Фарміраванне межаў Беларускай Народнай Рэспублікі

Фармірава́нне ме́жаў Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі — гістарычны і палітычны працэс вызначэння і абгрунтавання дзяржаўнай тэрыторыі незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Працэс ішоў ва ўмовах Першай сусветнай вайны, Брэсцкага міру і вострай палітычнай барацьбы з суседнімі нацыянальнымі рухамі (украінскім, літоўскім, польскім) за кантроль над тэрыторыямі былога Паўночна-Заходняга края Расійскай імперыі. У аснове канцэпцыі межаў ляжалі як этнаграфічныя і лінгвістычныя крытэрыі, так і стратэгічныя і эканамічныя фактары бяспекі маладой дзяржавы.

Перадумовы і першыя спробы

Праблема вызначэння тэрыторыі, якую павінна ахапіць беларуская дзяржаўнасць (спачатку ў форме аўтаноміі ў складзе дэмакратычнай Расіі), упершыню была ўзнятая на З'ездзе беларускіх нацыянальных арганізацый у Мінску 25—27 сакавіка 1917 года. Для вырашэння гэтага пытання планавалася стварыць адмысловую камісію з прызнаных навуковых аўтарытэтаў, у якую павінны былі ўвайсці гісторыкі М. К. Любаўскі, М. В. Доўнар-Запольскі, філолагі А. А. Шахматаў і Я. Ф. Карскі. Аднак практычная праца гэтай камісіі так і не пачалася з-за імклівага развіцця палітычных падзей.

Пасля кастрычніцкага перавароту і падпісання 3 сакавіка 1918 года Брэсцкага міру, паводле якога тэрыторыя Беларусі без згоды яе прадстаўнікоў была падзелена паміж Германіяй і Савецкай Расіяй, пазіцыя беларускага нацыянальнага руху радыкалізавалася. У адказ на планы перадачы часткі Гродзеншчыны і Міншчыны Польшчы ў якасці кампенсацыі за Познаньшчыну, Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з'езда 9 сакавіка 1918 года выдаў Другую Устаўную грамату. Гэты дакумент абвяшчаў стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі ў межах «рассялення і лічэбнай перавагі беларускага народа».

Трэцяя Устаўная грамата і тэорыя Карскага

«Этнаграфічная карта беларускага племені» Я. Карскага (выданне 1917 г.), на якую абапіраліся стваральнікі Трэцяй Устаўнай граматы.

Трэцяя Устаўная грамата ад 25 сакавіка 1918 года, якая абвяшчала поўную незалежнасць БНР, утрымлівала больш канкрэтнае апісанне межаў. Згодна з ёй, БНР павінна была ахапіць Магілёўшчыну, а таксама беларускія часткі Міншчыны, Гродзеншчыны (з Горадняй і Беластокам), Віленшчыны (з Вільняй), Віцебшчыны, Смаленшчыны, Чарнігаўшчыны і сумежныя часткі суседніх губерняў.

Такое апісанне практычна цалкам абапіралася на «Этнаграфічную карту беларускага племені» (1903, перавыдадзена ў 1917 г.), складзеную акадэмікам Я. Ф. Карскім. Карскі вызначаў межы выключна паводле моўнага крытэрыю. Паводле яго карты, усходняя мяжа з Расіяй ішла за Смаленскам і Ржэвам, ахопліваючы часткі Цвярской і Пскоўскай губерняў. Аднак гэтая канцэпцыя мела істотную праблему на поўдні: Карскі не ўключаў у этнічную тэрыторыю беларусаў Заходняе Палессе (Брэсцкі, Кобрынскі, часткова Пінскі і Пружанскі паветы), адносячы мясцовыя гаворкі да ўкраінскіх.

Праблема мяжы з Украінай

Вясной 1918 года востра паўстала пытанне размежавання з Украінскай Народнай Рэспублікай (УНР). Паводле дагавора паміж УНР і Цэнтральнымі дзяржавамі, у склад Украіны павінна было ўвайсці Заходняе Палессе, а пытанне Усходняга Палесся заставалася адкрытым. Украінскія палітыкі, абапіраючыся на карты сваіх географаў (напрыклад, Сцяпана Рудніцкага), прэтэндавалі не толькі на Палессе, але і на значныя тэрыторыі на поўнач ад ракі Прыпяць, уключаючы Гомель, Мазыр і Рэчыцу.

У красавіку 1918 года ў Кіеве прайшлі складаныя перагаворы паміж дэлегацыямі БНР і УНР. Украінскі бок прапаноўваў правесці мяжу альбо паводле этнаграфічнага крытэрыю, пакідаючы за сабой амаль усё Палессе, альбо паводле стратэгічнага, які б адсунуў мяжу яшчэ далей на поўнач, пакідаючы ў Беларусі толькі тэрыторыі на поўнач ад Бабруйска і Рагачова дзеля кантролю над чыгункай і дарогамі.

Вырашальную ролю ў адстойванні беларускіх інтарэсаў адыграў гісторык і этнограф М. В. Доўнар-Запольскі, запрошаны ў якасці кансультанта. Ён рашуча адкінуў як украінскія прапановы, так і карту Карскага на поўдні, прапанаваўшы правесці мяжу па паўднёвых межах Гродзенскай і Мінскай губерняў. Сваю пазіцыю Доўнар-Запольскі аргументаваў не толькі лінгвістыкай, але і гісторыяй (прыналежнасць гэтых зямель да ВКЛ), а таксама адзінствам ментальнасці і фальклору палешукоў з іншымі беларусамі. Ён падкрэсліваў, што эканамічна і стратэгічна Палессе з'яўляецца самай каштоўнай часткай краіны. З-за палітычных змен ва Украіне перагаворы былі перапыненыя, але канцэпцыя Доўнар-Запольскага замацавалася ў якасці афіцыйнай пазіцыі БНР адносна паўднёвай мяжы.

