Фенхель звычайны

З пляцоўкі Вікіпедыя
Перайсці да: рух, знайсці
Фенхель звычайны
Foeniculum vulgare prg 2.jpg
Агульны выгляд расліны
Навуковая класіфікацыя
Міжнародная навуковая назва

Foeniculum vulgare Mill.

Сінонімы
Wikispecies-logo.svg
Сістэматыка
на Віківідах
Commons-logo.svg
Выявы
на Вікісховішчы
ITIS   29509
NCBI   48038
EOL   3013309
GRIN   t:300219
IPNI   136027-1
TPL   kew-2813604

Фенхель звычайны (Foenículum vulgáre) — адна-, двух- або шматгадовая расліна, від роду Фенхель (Foeniculum) сямейства Парасонавыя (Apiaceae)[3].

Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання[правіць | правіць зыходнік]

У дзікім выглядзе расце ў Паўночнай Афрыцы (Алжыр, Егіпет, Лівія, Марока, Туніс), Заходняй (Італія, Францыя, Англія, Іспанія, Партугалія) і Паўднёва-Усходняй Еўропе (Албанія, Югаславія, Балгарыя, Грэцыя), Цэнтральнай і Заходняй Азіі, Новай Зеландыі, Паўночнай, Цэнтральнай і Паўднёвай Амерыцы[4].

У Расіі сустракаецца ў стэпавых раёнах Каўказа.

Расце на сухіх камяністых схілах, па канавах, травяністых месцах, а таксама каля дарог і жылля, на пустазельных месцах[3].

Культывуецца ў многіх краінах. У Расіі асноўны раён культуры — сярэдняя паласа еўрапейскай часткі, Краснадарскі край.

Батанічнае апісанне[правіць | правіць зыходнік]

Illustration Foeniculum vulgare1.jpg
Фенхель звычайны.
Батанічная ілюстрацыя з кнігі О. В. Тамэ «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885

Корань верацянопадобны, мясісты, маршчыністы, таўшчынёй 1 см, наверсе галінасты, шматгаловы.

Уся расліна з блакітным налётам.

Сцябло вышынёй да 90-200 см, прамы, акруглы, тонкарабрысты, моцна галінасты[3].

Лісце чарговае, тройчы-, чацвёра-перыстарассечаныя, яйкападобна-трохкутныя, долі апошняга парадку лінейна-ніткападобныя або лінейна-шылападобныя. Ніжнія на хвосціках, верхнія сядзячымі на пашыранай похве. Похвы даўжынёй 3-6 см, вузка-даўгаватыя, да верхавіны некалькі пашыраныя[3].

Кветкі пяцічленныя. Падвойныя парасоны з 3-20 прамянямі, у папярочніку 3-15 см. Пялёсткі шырока яйкападобныя, жоўтыя, даўжынёй і шырынёй каля 1 мм.

Плод — яйкападобна-даўгаваты, даўжынёй 5-10 мм, шырынёй 2-3 мм, голы, зелянява-буры віслаплоднік, які распадаецца на два паўплодзікі (мерыкарпіі), салодкі на смак, нагадвае аніс[3].

Цвіце ў ліпені — жніўні, плоданасіць у верасні[3].

Хімічны склад[правіць | правіць зыходнік]

Зверху ўніз:
Суквецці.
«Цыбуліны».
Зеляніна.

У расліне высокае ўтрыманне эфірных алеяў. У пладах іх утрымліваецца да 6,5 %, а ў лісці — да 0,5 %. У фенхелевага эфірнага алею характэрны водар і рэзка-саладкавы смак. У склад яго ўваходзяць: анетол(руск.) бел., фенхон(руск.) бел., мецілхавікол(руск.) бел., α-пінен(руск.) бел., α-феландрэн(руск.) бел., цінеол(руск.) бел., ліманен(руск.) бел., тэрпінален(руск.) бел., цытраль, барнілацэтат, камфара і іншыя рэчывы. Плады ўтрымліваюць таксама да 12-18 % тлустых алеяў, якія складаюцца з петразелінавай (60 %), алеінавая (22), лінолевая (14) і пальмітонавай (4 %) кіслот.

Трава расліны, акрамя таго, змяшчае вялікую колькасць флаваноідаў, гліказідаў, аскарбінавай кіслаты, караціну, вітамінаў групы В і розных мінеральных рэчываў.

Значэнне і ўжыванне[правіць | правіць зыходнік]

Эфірны алей прымяняецца як духмянае масла ў парфумерыі. Пасля адгонкі эфірнага алею з пладоў фенхеля атрымліваюць тлусты алей, які ўжываецца ў тэхніцы.

Адходы пасля здабывання тлустага алею ідуць на корм свойскай жывёле.

