Перайсці да зместу

Уяўны сябар

З Вікіпедыі, свабоднай энцыклапедыі
Калібан размаўляе са сваімі ўяўнымі сябрамі ў пастаноўцы «Бура» Шэкспіра ў Фолджэраўскім тэатры.

Уяўны сябар, таксама выдуманы сябар, нябачны сябар, — псіхалагічная і сацыяльная з’ява, найбольш распаўсюджаная ў дзяцей, хоць і не выключна. Яна заключаецца ва ўзнікненні і развіцці сяброўскіх або іншых міжасобасных адносін, якія існуюць і разгортваюцца пераважна ў багатым унутраным свеце ўяўлення чалавека, а не ў фізічнай, аб’ектыўнай рэальнасці. Важнай асаблівасцю з’яўляецца тое, што хоць для сваіх «творцаў» гэтыя ўяўныя таварышы могуць здавацца цалкам рэальнымі і эмацыйна значнымі, дзеці, як правіла, здольныя праводзіць мяжу паміж фантазіяй і рэчаіснасцю, усведамляючы выдуманую прыроду сваіх выдуманых прыяцеляў. Гэтая здольнасць адрозніваць не змяншае глыбіні і важнасці такіх адносін для самога дзіцяці.

Гістарычны фон і эвалюцыя разумення

[правіць | правіць зыходнік]

Навуковае вывучэнне феномена ўяўных сяброў бярэ свой пачатак у канцы XIX стагоддзя, першыя сістэматычныя назіранні і даследаванні датуюцца 1890-мі гадамі[1]. Аднак само паняцце ўяўных спадарожнікаў і нябачных памочнікаў суправаджае чалавецтва на працягу ўсёй ягонай гісторыі. Даследчыкі Клаўзен і Пасман (2007) указваюць, што ў розных культурах і гістарычных эпохах уяўныя сябры часта надзяляліся звышнатуральнымі рысамі: гэта маглі быць духі продкаў, анёлы-ахоўнікі, персанальныя боствы або міфічныя істоты, якія, як верылі людзі, злучалі іх з патойбочным светам, мінулымі жыццямі або выступалі ў ролі абаронцаў і праваднікоў[2]. Нават у дарослых гістарычна існавалі падобныя сімвалічныя постаці: напрыклад, хатнія боствы (лары і пенаты ў рымлян), анёлы-ахоўнікі ў аўраамічных рэлігіях, або старажытнагрэчаскія музы, што натхнялі мастакоў і паэтаў[2]. Усе яны выконвалі падобныя псіхалагічныя задачы: надавалі эмацыйную падтрымку, суцяшэнне, служылі крыніцай мудрасці, кіраўніцтва і творчага натхнення[2].

Мяркуюць, што шырокае распаўсюджванне з’явы ўяўных сяброў менавіта сярод дзяцей у заходняй культуры звязана са змяненнем грамадскага стаўлення да дзяцінства, што адбылося прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Дзяцінства пачалі ўспрымаць не проста як падрыхтоўку да дарослага жыцця, а як самакаштоўны, унікальны перыяд, напоўнены гульнёй, фантазіяй і развіццём уяўлення, што стварыла спрыяльную глебу для росквіту такіх творчых праяў.

Вызначэнне і партрэт уяўнага сябра

[правіць | правіць зыходнік]
Цацкі — найбольш распаўсюджаны аб’ект персаніфікацыі ў дзяцей.

У сучаснай псіхалогіі не існуе адзінага, вычарпальнага вызначэння ўяўнага сябра, паколькі гэты феномен з’яўляецца шматгранным. Некаторыя даследчыкі трактуюць яго досыць шырока, уключаючы:

  • Сітуацыі, калі дзіця ўвасабляе або дэталёва разыгрывае ролю пэўнага, створанага ім жа персанажа, ведучы дыялогі і дзейнічаючы ад ягонага імя[3].
  • Выпадкі ўвасаблення, ачалавечвання, нежывых прадметаў, часцей за ўсё любімых цацак (лялек, медзведзянятак, салдацікаў і г.д.), якім дзіця прыпісвае чалавечыя якасці: здольнасць гаварыць, адчуваць эмоцыі, мець уласныя жаданні і дзейнічаць самастойна[3].

Іншыя псіхолагі прытрымліваюцца больш вузкага падыходу, вызначаючы ўяўнага сябра выключна як цалкам выдуманага прыяцеля, створанага дзіцем «з нічога» як асобную, нябачную для іншых асабістасць, што існуе толькі ў ягоным ўяўленні[4].

Формы, якія могуць набываць уяўныя сябры, надзвычай разнастайныя:

  • Чалавекападобныя персанажы: Гэта могуць быць дзеці (аднагодкі або маладзейшыя/старэйшыя) або дарослыя, часта з дэталёва прадуманай знешнасцю, характарам, гісторыяй жыцця і звычкамі[5].
  • Жывёлы: Як рэалістычныя (каты, сабакі, коні, птушкі), так і міфічныя або фантастычныя (драконы, аднарогі і г.д.)[5].
  • Абстрактныя або фантастычныя істоты: Гэта могуць быць прывіды (часта добразычлівыя), монстры (якія могуць выконваць ахоўную ролю), робаты, іншапланецяне, анёлы, феі або абсалютна ўнікальныя, ні на што не падобныя персанажы[5].