Паўночна-заходняя мяжа і стратэгічныя інтарэсы

Акрамя гістарычных і моўных фактараў, на фарміраванне межаў БНР моцна ўплывалі патрэбы геапалітычнай і эканамічнай бяспекі дзяржавы. У маі 1918 года для дэталёвай распрацоўкі межаў Народны Сакратарыят стварыў камісію на чале з палкоўнікам Дзмітрыем Бетхерам, у якую ўвайшлі былыя вайскоўцы расійскага Генеральнага штаба.

Калі на ўсходзе камісія фактычна паўтарыла лінію Карскага, то на захадзе і паўночным захадзе былі зроблены значныя карэкціроўкі. Спрэчным было пытанне Вільні, на якую прэтэндавала Літва. Беларускі бок лічыў Вільню сваім натуральным гістарычным і палітычным цэнтрам і пакідаў яе за сабой.

Найбольш цікавым стратэгічным рашэннем стала ўключэнне ў склад БНР частак Ломжынскай губерні (гарады Граева і Шчучын), населеных пераважна палякамі, а таксама тэрыторый вакол Дзвінска (Дынабурга) і Свянцянскага павета. Гэта рабілася для таго, каб атрымаць непасрэдную мяжу з Германіяй (ва Усходняй Прусіі), якую бачылі галоўным эканамічным партнёрам і гарантам бяспекі ад прэтэнзій Польшчы і Расіі. Акрамя таго, такі клін дазваляў цалкам узяць пад беларускі кантроль стратэгічную чыгуначную магістраль Беласток — Вільня — Дынабург.

«Карта БНР» і дыпламатычныя высілкі

Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года, якая візуалізавала кампраміс паміж этнаграфічнай навукай і стратэгічнымі патрэбамі БНР.

Усе гэтыя канцэпцыі былі канчаткова візуалізаваныя на «Карце Беларускай Народнай Рэспублікі» (Carte de la République Democratique Blanche-Ruthénienne), выдадзенай у Берліне ў 1919 годзе. Карта стала вынікам калектыўнай працы гісторыкаў, вайскоўцаў і дыпламатаў, у тым ліку П. А. Крачэўскага.

Карта актыўна выкарыстоўвалася ў дыпламатычнай барацьбе на Парыжскай мірнай канферэнцыі. Яна была прыкладзена да афіцыйнай петыцыі ўрада БНР, падпісанай А. Луцкевічам, і да нямецкамоўнай кнігі Вальтэра Егера «Weissruthenien». Выданне карты дапамагло данесці да міжнароднай супольнасці, што беларусы маюць ўласнае бачанне сваёй дзяржаўнай тэрыторыі, адрознае ад прэтэнзій Польшчы, Расіі і Літвы.

Грамадзянства і практычная рэалізацыя

Паралельна з вызначэннем вонкавых межаў, урад БНР займаўся юрыдычным афармленнем грамадзянства. У снежні 1919 года быў прыняты «Закон аб грамадзянстве Беларускай Народнай Рэспублікі». Згодна з ім, беларускім грамадзянінам аўтаматычна станавілася кожная асоба, якая да 1914 года была прыпісана да тэрыторыі Беларусі (у акрэсленых вышэй межах) і карысталася расійскім падданствам. Пры гэтым двайное грамадзянства лічылася «дзяржаўнай здрадай».

Урад БНР пачаў выдачу агульнаграмадзянскіх пашпартоў з гербам Пагоня. Яны актыўна выкарыстоўваліся як унутры краіны, так і за яе межамі. Напрыклад, беларускае консульства ў Адэсе (на чале са С. Некрашэвічам) зарэгістравала каля 16 тысяч беларусаў-бежанцаў і выдала ім пашпарты БНР для абароны іх правоў ва Украіне. Урад таксама стварыў Камісію па справах уцекачоў, якая спрабавала арганізаваць вяртанне сотняў тысяч беларусаў, вымушаных пакінуць свае дамы падчас вайны.

Хоць БНР так і не змагла ўсталяваць рэальны кантроль над заяўленымі межамі з-за міжнароднай ізаляцыі і ваеннага ўмяшання суседзяў, распрацаваная ў 1918—1919 гадах тэрытарыяльная канцэпцыя заклала падмурак для далейшага фарміравання сучасных дзяржаўных межаў Беларусі. Так, паўднёвая мяжа з Украінай, адстоеная Доўнар-Запольскім, пазней была фактычна паўтораная пры вызначэнні межаў БССР.

Літаратура

• Міхалюк Д. Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Дарота Міхалюк; навук. рэд. Станіслаў Рудовіч; пераклад з польскай мовы Алесь Пілецкі. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — С. 207-233. — 496 с. — ISBN 978-5-00076-016-1.
• Мазец В. Межы і грамадзянства БНР // Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. — 2016.
• Андрэеў І. Роля картаграфіі ў фарміраванні Усходнееўрапейскіх нацый: прыклад Беларусі // Imago.by. — 2022.