таксама і іншыя звесткі, згодна з якімі колькасць носьбітаў можа складаць значна большую лічбу, амаль у шэсць з палавінай тыс. чал. Лінгвістычны партал Ethnologue, спасылаючыся на звесткі Салмінена на 2007 год, указвае колькасць носьбітаў у 1000 чал.

Пераважная большасць носьбітаў належыць да старэйшага пакалення, з-за чаго мова знаходзіцца пад сур'ёзнай пагрозай знікнення. Між тым, расце колькасць маладых носьбітаў усходнефрызскай мовы, якія выхоўваюць сваіх дзяцей на гэтай мове.

Развіццё

Двухмоўны знак на нямецкай і ўсходнефрызскай (другі радок)

Намаганні па падтрымцы мовы прыкладае арганізацыя Seelter Buund (бел.: «Затэрландскі саюз»).

Побач з паўночнафрызскай і пяццю іншымі мовамі ўсходнефрызская трапіла ў спіс рэгіянальных моў, якія падтрымліваюцца Германіяй паводле Еўрапейскай хартыі рэгіянальных моў, ратыфікаванай у 1998 годзе. На працягу апошняга стагоддзя развіваецца літаратура на мове.

Асноўная характарыстыка

Фанетыка

Усходнефрызская фанетыка лічыцца вельмі архаічнай, асабліва ў дачыненні да старафрызскай мовы. Ніжэй прыведзена фанетыка паводле даследаванняў Марана Форта.

• Галосныя:

• • Монафтонгі:

Зычны /r/ у складзе часта рэалізуецца як галосны [ɐ].

Кароткія галосныя:

Літара	Гук (паводле IPA)	Прыклад
a	[a]	fat (тлусты)
ä	[ɛ]	Sät (нядоўга)
e	[ə]	ze (яны)
i	[ɪ]	Lid (канечнасць)
o	[ɔ]	Dot (немаўля)
ö	[œ]	bölkje (крычаць)
u	[ʊ]	Buk (кніга)
ü	[ʏ]	Jüpte (глыбіня)

Паўдоўгія:

Літара	Гук	Прыклад
ie	[iˑ]	Piene (боль)
uu	[uˑ]	kuut (кароткі)

Доўгія:

Літара	Гук	Прыклад
aa	[aː]	Paad (шлях)
ää	[ɛː]	tään (тонкі)
ee	[eː]	Dee (цеста)
íe	[iː]	Wíek (тыдзень)
oa	[ɔː]	doalje (супакойваць)
oo	[oː]	Roop (вяроўка)
öä	[œː]	Göäte (жолаб)
üü	[yː]	Düwel (д'ябал)
úu	[uː]	Múus (мыш)

• • Дыфтонгі:

Літара	Гук	Прыклад
ai	[aːi]	Bail (заклад)
au	[aːu]	Dau (раса)
ääu	[ɛːu]	sääuwen (сам)
äi	[ɛɪ]	wäit (вільготны)
äu	[ɛu]	häuw (штуршок, удар)
eeu	[eːu]	skeeuw (касы́)
ieu	[i.u]	Grieuw (перавага)
íeu	[iːu]	íeuwen (раўніна)
iu	[ɪu]	Kiuwe (падбародак)
oai	[ɔːɪ]	toai (жорсткі)
oi	[ɔy]	floitje (свістаць)
ooi	[oːɪ]	swooije (качаць)
ou	[oːu]	Bloud (кроў)
öi	[œːi]	Böije (парыў ветру)
uui	[uːɪ]	truuije (пагражаць)
üüi	[yːi]	Sküüi (падліўка)

• Зычныя:

• • Выбухныя:

На цяперашні час выбухныя ўсходнефрызскай мовы аглушыліся. Між тым, звонкае вымаўленне захоўваецца ў пажылых носьбітаў.

Літара	Гук	Прыклад
p	[p]	Pik (крок)
t	[t]	Toom (аброць)
k	[k]	koold (халодны)
b	[b]	Babe (бацька)
d	[d]	Dai (дзень)
g	[ɡ]	Gäize (гусь)

• • Фрыкатывы:

Літара	Гук	Прыклад
g	[ɣ,x]	Gäize (гусь), Ploug (плуг)
f	[f,v]	Fjúur (агонь)
w	[v]	Woater (вада)
v	[v,f]	iek skräive (я крычу)
s	[s,z]	säike (шукаць), zuuzje (шаргацець)
ch	[x]	truch (праз, цераз)
h	[h]	hoopje (спадзявацца)

• • Іншыя:

Літара	Гук	Прыклад
m	[m]	Moud (мужнасць)
n	[n]	näi (новы)
ng	[ŋ]	sjunge (спяваць)
j	[j]	Jader (вымя)
l	[l]	Lound (зямля [тэрыторыя])
r	[r,ɐ]	Roage (жыта)
w	[w]	Kiuwe (падбародак)

Дыялектны падзел

Затэрландскі дыялект падзяляецца на тры гаворкі, якія адпавядаюць тром асноўным сёлам муніцыпалітэта Затэрланд: рамсласкую, шарэльскую і струклінгенскую. Статус літаратурнай мовы замацаваны на рамсласкай гаворцы. Усе тры гаворкі з'яўляюцца ўзаемназразумелымі.

Прыклад тэксту

Прыклад тэксту на ўсходнефрызскай і параўнанне ўсходнефрызскай мовы з некаторымі іншымі германскімі мовамі на прыкладзе гэтага тэксту.

Усходнефрызская:

Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.

Паўночнафрызская (бекінгардскі або моорынскі дыялект):

Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.

Заходнефрызская:

De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.

Усходнефрызскі дыялект ніжненямецкай мовы:

De Jung straktde dat Wicht üm't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.

Нямецкая:

Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.

Нідэрландская:

De jongen aaide/streelde het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.

Афрыкаанс:

Die seun streel die meisie oor haar ken en soen haar op haar wange.

Англійская:

The boy stroked the girl on the chin and kissed her on the cheeks.

Пераклад:

Хлопчык пагладзіў дзяўчынку на падбародку і пацалаваў яе ў шчокі.

Літаратура

• Fort, Marron C. (1980): Saterfriesisches Wörterbuch. Hamburg: Helmut Buske.
• Kramer, Pyt (1982): Kute Seelter Sproakleere — Kurze Grammatik des Saterfriesischen. Rhauderfehn: Ostendorp.
• Stellmacher, Dieter (1998): Das Saterland und das Saterländische. Oldenburg.

Спасылкі

• Курсы ўсходнефрызскай мовы (англійская, нямецкая, французская, фрызская, нідэрландская версіі) Архівавана 12 снежня 2009.
• Усходнефрызска-нямецкі слоўнік Архівавана 3 ліпеня 2014.
• Нямецка-ўсходнефрызскі слоўнік Архівавана 3 ліпеня 2014.