Хоць уяўныя сябры тэарэтычна могуць з’явіцца ў любым узросце, у заходняй культуры іхняя наяўнасць лічыцца найбольш уласцівай і сацыяльна прымальнай для дзяцей дашкольнага (3-5 гадоў) і малодшага школьнага ўзросту (6-9 гадоў)[3][4][5]. Большасць даследаванняў сведчаць, што дзяўчынкі некалькі часцей за хлопчыкаў «ствараюць» сабе ўяўных сяброў у раннім дзяцінстве[6]. Аднак, з пачаткам школьнага навучання гэтая гендарная розніца, як правіла, згладжваецца[5]. Важна падкрэсліць, што не існуе нейкага спецыфічнага «тыпу» дзіцяці, схільнага да з’яўлення ўяўных сяброў — гэта распаўсюджаная з’ява, што здараецца ў творчых, камунікабельных, сарамлівых, адзіных дзяцей у сям’і і тых, хто мае братоў і сясцёр. Дзіцячая фантазія настолькі бязмежная, што дзеці могуць не толькі выдумляць сяброў, але і цэлыя ўяўныя светы з уласнымі правіламі, геаграфіяй і жыхарамі, дзе іхнія выдуманыя сябры і персанажы жывуць і дзейнічаюць[3][5].

Погляд псіхалогіі

[правіць | правіць зыходнік]

Сучасная псіхалогія адназначна разглядае наяўнасць уяўных сяброў як нарматыўную і здаровую частку псіхічнага развіцця не толькі ў дзяцінстве, але, у асобных выпадках, і ў падлеткавым і дарослым узросце (хоць у дарослых гэтая з’ява менш распаўсюджаная і можа мець іншыя формы)[3][4][5][7]. Некаторыя даследчыкі параўноўваюць дзіцячых уяўных сяброў з працэсам творчасці ў дарослых пісьменнікаў[4][7]. Псіхолаг Эйлін Кенэдзі-Мур выказваецца на гэты конт так: «Аўтары мастацкіх твораў часта кажуць пра тое, што іхнія персанажы быццам пачынаюць жыць уласным жыццём, развівацца і дзейнічаць незалежна ад першапачатковай задумы. Гэта можа быць працэсам, тоесным таму, як дзеці ствараюць і ўзаемадзейнічаюць са сваімі нябачнымі сябрамі»[8]. Даследаванні псіхолага Марджары Тэйлар і яе калег пацвярджаюць гэтую сувязь: яны выявілі, што дарослыя, якія прафесійна займаюцца творчасцю (у прыватнасці, пісьменнікі-фантасты), статыстычна значна часцей мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве[9].

Адрозненне ад псіхапаталогіі

[правіць | правіць зыходнік]

Ключавым з’яўляецца ўменне адрозніваць нармальных, узроставых уяўных сяброў ад уяўных галасоў ці кампаньёнаў, якія могуць быць праявай пэўных псіхічных расстройстваў (напрыклад, шызафрэніі, псіхатычных станаў). Асноўныя крытэрыі адрознення:

  • Кантраляванасць: Дзіця звычайна цалкам кантралюе свайго ўяўнага сябра — яно можа «паклікаць» яго, калі хоча пагуляць, і «адпусціць», калі ён яму не патрэбны. Пры псіхапаталогіі галасы або ўяўныя сутнасці часта з’яўляюцца дакучлівымі, некіравальнымі, урываюцца ў свядомасць супраць волі чалавека і ўспрымаюцца як нешта чужое і знешняе.
  • Эмацыйная афарбоўка і змест: Уяўныя сябры дзяцей пераважна маюць пазітыўную або нейтральную прыроду, яны «прапануюць» таварыства, падтрымку, суцяшэнне, удзельнічаюць у вясёлых гульнях. Паталагічныя галасы часта маюць негатыўны змест — яны могуць крытыкаваць, вінаваціць, абражаць, пагражаць або аддаваць небяспечныя загады.
  • Успрыманне рэальнасці: Збольшага дзіця, нават эмацыйна прывязанае да ўяўнага сябра, усё ж усведамляе ягоную выдуманую прыроду, асабліва калі яго пра гэта наўпрост пытаюцца або ў сітуацыях, што патрабуюць адрознення рэальнасці. Чалавек з псіхічным расстройствам можа быць глыбока перакананы ў фізічнай рэальнасці галасоў і не адрозніваць іх ад уласнага ўнутранага дыялогу або ўспрымання знешніх гукаў.
  • Уплыў на агульнае функцыянаванне: Здаровыя ўяўныя сябры звычайна станоўча ўплываюць на развіццё дзіцяці, узбагачаючы яго гульню і сацыяльны досвед. Паталагічныя праявы, наадварот, дэзарганізуюць псіхічную дзейнасць, выклікаюць пакуты і істотна пагаршаюць адаптацыю і якасць жыцця чалавека.

Неспакой у бацькоў можа ўзнікаць, калі ўяўны сябар становіцца адзіным аб’ектам зносін дзіцяці, выцясняючы сапраўдных сяброў, асабліва ў старэйшым узросце; калі ён мае выразна негатыўны, агрэсіўны характар; калі дзіця не можа яго кантраляваць або пачынае блытаць выдумку з рэальнасцю да такой ступені, што гэта перашкаджае яго паўсядзённаму жыццю. У такіх рэдкіх выпадках кансультацыя з дзіцячым псіхолагам можа быць дарэчнай.