Ужыванне ў кулінарыі[правіць | правіць зыходнік]

Плады і эфірны алей фенхеля выкарыстоўваюць у кулінарыі ў якасці рэзкай прыправы да ежы[3]. Зеляніна фенхеля мае вельмі прыемны, злёгку саладкавы асвяжальны смак. Яго ўжываюць у сырым выглядзе як дэсерт, дадаюць у салату, тушаць з маслам і прыправай з мукі і булёна. Фенхель ужываюць у народаў Міжземнаморскіх краін як гародніну. На Каўказе лісце ўжываюць таксама як спецыі пры вырабе нацыянальных страў. Сакавітыя лісце і маладыя парасоны кансервуюць. Сцеблы і маладыя парасоны выкарыстоўваюць пры засолцы гародніны, плады — у хлебапячэнні(руск.) бел..

Прымяненне ў медыцыне[правіць | правіць зыходнік]

Fennel seed.jpg
Насенне фенхеля

Як лекавы сродак фенхель ужывалі Гіпакрат і Асклепіяд Віфінскі (як дыурэтык), Дыяскарыд і Пліній Старэйшы (як сродак для лячэння вачэй), Авіцэна (як адхарквальнае).

У якасці лекавай сыравіны выкарыстоўваюць спелыя плады фенхеля (лац.: Fructus Foeniculi) і эфірны алей (Oleum Foeniculi), які здабываюць з пладоў. Пры вязцы лазневых венікаў у ход ідуць і сцеблы, і лісце расліны[3].

Эфірны алей уваходзіць у склад лакрычнага эліксіру, які ўжываецца як супрацькашлевы сродак. Плады фенхеля ўваходзяць у склад слабільнага, ветра-, жоўцегоннага, груднога і заспакойвальнага збораў. Алей выкарыстоўваюць для атрымання кропавай вады, якая ўжываецца пры метэарызме, асабліва ў дзяцей[3].

Парыцца змяшаным венікам з уключэннем сцеблаў і лісця фенхеля звычайнага, а таксама выкарыстоўваць вонкава тыя ці іншыя прэпараты расліны — настой лісця, настой пладоў і іншае — рэкамендуецца пры неўрастэніі, падвышанай узбудлівасці цэнтральнай нервовай сістэмы, бессані, пры запаленчых (бактэрыяльнай прыроды) захворваннях скурных пакроваў, вуграх, фурункулёзе.

З пладоў фенхеля атрымліваюць прэпарат «Анецін» — суму дзеючых рэчываў. Ён валодае спазмалітычным дзеяннем, асабліва ў дачыненні да гладкай мускулатуры кішачніка, у меншай ступені — у дачыненні да каранарных сасудаў. У тэрапеўтычнай практыцы яго ўжываюць пры хранічных спастычных калітах, пры спазмах органаў брушной поласцi, пры хранічнай каранарнай недастатковасці.

Класіфікацыя[правіць | правіць зыходнік]

Таксанамія[правіць | правіць зыходнік]

Від Фенхель звычайны ўваходзіць у род Фенхель (Foeniculum) сямейства Парасонавыя (Apiaceae) парадку Парасонакветныя (Apiales).


  яшчэ 8 сямействаў (згодна Сістэме APG II)   яшчэ ад 1 да 9 відаў
       
  парадак Парасонакветныя     род Фенхель    
             
  аддзел Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя     сямейства Парасонавыя     від Фенхель звычайны
           
  яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін
(згодна Сістэме APG II)
  яшчэ больш 300 родаў  
     

Падвіды[правіць | правіць зыходнік]

У межах падвіду вылучаюць некалькі падпарадкаваных таксонаў:[4]

  • Foeniculum vulgare subsp. piperitum
  • Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. azoricum
  • Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. dulce
  • Foeniculum vulgare subsp. vulgare var. vulgare

Зноскі

  1. Ужываецца таксама назва Пакрытанасенныя.
  2. Пра ўмоўнасць аднясення апісанай у гэтым артыкуле групы раслін да класа двухдольных гл. артыкул «Двухдольныя».
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. Волошский, или аптечный укроп, фенхель обыкновенный // Дикорастущие плоды, ягоды и их применение — Мн: Ураджай, 1975. — С. 39-41. — 200 с. — 130 000 экз.
  4. 4,0 4,1 Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).

Літаратура[правіць | правіць зыходнік]

  • Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.
  • Род 1029. Фенхель — Foeniculum // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1950. — Т. XVI. — 648 с. — 3500 экз.
  • Виноградов В. М., Мартынов В. К., Чернакова В. В. Лекарственные растения в лечении заболеваний органов пищеварения — Л.: Знание, 1991.

Спасылкі[правіць | правіць зыходнік]