Уяўныя сябры ў псіхічным і сацыяльным развіцці дзіцяці

[правіць | правіць зыходнік]

Уяўныя сябры не проста забава; яны выконваюць шэраг надзвычай важных функцый, спрыяючы гарманічнаму развіццю дзіцяці:

  • Авалоданне сацыяльнымі ролямі і сцэнарыямі: У гульні з уяўным сябрам дзіця можа бяспечна «прайграваць» разнастайныя сацыяльныя сітуацыі, прымяраць на сябе розныя ролі (напрыклад, быць лідарам, клапатлівым сябрам, настаўнікам), вучыцца разумець пачуцці іншых і прадбачыць наступствы сваіх дзеянняў.
  • Развіццё ўяўлення і творчага мыслення: Стварэнне ўяўнага сябра і свету для яго — гэта магутны стымул для развіцця фантазіі, крэатыўнасці і здольнасці да сімвалічнага мыслення.
  • Выбудоўванне ведаў пра свет: Праз узаемадзеянне з уяўным сябрам дзіця асэнсоўвае свае веды пра навакольны свет, правярае розныя ідэі і меркаванні, вучыцца тлумачыць з’явы.
  • Задавальненне патрэбы ў зносінах і прыналежнасці: Уяўны сябар можа стаць надзейным таварышам, асабліва калі дзіцяці не хапае сапраўдных зносін з аднагодкамі (напрыклад, праз сарамлівасць, пераезд ў новае асяроддзе, хваробы) або яно адчувае сябе самотным[10].
  • Эмацыйная падтрымка, рэгуляцыя і пераадоленне цяжкасцей: Уяўны сябар часта становіцца тым, каму дзіця можа даверыць свае таямніцы, страхі, крыўды. Ён можа даваць суцяшэнне, спачуванне, дапамагаць справіцца з трывогай, гневам або расчараваннем.
  • Развіццё маўлення і камунікатыўных навыкаў: Пастаянныя дыялогі з уяўным сябрам спрыяюць узбагачэнню слоўнікавага запасу, удасканаленню граматычнага ладу маўлення і развіццю наратыўных здольнасцей.
  • Апасродкаванне развіцця (паводле Л. Выгоцкага): Выдатны псіхолаг Леў Выгоцкі падкрэсліваў ролю культурных інструментаў і сацыяльнага ўзаемадзеяння ў псіхічным і кагнітыўным развіцці. Уяўныя сябры, успрымаючыся дзіцем як сапраўдныя партнёры, могуць служыць такім «культурным інструментам», навучаючы яго навыкам дыялогу, кааперацыі, эмпатыі, уменню дамаўляцца і вырашаць канфлікты. Канцэпцыя Выгоцкага пра «зону найбліжэйшага развіцця» — прастора паміж тым, што дзіця ўжо ўмее рабіць самастойна, і тым, што яно можа дасягнуць з дапамогай дарослага або больш дасведчанага таварыша — выдатна ілюструе ролю ўяўнага сябра. Ён можа выступаць своеасаблівым «рыштаваннем», падтрымліваючы дзіця ў засваенні новых, больш складаных для яго відаў паводзін, сацыяльных нормаў і спосабаў мыслення.
  • Актыўнае даследаванне свету (паводле Ж. Піяжэ): Стварэнне ўяўных таварышаў таксама добра адпавядае тэорыі кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Піяжэ разглядаў дзяцей як актыўных творцаў уласных ведаў, маленькіх «навукоўцаў», якія эксперыментуюць са светам і на аснове гэтага будуюць унутраныя разумовыя структуры (схемы). Узаемадзеянне з цалкам выдуманым сябрам, якога дзіця само надзяляе ўласцівасцямі і паводзінамі, з’яўляецца ідэальнай пляцоўкай для такога роду эксперыментаў, праверкі гіпотэз і фарміравання складаных уяўленняў пра сябе і свет.
  • Падрыхтоўка да рэальных сацыяльных узаемаадносін: Досвед, атрыманы ў адносінах з уяўным сябрам (уменне суперажываць, дзяліцца, дамаўляцца, прабачаць), можа служыць важным падмуркам і своеасаблівай трэніроўкай для пабудовы паспяховых і глыбокіх рэальных сяброўскіх і сацыяльных сувязей у будучыні.

Даследаванне з’явы

[правіць | правіць зыходнік]

Існуе навуковая здагадка, што дзеці з уяўнымі сябрамі могуць хутчэй развіваць маўленчыя навыкі і больш дзейсна засвойваць веды. Верагодна, гэта тлумачыцца тым, што такія дзеці атрымліваюць значна больш маўленчай практыкі, ведучы пастаянныя «размовы» са сваімі ўяўнымі таварышамі, што спрыяе ўзбагачэнню слоўнікавага запасу і ўдасканаленню граматычных канструкцый[11].

Псіхолаг Лоўрэнс Катнер паведамляў, што каля 65 % сямігадовых дзяцей прызнаюць, што ў пэўны момант свайго жыцця мелі ўяўнага сябра. Ён так ахарактарызаваў іхнюю ролю[12]:

Уяўныя сябры з’яўляюцца неад’емнай часткай жыцця многіх дзяцей. Яны дораць суцяшэнне падчас стрэсу, таварыства, калі дзіця адчувае сябе самотным, даюць магчымасць кімсьці камандаваць, калі яно адчувае бяссілле, і становяцца тым, на каго можна зваліць віну за разбітую лямпу ў гасцінай. Але самае галоўнае, уяўны сябар — гэта інструмент, які маленькія дзеці выкарыстоўваюць для асэнсавання складанага свету дарослых.

Даследчыкі Марджары Тэйлар, Сіндзі Карлсан і Лін Героў (2001) падкрэсліваюць, што, нягледзячы на існаванне некаторых даных, якія звязваюць наяўнасць уяўных сяброў з вышэйшымі паказчыкамі пэўных здольнасцей, памылкова лічыць, што ўсе без выключэння разумныя дзеці іх ствараюць[13].

У сваіх даследаваннях Эрыка Хоф (2004—2005) дэталёва вывучала ролі і функцыі ўяўных сяброў[14]. Яе вынікі паказалі, што для многіх дзяцей уяўныя сябры служаць крыніцай суцяшэння падчас нуды і адзіноты[14]. Таксама была выяўлена цікавая тэндэнцыя: уяўныя сябры часта выступаюць у ролі настаўнікаў у навучанні — яны падбадзёрваюць, матывуюць і павышаюць самаацэнку дзіцяці, калі яно дасягае поспехаў у школе[14]. Нарэшце, уяўныя сябры могуць выконваць функцыю маральнага арыенціра, служачы своеасаблівым унутраным голасам сумлення і дапамагаючы дзіцяці прымаць правільныя рашэнні ў сітуацыях маральнага выбару[14].

Іншыя вядучыя спецыялісты, у прыватнасці Марджары Тэйлар, пацвярджаюць, што ўяўныя сябры з’яўляюцца распаўсюджанай з’явай сярод дзяцей школьнага ўзросту і неад’емнай часткай нармальнага сацыяльна-кагнітыўнага развіцця[3]. Раней існавала памылковае ўяўленне, што дзеці «перарастаюць» уяўных сяброў значна раней. Часткова гэта было звязана з тэорыяй стадый кагнітыўнага развіцця швейцарскага псіхолага Жана Піяжэ. Ён меркаваў, што ўяўныя сябры знікаюць, калі дзіця пераходзіць на стадыю канкрэтных аперацый (прыкладна ва ўзросце 7 гадоў), што характарызуецца развіццём лагічнага мыслення адносна канкрэтных аб’ектаў і падзей[5]. Аднак даследаванні Марджары Тэйлар абверглі гэта. Яна назірала за дзецьмі, якія мелі ўяўных сяброў у сярэдняй школе, і высветліла, што праз шэсць гадоў, ужо ў старэйшых класах, гэтыя падлеткі праяўлялі лепшыя стратэгіі пераадолення стрэсу (копінг-стратэгіі) і вышэйшую жыццеўстойлівасць. Хоць яны таксама паказалі «нізкую сацыяльную перавагу адносна аднагодкаў», што можна разглядаць не як непапулярнасць, а як большую самадастатковасць і меншую залежнасць ад меркавання і ўхвалення аднагодкаў[15].

Паколькі гульня з уяўным персанажам патрабуе ад дзіцяці пастаянна ўяўляць, як бы дзейнічала іншая асоба, узнікла здагадка, што гэта можа станоўча ўплываць на развіццё «тэорыі розуму» (англ.: Theory of Mind)[3][5]. «Тэорыя розуму» — гэта здольнасць чалавека ўсведамляць, што іншыя людзі маюць уласныя псіхічныя станы (думкі, перакананні, жаданні, намеры), якія адрозніваюцца ад яго ўласных. Гэта ключавы сацыяльны навык. Даследаванні Тэйлар і Карлсан (1997) паказалі, што 4-гадовыя дзеці з уяўнымі сябрамі мелі вышэйшыя паказчыкі разумення эмоцый іншых людзей, што з’яўляецца важнай складаючай «тэорыі розуму»[16].

Пазітыўная псіхалогія

[правіць | правіць зыходнік]

У артыкуле «Уяўная гульня і пазітыўная псіхалогія: прыродныя спадарожнікі» (англ.: Pretend play and positive psychology: Natural companions) было выяўлена, што ўдзел ва ўяўнай гульні (да якой належыць і гульня з уяўнымі сябрамі) развівае ў дзяцей пяць ключавых якасцей: крэатыўнасць, навыкі пераадолення цяжкасцей, рэгуляцыю эмоцый, эмпатыю і надзею[17]. Надзея выступае асноўным інструментам матывацыі. Вера ва ўласныя сілы і магчымасці заахвочвае дзяцей не баяцца эксперыментаваць з рознымі спосабамі мыслення. Уяўны сябар з’яўляецца, з аднаго боку, прадуктам дзіцячай крэатыўнасці, а з другога — працэсам (праз зносіны з ім), што гэтую крэатыўнасць развівае[17].

Уяўныя сябры ў падлеткавым узросце

[правіць | правіць зыходнік]

Існуе стэрэатып, што ўяўныя сябры — гэта выключна дзіцячая з’ява. Аднак артыкул «Уяўныя кампаньёны ў падлеткавым узросце: прыкмета дэфіцыту ці пазітыўнага развіцця?» абвяргае гэта[18]. Даследчыкі вывучалі распаўсюджанасць уяўных сяброў у падлеткавым узросце, аналізуючы дзённікі падлеткаў ва ўзросце 12-17 гадоў[18]. Акрамя таго, яны разглядалі характарыстыкі гэтых уяўных сяброў і праводзілі кантэнт-аналіз даных, атрыманых з дзённікаў[18]. Былі правераны тры гіпотэзы адносна прыроды ўяўных сяброў у гэтым узросце:

  • Гіпотэза дэфіцыту: Падлеткі ствараюць уяўных сяброў, каб кампенсаваць недахоп рэальных сяброў або сацыяльных навыкаў.
  • Гіпотэза адоранасці: Уяўныя сябры з’яўляюцца прыкметай высокага творчага патэнцыялу і інтэлектуальнай адоранасці.
  • Гіпотеза эгацэнтрызму: Гэта праява празмернай засяроджанасці падлетка на ўласным унутраным свеце.

Вынікі даследавання не пацвердзілі гіпотэзы дэфіцыту і эгацэнтрызму. Наадварот, было выяўлена, што да стварэння ўяўных сяброў былі асабліва схільныя творчыя, сацыяльна кампетэнтныя падлеткі з развітымі навыкамі пераадолення стрэсу. Гэта сведчыць пра тое, што ўяўныя сябры ствараліся не для замены сапраўдных адносін, а хутчэй як яшчэ адзін «вельмі асаблівы сябар», што сведчыць пра багаты ўнутраны свет і развітае ўяўленне[18].

Тульпа: сучасны феномен

[правіць | правіць зыходнік]

Тульпа — гэта паняцце, якое паходзіць з тыбецкага будызму і першапачаткова азначала матэрыялізаваную сілай думкі сутнасць. У сучасным заходнім свеце яно было секулярызаванае (пазбаўленае рэлігійнага зместу) і ператварылася ў інтэрнэт-феномен. Практыкі, якія называюць сябе «тульпамантамі», мэтанакіравана ствараюць у сваёй свядомасці аўтаномныя ўяўныя сутнасці — уласна тульпы, з якімі ўзаемадзейнічаюць. Яны паведамляюць, што гэтая практыка паляпшае іхняе асабістае жыццё і дорыць новыя сэнсарныя перажыванні. Некаторыя выкарыстоўваюць тульп для рамантычных і сексуальных узаемадзеянняў, хоць у самой супольнасці гэта часта лічыцца табу.

Апытанне сярод 118 удзельнікаў супольнасці паказала, што большасць (76,5 %) схіляецца да неўралагічнага або псіхалагічнага тлумачэння гэтай з’явы (гэта значыць разглядаюць тульпу як складаны прадукт уласнай псіхікі), 8,5 % вераць у яе метафізічную прыроду, а 14 % прапануюць іншыя тлумачэнні. Пры гэтым амаль усе практыкі ўспрымаюць сваю тульпу як рэальную або часткова рэальную асобу. Колькасць паслядоўных удзельнікаў такіх анлайн-супольнасцей адносна невялікая і налічвае некалькі сотняў чалавек[19].

Першынцы, адзіныя дзеці і роля ўяўных сяброў

[правіць | правіць зыходнік]

Каб раскрыць паходжанне ўяўных сяброў і больш даведацца пра дзяцей, якія іх ствараюць, даследчыкі сутыкаюцца з пэўнымі метадалагічнымі цяжкасцямі. Маленькія дзеці часта не могуць дакладна і паўнавартасна расказаць пра свой унутраны досвед праз абмежаваныя маўленчыя навыкі і асаблівасці памяці. Таму самым дзейсным спосабам збору інфармацыі з’яўляецца апытанне людзей, якія праводзяць з імі найбольш часу, — як правіла, бацькоў, і часцей за ўсё маці. Для даследавання было апытана 78 маці, у якіх запыталі, ці ёсць у іхняга дзіцяці ўяўны сябар[20]. Калі маці паведамляла, што ў яе дзіцяці няма ўяўнага сябра, даследчык пытаўся пра схільнасць дзіцяці персаніфікаваць прадметы[20].

Даследчыкі тлумачылі маці, што для дзяцей з’яўляецца звыклым выбіраць пэўную цацку або прадмет, да якога дзіця асабліва прывязанае і ставіцца як да жывой, адухоўленай істоты[20]. Акрамя таго, неабходна высветліць, што дзеці лічаць уяўным сябрам або ўяўнай гульнёй. Каб лічыцца ўяўным сябрам, а не эпізадычнай гульнёй, выдуманы сябар павінен быў існаваць у жыцці дзіцяці найменш адзін месяц. Вынікі гэтых даследаванняў пацвердзілі, што паміж цалкам уяўнымі сябрамі і ачалавечанымі цацкамі існуюць значныя адрозненні, і дзеці, якія ствараюць першых, могуць мець свае асаблівасці[20].

Адным з самых цікавых высноў стала выяўленне сувязі паміж парадкам нараджэння дзіцяці ў сям’і і наяўнасцю ў яго ўяўнага сябра. Апытанні маці паказалі, што дзеці з уяўнымі сябрамі значна часцей былі першынцамі ў параўнанні з дзецьмі, якія не мелі такіх таварышаў[20]. Гэта адкрыццё стала важкім пацвярджэннем тэорыі пра тое, што дзеці ствараюць уяўных сяброў для развіцця сацыяльных навыкаў. Першанароджанае дзіця (або адзінае дзіця ў сям’і) на працягу пэўнага часу не мае пастаяннага дзіцячага таварыства ў выглядзе братоў ці сясцёр, з якімі можна было б штодзённа ўзаемадзейнічаць. Стварэнне ўяўнага сябра становіцца для дзіцяці надзвычай творчым спосабам запоўніць гэты прабел, адпрацоўваць дыялогі, вучыцца дамаўляцца, вырашаць канфлікты і разумець іншы пункт гледжання. Гэта пацвярджае погляд пазітыўнай псіхалогіі, якая разглядае крэатыўнасць як важны рэсурс для развіцця[17]. У гэтым кантэксце ўяўны сябар з’яўляецца прадуктам дзіцячай творчасці, а жывыя зносіны з ім — працэсам, што гэтую творчасць і сацыяльныя навыкі развівае[17].

Далейшыя даследаванні паглыбілі гэтую тэму, засяродзіўшыся на адзіных дзецях у сям’і і іхняй сувязі з такой з’явай, як унутраная размова, якую дзіця вядзе з сабой у думках або шэптам. Лічыцца, што ўяўныя сябры дапамагаюць развіваць гэтую здольнасць[21]. Даследаванне, у якім узялі ўдзел студэнты каледжа, пацвердзіла некалькі цікавых заканамернасцей[21]. Па-першае, адзіныя дзеці ў сям’і, якія ў дзяцінстве мелі ўяўных сяброў, праяўлялі вышэйшы ўзровень пазітыўнага ўнутранага дыялогу і лепшае сацыяльнае развіццё[21]. Па-другое, былі пацверджаны папярэднія даныя пра тое, што жанчыны часцей за мужчын мелі ўяўных сяброў у дзяцінстве[21]. Даследчыкі высунулі здагадку, што жанчыны могуць быць больш схільнымі да гэтага, паколькі яны часцей спадзяюцца на зваротную сувязь ад іншых людзей, тады як мужчыны, магчыма, маюць больш самаўзмацняльны ўнутраны дыялог[21]. Таксама гэта можа быць звязана з тым, што жанчыны ўвогуле шукаюць больш сацыяльнай падтрымкі[21].

Даследаванне таксама выявіла, што не толькі наяўнасць, але і якасць унутранага дыялогу мае вялікае значэнне:

  • Студэнты, якія паведамілі, што мелі ўяўнага сябра, таксама паведамілі пра часцейшы ўнутраны дыялог увогуле.
  • Негатыўны ўнутраны дыялог (напрыклад, самакрытыка, сацыяльна-ацэначныя думкі) быў звязаны з павышанай трывожнасцю, дэпрэсіяй і нізкай самаацэнкай[21].
  • Пазітыўны ўнутраны дыялог (напрыклад, самападтрымка, самазаахвочванне), наадварот, быў звязаны з вышэйшай самаацэнкай і часцейшымі самаадвольнымі пазітыўнымі думкамі пра сябе[21].

Такім чынам, уяўныя сябры могуць быць не проста гульнёй, але і важным інструментам для ўтварэння здаровага, падтрымліваючага ўнутранага дыялогу, што з’яўляецца залогам псіхалагічнага дабрабыту ў далейшым жыцці чалавека.

Вобраз у масавай культуры

[правіць | правіць зыходнік]

У літаратуры

[правіць | правіць зыходнік]

Феномен уяўных сяброў з’яўляецца папулярнай і шматграннай тэмай у сусветнай дзіцячай літаратуры, што дазваляе аўтарам даследаваць унутраны свет дзіцяці, ягоныя патрэбы, страхі і працэс сталення.

Карлсан, які жыве на даху (Астрыд Ліндгрэн)

Персанаж Карлсана з трылогіі Астрыд Ліндгрэн з’яўляецца класічным прыкладам героя з падвойнай прыродай. З аднаго боку, у кнігах ёсць шматлікія сведчанні ягонага рэальнага існавання: яго бачаць не толькі Малыш, але і ягоныя бацькі і сябры, камінар знаходзіць домік Карлсана на даху, а сам Карлсан актыўна ўзаемадзейнічае з фізічным светам. З іншага боку, ягоныя паводзіны (асабліва ў першай кнізе) ідэальна адпавядаюць псіхалагічнай мадэлі ўяўнага сябра. Карлсан з’яўляецца менавіта тады, калі Малыш адчувае сябе самотным, і з’яўляецца ягоным поўным антыподам: ён рашучы, гарэзлівы і самаўпэўнены, што кампенсуе празмерную мяккасць і паслухмянасць хлопчыка. Па сутнасці, Карлсан з’яўляецца ўвасабленнем інфантыльнага alter ego дзіцяці — ягоных схаваных жаданняў і імпульсаў. Менавіта з такога псіхалагічнага пункту гледжання персанажа Карлсана часта аналізуюць літаратуразнаўцы і крытыкі, у прыватнасці біёграф Ліндгрэн Э. М. Меткалф[22], А. Ісаева[23] і Алена Тагер[24] і інш. Яны разглядаюць трылогію як класічны «раман выхавання», у якім галоўны герой, Малыш, у працэсе свайго сталення, сацыялізацыі і прыняцця сябе паступова інтэгруе сваё інфантыльнае, імпульсіўнае alter ego (то-бок Карлсана) са сваім асноўным, сацыяльна адаптаваным «Я»[25].

Яшчэ да з’яўлення Карлсана Астрыд Ліндгрэн звярнулася да тэмы ўяўных сяброў у сваім зборніку апавяданняў «Малыш Нільс Карлсан» (1949). Героі гэтага зборніка — гэта пераважна самотныя дзеці, што пакутуюць ад хвароб, беднасці або абыякавасці дарослых. Чароўныя істоты, якія прыходзяць ім на дапамогу — малюсенькі дамавік, што жыве пад ложкам, жывая лялька, нябачная сястра-блізнючка або містычны пан Лільенкваст, што забірае дзяцей у Краіну Змроку, — маюць відавочныя прыкметы таго, што з’яўляюцца плодам дзіцячага ўяўлення. Яны з’яўляюцца ў час найбольшай патрэбы і знікаюць, калі крызіс мінае, выконваючы ролю псіхалагічнай падтрымкі і суцяшэння[26].

Скеліг (Дэвід Алманд)

Падобная падвойная прырода — здольнасць лётаць і магчымасць трактоўкі як рэальнага, так і ўяўнага персанажа — уласцівая і для хворага анёла Скеліга з аднайменнага падлеткавага рамана брытанскага пісьменніка Дэвіда Алмонда (і ягонай экранізацыі). Скеліг, якога знаходзіць у напаўразбураным гаражы галоўны герой, хлопчык Майкл, можа быць як рэальнай містычнай істотай, так і магутным сімвалам надзеі і ўнутранай сілы, народжаным уяўленнем дзіцяці ў цяжкі час яго жыцця (хвароба сястры, пераезд). Гэтая неадназначнасць з’яўляецца цэнтральным мастацкім прыёмам твора[27].

Кінематограф

[правіць | правіць зыходнік]

Мультыплікацыя

[правіць | правіць зыходнік]

Гл. таксама

[правіць | правіць зыходнік]
  • Бікамеральны розум — гіпотэза пра свядомасць старажытнага чалавека, пры якім адна частка мозгу ўспрымала ўказанні іншай як боскія галасы.
  • Гульня ў краіну-мару — дзіцячая творчасць, пры якой ствараецца і развіваецца дэталізаваны выдуманы свет.
  • Забабоны — вера ў звышнатуральнае, заснаваная на перакананнях, а не на веданні і разумным сэнсе.
  • Тульпа — устойлівая, свядомая самаўнушаная галюцынацыя, якая ўспрымаецца стваральнікам як самастойная разумная асоба.

Крыніцы

[правіць | правіць зыходнік]
  1. ↑ Klausen, Espen; Richard H. Passman (December 2006). Pretend companions (imaginary playmates): the emergence of a field. Journal of Genetic Psychology. 167 (4): 349–364. doi:10.3200/gntp.167.4.349-364. PMID 17645227. S2CID 35306762. Gale Document Number: GALE|A166239640. Праверана 9 November 2011.
  2. 1 2 3 Klausen, E.; Passman, R. H. (2007). Pretend companions (imaginary playmates): The emergence of a field. The Journal of Genetic Psychology. 167 (4): 349–364. doi:10.3200/gntp.167.4.349-364. PMID 17645227. S2CID 35306762.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Taylor, Marjorie; Carlson, Stephanie; Maring, Bayta; Gerow, Lynn; Charley, Carolyn (2004). The characteristics and correlates of fantasy in school-age children: Imaginary friends, impersonation, and social understanding. Developmental Psychology. 40 (6): 1173–1187. doi:10.1037/0012-1649.40.6.1173. PMID 15535765. S2CID 16472272.
  4. 1 2 3 4 Gleason, Tracy (2013). The Oxford handbook of the development of imagination. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539576-1.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Taylor, Marjorie; Mannering, Anne (2006). Of Hobbes and Harvey: The imaginary friends created by children and adults.. In Göncü, Artin; Gaskins, Suzanne (рэд-ры). Play and development: Evolutionary, sociocultural, and functional perspectives. pp. 227–245.
  6. ↑ Carlson, S.M.; Taylor, M. (2005). Imaginary companions and impersonated characters: Sex differences in children's fantasy play. Merrill-Palmer Quarterly. 51: 93–118. doi:10.1353/mpq.2005.0003. S2CID 14359259.
  7. 1 2 Gopnik, Alison (2010). The philosophical baby : what children's minds tell us about truth, love, and the meaning of life (1st Picador ed.). New York: Picador/Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-312-42984-3.
  8. ↑ Kennedy-Moore, Eileen (2013) «Imaginary Friends: Are invisible friends a sign of social problems?» Psychology Today; Growing Friendships blog. 31 January 2013. (accessed: 24 May 2013)
  9. ↑ Taylor, M.; Hodges, S. D.; Kohányi, A. (2002). The Illusion of Independent Agency: Do adult fiction writers experience their characters as having minds of their own?. Imagination, Cognition and Personality. 22 (4): 361–380. doi:10.2190/ftg3-q9t0-7u26-5q5x. S2CID 14988767.
  10. ↑ Gleason, T (2004). Imaginary companions: An evaluation of parents as reporters. Infant and Child Development. 13 (3): 199–215. doi:10.1002/icd.349.
  11. ↑ University of Manchester (8 March 2005). Imaginary Friendships Could Boost Child Development. ScienceDaily. Праверана 9 November 2011.
  12. ↑ Kutner, Lawrence (n.d.). Insights for Parents: Midnight Monsters and Imaginary Companions. Source: Архівавана 30 красавіка 2015 года. (accessed: Monday May 18, 2009)
  13. ↑ Taylor, Marjorie; Carlson, Stephanie M.; Gerow, Lynn (c. 2001). «Imaginary Companions: Characteristics and Correlates» in Reifel, Robert Stuart (2001). Theory in Context and Out. Greenwood Publishing Group. Edition: illustrated. ISBN 1-56750-486-8. Source: (accessed: Monday May 18, 2009)
  14. 1 2 3 4 Hoff, E.V. (2004). A friend living inside me - The forms and functions of imaginary companions. Imagination, Cognition, and Personality. 24 (2): 151–189. doi:10.2190/4m9j-76m2-4q4q-8kyt. S2CID 143609822.
  15. ↑ Taylor, M.; Hulette, A.C.; Dishion, T. J. (2010). Longitudinal Outcomes of Young High-Risk Adolescents With Imaginary Companions. Developmental Psychology. 46 (6): 1632–1636. doi:10.1037/a0019815. PMC 3353747. PMID 20677857.
  16. ↑ Taylor, M.; Carlson, S. (1997). The relation between individual differences in fantasy and theory of mind. Child Development. 68 (3): 436–458. doi:10.2307/1131670. JSTOR 1131670. PMID 9249959.
  17. 1 2 3 4 Pearson, Beth L.; Russ, Sandra W.; Spannagel, Sarah A. Cain (April 2008). Pretend play and positive psychology: Natural companions. Journal of Positive Psychology. 3 (2): 110–119. doi:10.1080/17439760701760617. S2CID 143987001.
  18. 1 2 3 4 Siffge-Krenke, I. (April 1997). Imaginary companions in adolescence: sign of a deficient or positive development. Journal of Early Adolescence. 20 (2): 137–154. doi:10.1006/jado.1996.0072. PMID 9104650.
  19. ↑ Samuel Veissière (April 3, 2015), Varieties of Tulpa Experiences: Sentient Imaginary Friends, Embodied Joint Attention, and Hypnotic Sociality in a Wired World, in Amir Raz; Michael Lifshitz (рэд-ры), Hypnosis and Meditation, Oxford University Press, ISBN 9780198759102, Праверана July 14, 2016
  20. 1 2 3 4 5 Gleason, T.; Sebanc, A.; Hartup, W. (2000). Imaginary companions of preschool children. Developmental Psychology. 36 (4): 419–428. doi:10.1037/0012-1649.36.4.419. PMID 10902694.
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 Brinthaupt, Thomas M.; Dove, Christian T. (June 2012). Differences in self-talk frequency as a function of age, only-child, and imaginary childhood companion status. Journal of Research in Personality. 46 (3): 326–333. doi:10.1016/j.jrp.2012.03.003.
  22. ↑ Шаблон:Книга
  23. ↑ Исаева А. Малыш и Карлсон, который живет на крыше(руск.) // Иностранная литература. — 1958. — № 2. — С. 200.
  24. ↑ Тагер Ел. О переводных книгах для детей(руск.) // Звезда. — 1959. — № 2. — С. 246.
  25. ↑ Майофис 2008, с. 246-248, Карлсон после XX съезда.
  26. ↑ Кайса Эберг Линдстен (перевод А. Поливановой) Астрид Линдгрен и шведское общество(руск.) // Неприкосновенный запас. — 2002. — № 1 (21). Архівавана з першакрыніцы 22 снежня 2015.
  27. ↑ AF Harrold Top 10 imaginary friends in fiction(англ.) // The Guardian. — 23 кастрычніка 2014. Архівавана з першакрыніцы 18 верасня 2016.

Література

[правіць | правіць зыходнік]
  • Dierker, L. C.; Davis, K. F.; Sanders, B. (1995). The imaginary companion phenomenon: An analysis of personality correlates and developmental antecedents. Dissociation. 8: 220–228.
  • Gleason, T. (2002). Social provisions of real and imaginary relationships in early childhood. Developmental Psychology. 38 (6): 979–992. doi:10.1037/0012-1649.38.6.979. PMID 12428709.
  • Gleason, T. (2009). 'Imaginary companions.' In Harry T. Reis & Susan Sprecher (Eds.), Encyclopedia of Human Relationships (pp. 833-834). Thousand Oaks, CA: Sage.
  • Hall, E. (1982). 'The fearful child’s hidden talents [Interview with Jerome Kagan].' Psychology Today, 16 (July), 50-59.
  • Hurlock, E.; Burstein, M. (1932). The imaginary playmate: A questionnaire study. Journal of Genetic Psychology. 41 (2): 380–392. doi:10.1080/08856559.1932.10533102.
  • Manosevitz, M.; Fling, S.; Prentice, N. (1977). Imaginary companions in young children: Relationships with intelligence, creativity and waiting ability. Journal of Child Psychology and Psychiatry. 18 (1): 73–78. doi:10.1111/j.1469-7610.1977.tb00418.x. PMID 838788.
  • Manosevitz, M.; Prentice, N.; Wilson, F. (1973). Individual and family correlates of imaginary companions in preschool children. Developmental Psychology. 8: 72–79. doi:10.1037/h0033834.
  • Mauro, J (1991). 'The friend that only I can see: A longitudinal investigation of children's imaginary companions' (Doctoral dissertation, University of Oregon, Eugene, 1991). Dissertation Abstracts International. 52: 4995.
  • Meyer, J.; Tuber, S. (1989). Intrapsychic and behavioral correlates of the phenomenon of imaginary companions in young children. Psychoanalytic Psychology. 6 (2): 151–168. doi:10.1037/0736-9735.6.2.151.
  • Nagera, H. (1969). The imaginary companion: Its significance for ego development and conflict solution. Psychoanalytic Study of the Child. 24: 165–195. doi:10.1080/00797308.1969.11822691. PMID 5353362.
  • Partington, J., & Grant, C. (1984). 'Imaginary playmates and other useful fantasies.' In P. Smith (Ed.), Play in animals and humans (pp. 217-240). New York: Basil Blackwell.
  • Чеснокова, О. Б.; Яремчук, М. В. (2002). Феномен «воображаемого партнера» в детском возрасте. Вопросы психологии. 2: 14–27.
  • Мария Майофис Милый, милый трикстер: Карлсон и советская утопия о «настоящем детстве // Весёлые человечки: культурные герои советского детства. — Новое литературное обозрение. Научная библиотека, 2008. — В. LXXIV. — С. 241—286. — ISBN 978-5-86793-642-6.

Спасылкі

[правіць | правіць зыходнік]

Узята з "https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Уяўны_сябар&oldid=5053657"